فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ سُؤَالَ خَاضِع مُتَذَلِّل خَاشِع...

« اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ سُؤَالَ خَاضِع مُتَذَلِّل خَاشِع، أَنْ تُسَامِحَنِی وَتَرْحَمَنِی، وَتَجْعَلَنِی بِقِسْمِكَ رَاضِیاً قَانِعاً، وَفِی جَمِیعِ الاَْحْوَالِ مُتَوَاضِعاً »
« خدایا ! از تو درخواست می كنم، درخواست بنده ای خاضع و خاكسار و فروتن، كه نسبت به من نرمش و مدارا به خرج دهی و بر من رحم كنی، و به رزق و سهمی كه برای من معین كرده ای خوشنود و قانع بداری، و مرا در همه ی حالات زندگی فروتن و متواضع قرار دهی ». درخواست چهار مطلب از حضرت حق
بی تردید، اگر دعا با قلبی خاشع و ظاهری خاضع و چشمی اشك بار و جایی خلوت، در دل شب تار انجام گیرد به اجابت نزدیك تر است.
خدای مهربان، به موسی بن عمران خطاب كرد :
یَابْنَ عِمْرَانَ ! هَبْ لِی مِنْ قَلْبِكَ الخُشُوعَ، وَمِنْ بَدَنِكَ الخُضُوعَ، وَمِنْ عَیْنِكَ الدُّمُوعَ فِی ظُلَمِ اللَّیْلِ، وَادْعُنِی فَإِنَّكَ تَجِدُنِی قَرِیباً مُجِیباً(319).
« ای پسر عمران ! به پیشگاه من از قلب خود خشوع، و از بدنت فروتنی، و از دیده ات در دل تاریك شب اشك بیاور، و مرا بخوان كه یقیناً مرا نزدیك و اجابت كننده خواهی یافت ».

﴿صفحه 237﴾
در این بخش از دعا، شخص دعا كننده با خضوع و خاكساری و فروتنی چهار مطلب را از حضرت حق درخواست می كند و باید امیدوار باشد كه خضوع و خاكساری و فروتنی اش وسیله و سبب اجابت دعای اوست. و آن چهار مطلب عبارت است از
1 ـ مدارا و نرمش حق نسبت به او.
2 ـ مورد رحمت قرار گرفتن.
3 ـ خوشنودی و قناعت نسبت به رزق و روزی عطاشده ی از سوی پروردگار.
4 ـ تواضع و فروتنی در همه ی حالات زندگی.
دعا كننده باید به این حقیقت توجّه داشته باشد كه بر پایه ی قاعده ی غیرقابل تردید ( إِنْ أَحْسَنتُم أَحْسَنتُم لاَِنفُسِكُمْ )(320)، اگر نیكی كنید به سود خویش نیكی كرده اید ; جلب مدارا و نرمی و مسامحه ی خدا به سبب مدارا و نرمی با مردم میسّر نیست و جذب مهربانی و رحمت خدا، جز با مهربانی با همه ی مؤمنان و مسلمانان و هركسی كه شایسته ی مهربانی است راهی ندارد. انسانی كه اهل مدارا و نرم خویی و اهل مهربانی و رحمت نیست، مورد مدارا و مهربانی خدا قرار نخواهد گرفت.

1 ـ مدارا و نرمی

آیین مقدس اسلام تمام مردم مسلمان را از خصومتورزی و خشم گرفتن بر یكدیگر و به كار گرفتن حسد و قطع پیوند و رابطه، بر حذر داشته و همه ی اهل اسلام را به رفق و مدارا و مسامحه و سهل انگاری و مهرورزی بر یكدیگر دعوت كرده است.

﴿صفحه 238﴾
فرهنگ حق، مؤمنان را از نظر معنوی برادر یكدیگر دانسته و در این زمینه حقوق بسیار پرارزشی را به عنوان حقوق برادری طرح كرده و اهل ایمان را به ادای آن حقوق ترغیب و تشویق نموده است و مراعات آن حقوق را لازم و واجب اخلاقی و گاهی واجب شرعی اعلام كرده است، و روی گردان از ادای آن حقوق را از ولایت خدا خارج می داند.
برقراری پیوند برادری، و رابطه ی معنوی، و تداوم آن، محصول پاك بودن درون از رذایل اخلاقی است. رذایل اخلاقی چون غرور و كبر و منیّت و حرص و بخل و حسد مانع از این است كه حالت برادری و فضای معنوی و مهرورزی و مدارا و نرمی بر دو فرد یا بر یك خانواده یا بر افراد جامعه حاكم باشد.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در روایتی بسیار مهم، مردم را از رذایل اخلاقی و مفاسد عملی برحذر داشته و آنان را به رعایت حقوق برادری دعوت كرده است :
لاَ تَدَابَرُوا وَلاَ تَبَاغَضُوا وَلاَ تَحَاسَدُوا وَلاَ تَقَاطَعُوا وَكُونُوا عِبَادَ اللّهِ إِخْوَاناً. المُسلمُ أخُ المُسْلِمِ لاَ یَظْلِمُهُ وَلاَ یَحْرِمُهُ وَلاَ یَخْذُلُهُ(321)
« با یكدیگر خصومت نورزید، و بر یكدیگر خشم نگیرید، و بر یكدیگر حسادت نداشته باشید، و پیوند و رابطه ی دوستی و برادری را قطع مكنید، و بندگان خدا با یكدیگر برادر باشید. مسلمان برادر مسلمان است، به برادرش ستم نمی كند، و او را از محبت ها و پرداخت مال محروم نمی نماید، و وی را وا نمی گذارد ».
قَالَ رَسُولُ اللّه (صلی الله علیه وآله وسلم) : مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الإیمَانِ وَالرِّفْقُ بِهِم نِصْفُ الْعَیْشِ(322).

