فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

2 ـ رحمت و مهربانی

در ابتدای كتاب ـ در توضیح رحمت ـ خدا تا جایی كه اقتضا داشت مطالب مشروح و مفصّلی نگاشته شد و توجه خوانندگان عزیز به این حقیقت توجّه داده شد كه : رحمت رحیمیه ی حق شامل انسان هایی می شود كه به لوازم بندگی و طاعت ملزم باشند و به خصوص نسبت به بندگان پروردگار با رحمت و مهربانی معامله كنند و از رنجاندن و ستم بر آنها و پایمال كردن حقّ و سخت گیری بر آنان بپرهیزند و همواره قاعده ی ریشه دار « ارحم ترحم »(337)مهربانی كن تا به تو مهربانی شود را مورد توجّه قرار دهند.
انسان، اگر درباره ی فرائض و واجبات الهی كوتاهی كند و از عمل به دستورات حق روی بگرداند و از گناهان دوری نكند و با مردم با بی مهری و از سر تلخی و خشم رفتار كند، نباید از حضرت حق و از دیگران، توقع مهر و رحمت داشته باشد.
در رابطه با رحمت حق روایات بسیار مهمی در كتاب های باارزش حدیث وارد شده است كه به بعضی از آنها اشاره می شود

﴿صفحه 244﴾
قَالَ رَسُولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله وسلم) : إِنَّ لِلّهِ تَعَالی مائَةَ رَحْمَة أنزَلَ مِنها رَحمةً واحِدَةً بینَ الجِنِّ وَالانسِ وَالطّیرِ وَالبَهائمِ وَالهَوامِّ، فَبِها یَتَعاطَفُونَ، وَبِها یَتَراحَمُونَ، وَآخَرَ تِسعاً وَ تِسعینَ رَحمةً یَرحَمُ اللّهُ بِها عِبادَهُ یَومَ القِیَامَةِ(338).
« پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : خدا را صد رحمت است كه یك رحمتش را میان جن و انس و پرندگان و حیوانات و وحشی ها نازل كرده، همه ی آنان بوسیله ی آن یك رحمت به یكدیگر محبت و مهر میورزند و با نود و نه رحمت دیگر در روز قیامت به بندگانش رحم می كند ».
وَقالَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله وسلم) : إنَّ اللّهَ عَزَّ وَجلَّ یَقُولُ یَومَ القیامَة لِلمؤمنین : هل أحْبَبْتُمْ لِقائی ؟ فَیَقُولونَ : نَعَمْ یا رَبَّنا. فَیَقولُ : لِمَ ؟ فَیَقولونَ : رَجَوْنا عَفْوَك وَمَغْفِرَتَكَ. فَیَقُولُ : قَدْ أوجَبْتُ لَكُم مَغْفِرَتِی(339).
« پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : خدای عز و جل روز قیامت به مؤمنین می گوید : لقای مرا دوست داشتید ؟ می گویند : آری ای پروردگارمان. می گوید : برای چه ؟ می گویند : چون به گذشت و آمرزشت امید داشتیم. می گوید : آمرزشم را بر شما واجب نمودم ».
وَقالَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله وسلم) : یَقولُ اللّهُ یَومَ القیامَةِ : أخْرِجُوا مِنَ النّارِ مَن ذَكَرَنی یَوماً أو خافَنی فِی مَقام(340).
« و نیز پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : خدا روز قیامت می گوید : هركس مرا یك روز یاد كرده، یا در مقامی از من ترسیده از آتش بیرون آورید ».
و نیز آن حضرت فرمود :

﴿صفحه 245﴾
اللّهُ تَعالَی أرحَمُ بِعَبْدِهِ المُؤمنِ مِنَ الوالِدَةِ الشَّفیقَةِ بِوَلَدِها(341).
« خدای تعالی به بنده ی مؤمنش از پدر مهربان نسبت به فرزندش مهربان تر است ».
با توجه و تكیه بر كلام ائمه ی معصومین (علیهم السلام) به این حقیقت می رسیم كه : سبب جلب رحمت خدا، عبادت و طاعت و دوری از گناه و مهرورزی به دیگران است. در روایت باارزشی از پیامبر خدا نقل شده است :
الرَّاحِمُونَ یَرْحَمُهُمُ اللّهُ. إِرْحَمُوا مَن فِی الأَرْضِ یَرْحَمْكُمْ مَنْ فِی السَّمآءِ(342).
« خدا به رحمت كنندگان رحم می كند. به هركس در زمین است رحم كنید تا خدا به شما رحم كند ».
صاحب كتاب « انیس اللّیل » از كتاب « زینة المجالس » نقل می كند كه در حدیث آمده : وقتی موسی در مقام راز و نیاز به پروردگار عرضه داشت : به كدام خصلت از خصایل، به رضایت و خوشنودی تو اختصاص یافتم ؟ خطاب رسید : وقتی كه گوسفندان شعیب را می چراندی و به كار چوپانی اشتغال داشتی در یك روز تابستانی كه هوا حرارت زیادی داشت بزغاله ای از گله گریخت، تو دنبال آن روان شدی و مسافت زیادی رفتی و از زیادی حرارت و بسیاری حركت به رنج و زحمت افتادی، چون به آن حیوان رسیدی او را در كنار گرفتی و گفتی مرا و خودت را به مشقت انداختی، سپس او را به دوش گرفتی و به گله بازگرداندی، پس به خاطر مهر و محبتی كه به او ورزیدی تاج اصطفا بر سرت نهادم و كمربند كرامت بر كمرت بستم و تو را به مقام رسالت و نبوت برگزیدم(343).
قالَ رَجُلٌ لِلنَّبیِّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : أحَبُّ أنْ یَرْحَمَنِی رَبِّی. قالَ : إرحَم نَفْسَكَ وَارحَمْ خَلقَ اللّهِ
﴿صفحه 246﴾
یَرْحَمْكَ اللّهُ(344).
« مردی به پیامبر گفت : دوست دارم پروردگارم به من رحم كند، فرمود : به خودت و به آفریده ها رحم كن خدا به تو رحم می كند ».
و آن حضرت فرمود :
تَعَرَّضُوا لِرَحْمَةِ اللّهِ بِما أمَرَكُم بِهِ مِنْ طاعَتِه(345).
« خود را به سبب طاعتی كه خدا شما را به آن امر كرده است در معرض رحمت خدا قرار دهید ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود :
أبْلَغُ مَا تُسْتَدَرُّ بِهِ الرَّحْمَةُ أنْ تُضْمِرَ بِجَمیعِ النّاسِ الرَّحْمَةَ(346).
« رساترین چیزی كه به سبب آن رحمت فراوان و زیاد می شود این است كه درباره ی همه ی مردم قصد رحمت داشته باشی ».
و نیز آن حضرت فرمود :
بِالْعَفْوِ تَنْزِلُ الرَّحْمَةُ(347).
« با گذشت از مردم رحمت نازل می شود ».
و نیز فرمود :
رَحْمَةُ الضُّعَفاءِ تَسْتَنْزِلُ الرَّحْمَةَ(348).
« مهربانی و رحمت نسبت به ناتوانان رحمت خدا را بر رحم كنندگان نازل می كند ».

﴿صفحه 247﴾

3 ـ رضا و قناعت نسبت به رزق و روزی

وجود مقدّس و مباركی كه همه ی موجودات عرصه ی غیب و شهود، جلوه ی علم و حكمت و عدل و رحمت اویند و به اراده ی استوارش آنان را پدید آورد و هر یك را در قرارگاه معین خودشان قرار داد و به سوی هدفی كه برای آنها مقرّر نموده است هدایت كرد، رزق و روزی هر كدام را بر پایهی اقتضای حیاتش و مناسب با زندگی و شأنش بر عهده گرفت و بر خود لازم و واجب فرمود كه روزی آنان را بر اساس تكاپو و فعالیتی كه برای به دست آوردن روزی از خود نشان می دهند به آنان برساند.
( وَما مِن دآبَّة فِی الأَرضِ إِلاّ عَلَی اللّهِ رِزْقُهَا... )(349).
« هیچ جنبنده ای در زمین نیست مگر این كه روزی و رزقش بر عهده ی خداست ».
خدای مهربان، بر اساس مصلحت و حكمت روزی بندگان را به دو صورت به آنان می رساند : به گروهی گسترده و وسیع و به فرقه ای محدود و تنگ روزی می بخشد.
( إِنَّ رَبَّكَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن یَشآءُ وَیَقْدِرُ إِنَّهُ كانَ بِعِبَادِهِ خَبِیراً بَصِیراً )(350).
« همانا پروردگارت روزی را برای هركس كه بخواهد وسعت می دهد و تنگ می گیرد، یقیناً او به بندگانش آگاه و بیناست »
خدای كریم، برای این كه بندگانش بتوانند روزی حلال و پاك به دست آورند، راههای مشروعی چون دام داری، زراعت، تجارت، صنعت و مشاغل
﴿صفحه 248﴾
مثبت دیگری كه محصول فكر و عقل و قدرت بازوست قرار داده و برای احدی از راههای نامشروع چون دزدی، غارت، چپاول، رشوه، ربا، غصب، مشروب فروشی و... رزق و روزی مقرّر نكرده است و به اندازه ای كه مردم از حرام به دست می آورند از روزی حلال آنان می كاهد.
قرآن مجید و روایات مردم را برای بدست آوردن روزی حلال از طریق كسب های مشروع تشویق می كنند و وسعت و تنگی رزق را پس از بدست آوردنش از راه مشروع، مصلحت خدا نسبت به انسان می دانند كه واجب است انسان به این مصلحت خواهی با كمال رضایت و خوشنودی تن دهد.
آیین مقدس اسلام، طلب روزی حلال را واجب و آن را عبادتی بزرگ و زحمت كشیدن و رنج بردن و به كار گرفتن بدن را برای بدست آوردن رزق كلید بسیاری از ارزش ها می داند.
در بسیاری از روایات از رسول خدا نقل شده است :
طَلَبُ الحَلاَلِ فَریضَةٌ عَلَی كُلِّ مُسْلِم وَمُسْلِمَة(351).
« دنبال حلال رفتن بر هر مرد و زن مسلمانی واجب است ».
طَلَبُ الحَلاَلِ فَریضَةٌ بَعْدَ الفَریضَةِ(352).
« دنبال حلال رفتن واجبی پس از واجب دیگر است ».
طَلَبُ الحَلاَلِ جِهادٌ(353).
« دنبال حلال رفتن جهاد در راه خداست ».
روایات، اموری را مطرح كرده اند كه بكارگیری آنها سبب اضافه شدن
﴿صفحه 249﴾
و وسعت رزق است. هنگامی كه از سوی شخصی به رسول خدا گفته شد : علاقه دارم رزق و روزی بر من وسعت یابد ; حضرت فرمود :
دُمْ عَلَی الطَّهَارَةِ یُوَسَّعْ عَلَیكَ فِی الرِّزْقِ(354).
« بر پاكی و طهارت مداومت كن، رزق و روزی بر تو وسعت خواهد گرفت ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود :
مُواسَاةُ الأَخِ فِی اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ تَزِیدُ فِی الرِّزْقِ(355).
« كمك و یاری رساندن به برادر دینی روزی را می افزاید ».
اِسْتِعمالُ الأَمَانَةِ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ(356).
« بكارگیری امانت روزی را اضافه می كند ».
امام باقر (علیه السلام) فرمود :
عَلَیْكَ بِالدُّعاءِ لاِخْوانِكَ بِظَهْرِ الغَیْبِ فَإِنَّهُ یَهِیلُ الرِّزْقَ(357).
« پشت سر برادران دینی ات به آنان دعا كن كه این دعا كردن روزی فراوانی را بر تو فرود می ریزد ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
مَنْ حَسَّنَ بِرَّهُ أَهْلَ بَیْتِهِ زِیدَ فِی رِزْقِهِ(358).
« كسی كه نیكوكاری اش به خانواده اش زیبا و نیكو باشد، به روزی اش افزوده می شود ».

﴿صفحه 250﴾
و آن حضرت فرمود :
حُسْنُ الخُلُقِ یَزِیدُ فِی الرِّزْقِ(359).
« اخلاق حسنه رزق را می افزاید ».
فعالیت و كوشش برای بدست آوردن روزی حلال از امور باارزش و جزء عبادات بسیار مهم اسلامی است.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
مَنْ أَكَلَ مِن كَدِّ یَدِهِ نَظَرَ اللّهُ إِلَیْهِ بِالرَّحْمَةِ ثُمَّ لاَ یُعَذِّبُهُ أَبَداً(360).
« كسی كه از راه تلاش و زحمت خودش تحصیل روزی كند، خدا به او نظر رحمت می اندازد و هرگز او را عذاب نمی كند »
و نیز آن حضرت فرمود :
مَن أَكَلَ مِنْ كَدِّ یَدِهِ كَانَ یَومَ القِیامَةِ فِی عِدادِ الأنْبِیاءِ وَیَأْخُذُ ثَوابَ الأنْبِیاءِ(361).
« كسی كه از راه تلاش و زحمت خودش روزی به دست آورد، روز قیامت در شمار پیامبران است و پاداش پیامبران را دریافت می كند ».
حضرت رضا (علیه السلام) فرمود :
إِنَّ الَّذِی یَطْلُبُ مِنْ فَضْل یَكُفُّ بِهِ عِیالَهُ أَعْظَمُ أجراً مِنَ المُجاهِدِ فِی سَبِیلِ اللّهِ(362).
« به یقین كسی كه رزق خدا را با تلاش مشروع خود می طلبد، تا اهل بیتش را به سبب آن از گدایی و نیازمندی حفظ كند پاداشش از مجاهد در راه خدا بیشتر است ».

﴿صفحه 251﴾
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
العِبَادَةُ عَشرَةُ أَجْزاء تِسْعَةُ أجْزاء فِی طَلَبِ الحَلاَلِ(363).
« عبادت ده جزء است، نُه جزء آن در طلب حلال است ».
در هر صورت رزق، واقعیتی است كه بر سفره ی گسترده ی جهان نهاده شده و نسبت به هر كسی هم، اندازه ی معین دارد و این اندازه ی معین برپایه ی مصلحت خدا، یا به صورتی گسترده و وسیع و یا به صورتی تنگ و ضیق است. گستردگی نعمت، نشانه ای بر محبوبیت صاحب نعمت نزد خدا نیست و تنگی و ضیق نعمت، علامت مغضوب بودن عبدی كه دارای تنگی نعمت است نمی باشد، بلكه نعمت فراوان و تنگی رزق برای اهل دنیا زمینه ی امتحان است تا ثروتمند به شكر، و تنگدست به صبر، امتحان شود و شاكر از این راه و صابر از این طریق به پاداش عظیم الهی برسند. و نیز ثروتمند با انفاق مال به تنگدست اجری افزون دریافت كند و تنگدست با حفظ شخصیت خویش و صبر بر قضای الهی به جزایی فوق العاده نایل شود.
آن كه در وسعت رزق است باید بداند اگر قیام به سپاسگزاری كه خرج كردن نعمت در مسیر صحیح و قرار دادن نعمت در مخارج مشروع است ننماید، به عذاب دنیایی و آخرتی گرفتار می گردد و آن كه در ضیق و تنگدستی است اگر در برابر این تنگدستی صبر نكند و استقامت نورزد و دین را برای رفع تنگدستی با مردم نامرد معامله كند او هم به عذاب دنیایی و آخرتی دچار خواهد شد.
در این كه وسعت رزق و تنگی آن، امتحان و آزمایشی از جانب خداست، مولای اهل ایمان و امیر مؤمنان (علیه السلام) می فرماید :
وَقَدَّرَ الأَرْزاقَ فَكَثَّرَها وَقَلَّلَها وَقَسَّمَها عَلَی الضِّیقِ وَالسَّعَةِ فَعَدَلَ فِیهَا لِیَبْتَلِیَ مَن
﴿صفحه 252﴾
أَرادَ بِمَیْسُورِها وَمَعْسُورِها وَلِیَخْتَبِرَ بِذلِكَ الشُّكْرَ وَالصَّبْرَ مِن غَنِیِّها وَفَقِیرِها(364).
«... و روزی مردم را مقدّر فرمود و آن را برای برخی فراوان و برای بعضی دیگر اندك قرار داد و ارزاق را بر پایه ی تنگی و وسعت قسمت كرد و در این تقسیم بندی عدالت به خرج داد تا هركس را بخواهد با فراوانی رزق و كمی و تنگی آن آزمایش كند و به این وسیله ثروتمندان و تنگدستان را از جهت شكر نعمت و تحمل سختی در مجرای امتحان قرار دهد ».
از طرف دیگر مؤمن باید به تقسیم عادلانه ی حضرت حق نسبت به رزق و روزی و آنچه سهم او شده است راضی و خوشنود باشد، و از خشم گرفتن به تقسیم حق و سهم رزقش، به ویژه اگر به او بنا بر مصلحت تنگ گرفته باشد، راضی و خوشنود باشد و با اقتدای به امام عارفان و سرمشق مؤمنان، علی (علیه السلام)حال رضا و خوشنودی را به طور دائم برای سلامت دنیا و آخرتش از خدا بخواهد و با زاری و تضرّع به درگاه حضرت حق عرضه بدارد :
أَنْ تُسامِحَنی وَتَرْحَمَنی وَتَجْعَلَنی بِقِسْمِكَ راضِیاً قانِعاً.
« پروردگارا ! نسبت به من نرمش و مدارا به خرج ده و مرا مورد رحمت قرار ده و به سهمی كه از روزی نصیب من نموده ای خوشنود و قانع ساز ».
امام مجتبی (علیه السلام) در این زمینه می فرماید :
كَیْفَ یَكونُ المُؤمِنُ مُؤمِناً وَهُوَ یَسْخَطُ قِسمَه وَیُحَقِّرُ مَنْزِلَتَهُ وَالحاكِمُ
عَلَیْهِ اللّهُ...(365).
« چگونه مؤمن مؤ من است در حالی كه به سهم رزق و روزی اش ناخرسند است
﴿صفحه 253﴾
و منزلت و جایگاهش را كوچك می شمارد، در صورتی كه حاكم بر همه ی شئون او، خداست ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید : به جبرئیل گفتم : تفسیر رضا چیست ؟ جبرئیل گفت :
الرّاضِی لاَ یَسْخَطُ عَلی سَیِّدِهِ أَصَابَ مِنَ الدُّنْیا أَمْ لَمْ یُصِبْ وَلاَ یَرْضَی لِنَفْسِهِ بِالْیَسِیرِ مِنَ العَمَلِ(366).
« راضی بر آقای خود حضرت حق خشم نمی گیرد، چه به چیزی از دنیا برسد یا نرسد و نسبت به خود به عمل اندك راضی نمی شود ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
إِرْضَ بِما قَسَمَ اللَّهُ لَكَ تَكُنْ غَنِیّاً(367).
« به آنچه خدا از روزی و رزق نصیب تو كرده است خوشنود باش بی نیاز می شوی ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید :
مَنْ رَضِیَ مِنَ اللّهِ بِمَا قَسَمَ لَهُ اسْتَراحَ بَدَنُهُ(368).
« كسی كه از خدا نسبت به رزقی كه سهم او قرار داده راضی باشد، بدنش استراحت می كند ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
مَنْ لَمْ یَرْضِ بِمَا قَسَمَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِتَّهَمَ اللّهَ تَعالَی فِی قَضائِهِ(369).

﴿صفحه 254﴾
« كسی كه به روزی و رزق خدا كه بر پایه ی مصلحت سهم او قرار داده رضایت ندهد، خدا را در حكمرانی و تدبیرش متهم نموده است ».
هنگامی كه از امیرالمؤمنین (علیه السلام) تفسیر آیه ی شریفه ی ( فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً )(370)را پرسیدند فرمود : « حیات طیبه قناعت است » و نیز حضرت فرمود :
إِنْتَقِمْ مِن حِرْصِكَ بِالْقُنوعِ كَما تَنْتَقِمُ مِن عَدُوِّكَ بِالْقِصاصِ(371).
« از حرص و آزمندی خود ( كه تو را به عرصه گاه حرام وارد می كند و دین و دنیایت را تباه می نماید ) با قناعت ( به داده ی خدا ) انتقام بگیر، چنان كه از دشمنت با قصاص انتقام می گیری ».
در معارف اهل بیت (علیهم السلام) آمده : حرص و طمع، رزق و روزی را نمی افزاید و حرص و طمع كلید افزایش ثروت پاك و حلال نیست، بلكه حرص و طمع آدمی را به حرام دچار می كند، حرامی كه پایه های ایمان را سست و اصول اخلاقی را نابود و دنیا و آخرت انسان را تباه می كند و سبب بر باد رفتن آبرو می شود. قناعت به حلال خدا و آرام بودن به سهمی كه از روزی برای انسان مقرر شده گنجی است كه پایان ندارد و حقیقتی است كه خیر دنیا و آخرت آدمی را تضمین می كند.
رسول حق (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
خِیارُ أُمَّتِی القَانِعُ وَشِرارُهُم الطَّامِعُ(372).
« خوبان امتم قانعانند و بدان آنها طمع كارانند ».

﴿صفحه 255﴾
امام باقر (علیه السلام) می فرماید :
أَكَلَ علِیٌّ مِن تَمْر دَقَل ثُمَّ شَرِبَ عَلَیْهِ المآءَ ثُمَّ ضَرَبَ عَلَی بَطْنِهِ وَقَالَ : مَنْ أَدْخَلَهُ بَطْنُهُ النَّارَ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ ثُمَّ تَمَثَّلَ :
فَإِنَّكَ مَهْمَا تُعْطِ بَطْنَكَ سُؤْلَهُ *** وَفَرْجَكَ نَالا مُنْتَهَی الذَّم أَجْمَعاً (373)
« علی (علیه السلام) بدترین نوع خرما را ( كه در بازار ارزشی نداشت ) می خورد، سپس روی آن آب می نوشید، آنگاه بر شكمش می زد و می گفت : كسی كه شكمش او را وارد دوزخ كند، خدا وی را از رحمتش دور ساخته است، آن گاه به این بیت تمثّل جست : تو هرگاه خواهش شكم و شرمگاهت را برآوری، منتهای نكوهش و رسوایی به بار آورد ».
امام باقر و حضرت صادق (علیهما السلام) فرمودند :
مَنْ قَنِعَ بِمَا رَزَقَهُ اللّهُ فَهُوَ مِنْ أَغْنَی النَّاسِ(374).
« كسی كه به آنچه خدا روزی او كرده است قناعت ورزد از بی نیازترین مردم است ».
و نیز حضرت صادق (علیه السلام) می فرماید :
إقنَعْ بِمَا قَسَمَ اللّهُ لَكَ، وَلاَ تَنْظُر إِلَی مَا عِنْدَ غَیْرِكَ، وَلاَ تَتَمَنَّ مَا لَسْتَ نَائِلَهُ، فَإِنَّهُ مَن قَنِعَ شَبِعَ، وَمَنْ لَمْ یَقْنَع لَمْ یَشْبَعَ، وَخُذْ حَظِّكَ مِن آخِرَتِكَ(375).
« به آنچه خدا از رزق و روزی نصیب تو كرده قانع باش، و به آنچه نزد دیگران است چشم مدوز، و به ثروت مردم طمع مكن، و آنچه را به آن نمی رسی آرزو نداشته باش، بی تردید كسی كه قناعت ورزید سیر شد، و آن كه قانع به داده ی
﴿صفحه 256﴾
خدا نشد سیر نگشت، و نصیب و سهمت را از آخرت برگیر ».
علی (علیه السلام) می فرماید :
كَیْفَ یَسْتَطِیعُ عَلی صَلاحِ نَفْسِهِ مَنْ لاَ یَقْنَعُ بِالْقَلِیلِ ؟ (376)
« كسی كه به رزق و روزی كم و ثروت اندك قناعت نورزد، چگونه بر اصلاح كردن خود قدرت دارد ؟ »
خاركش پیری با دلق درشت *** پشته ای خار همی برد به پشت
لنگ لنگان قدمی برمی داشت *** هر قدم دانه ی شكری می كاشت
كی فرازنده ی این چرخ بلند ! *** وی نوازنده ی دل های نژند !
كنم از جیب نظر تا دامن *** چه عزیزی كه نكردی با من
در دولت به رخم بگشادی *** تاج عزّت به سرم بنهادی
حدّ من نیست ثنایت گفتن *** گوهر شكر عطایت سفتن
نوجوانی به جوانی مغرور *** رَخش پندار همی راند ز دور
آمد آن شكرگزاریش بگوش *** گفت كای پیر خرف گشته، خموش
خار بر پشت زنی زین سان گام *** دولتت چیست، عزیزیت كدام ؟
عمر در خاركشی باخته ای *** عزّت از خواری نشناخته ای
پیر گفتا كه : چه عزّت زان به *** كه نیم بر در تو بالین نِه
كای فلان چاشت بده یا شامم *** نان و آبی خورم و آشامم
شكر گویم كه مرا خوار نساخت *** به خسی چون تو گرفتار نساخت
به ره حرص شتابنده نكرد *** بر در شاه و گدا بنده نكرد
داد با این همه آزادگی ام *** عزّ آزادی و آزادگی ام(377)

﴿صفحه 257﴾

4 ـ تواضع در همه ی حالات

تواضع و فروتنی، حقیقتی بسیار باارزش از حقایق اخلاقی است كه سبب رفعت و سربلندی و وسیله ای برای رسیدن به مقامات ملكوتی و معنوی است.
ارزش تواضع و فروتنی تا جایی است كه امیر مؤمنان (علیه السلام) آن را در دعای كمیل با حال ندبه و زاری از حضرت حق برای خود درخواست می كند !
تواضع و فروتنی واقعیتی است كه اگر انسان در همه ی حالات آن را بكار گیرد به خیر دنیا و آخرت می رسد و به سعادت ابدی نایل می شود و از عذاب آخرت محفوظ می گردد و به راحتی و آسانی به رضوان الهی می رسد.
تواضع و فروتنی باید در دو مورد به كار گرفته شود : یكی در برابر حق و دیگر در برابر خلق.
تواضع در برابر حق به این است كه : انسان همه ی دستورات خدای مهربان را، چه در امور دنیایی و چه در امور آخرتی كه در قرآن و سنت پیامبر و گفتار امامان و اولیای خاص حق بیان شده، با عمق قلب و ذات جان بپذیرد و پس از پذیرفتن آن با همّتی بلند و نشاطی وافر و عشقی سرشار بكار بندد.
تواضع و فروتنی در برابر خلق به این است كه : انسان خود را از دیگر برادران مؤمن و مسلمانش برتر نداند و خود را در مقامی بالاتر از آنان به حساب نیاورد و به آنان به چشم حقارت نظر نكند و از احترام و خاكساری نسبت به آنان و یاری دادنشان در همه ی امور دریغ نورزد و از خطا و اشتباه آنان با بزرگواری و كرامت گذشت كند و بلكه پس از گذشت كردن از آنان با همه ی وجود به آنان احسان و نیكی نماید و احترام آنان را چه در خلوت و چه در آشكار رعایت كند.
﴿صفحه 258﴾