﴿صفحه 239﴾
« رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : سهل انگاری و مدارای با مردم نصف ایمان، و نرمی با آنان نصف زندگی است ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
رَحِمَ اللّهُ امْرءً سَهْلَ البَیْعِ، سَهْلَ الشِرَاءِ، سَهْلَ الإقْتِضَاءِ(323).
« خدا رحمت كند مردی را كه در فروش جنس و در خرید متاع و در گرفتن دِین از مدیون آسان و سهل انگار است ».
و نیز آن حضرت فرمود :
مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِراً أَو تَرَكَ حَاسَبَهُ اللّهُ حِسَاباً یَسِیراً (324).
« كسی كه مدیون تنگدستی را مهلت دهد، یا او را رها كند خدا او را به حسابرسی آسانی محاسبه كند ».
و از آن حضرت روایت شده است : در قیامت مردی را كه بر اثر گناه، اسراف بر وجود خود داشته حسابرسی می كنند و برای او حسنه ای كه سبب نجاتش شود نمی یابند، به او می گویند : هرگز كار خیری انجام داده ای ؟ می گوید : نه، ولی مردی بودم كه از ثروتم به مردم قرض می دادم و به جوانانی كه پیرامونم بودند می گفتم : با ثروتمندانی كه از آنان طلبكارم نرمی و مدارا داشته باشید و تنگدستان را مهلت دهید ( یا از آنها بگذرید ). خدا می فرماید : من به آسان گرفتن بر او و نرمی و مدارای به او شایسته ترم. پس خدا از او بگذرد و وی را بیامرزد(325).
حمّاد بن عثمان می گوید : مردی به محضر مبارك حضرت صادق (علیه السلام) وارد شد و از مردی از اصحاب حضرت شكایت كرد. چیزی نگذشت كه آن صحابی نزد

﴿صفحه 240﴾
امام آمد، حضرت به او فرمود : سبب شكایت این شاكی از تو چیست ؟ عرضه داشت : از من شكایت می كند برای این كه قرضی را كه به او داده بودم تا دینار آخرش را به طور كامل از او مطالبه كردم. حمّاد می گوید : امام صادق (علیه السلام)خشمگین نشست، سپس فرمود : انگار می كنی زمانی كه حق خود را به طور كامل مطالبه می كنی كار زشتی نمی كنی ؟! آیا آنچه را خدا از حالات مؤمنان در قرآن حكایت كرده ندیدی كه فرموده :
(... وَیَخافُونَ سُوءَ الحِسابِ )(326).
« و آنان همواره از حسابرسی بد می ترسند ».
فكر می كنی می ترسند كه خدا بر آنان در حسابرسی ستم روا دارد ؟ نه، به خدا سوگند نمی ترسند، مگر از حسابرسی دقیق و كامل، كه اینگونه حسابرسی ـ كه مو را از ماست می كشند ـ حسابرسی بد نامیده، پس كسی كه در مطالبه ی حق خود به این صورت با طرف خود برخورد كند كار زشتی انجام داده است !!
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
أَلا وَإِنَّ لِلّهِ أَوانِیَ فِی أَرْضِهِ وَهِیَ القُلُوبُ، وَأَحَبُّ الأوانِی إِلَی اللّهِ أَصفَاهَا وَأصلَبُها وَأرَقُّها : أَصفاهَا مِنَ الذُّنوب، وَأَصلَبُها فِی الدّین، وَأَرَقُها عَلی الإخوَانِ(327).
« آگاه باشید برای خدا در زمینش ظرف هایی است و آن قلب هاست و محبوبترین آن ظرف ها خالص ترین و محكم ترین و نرم ترین آنهاست، خالص ترینش از گناهان، و محكم ترینش در دین، و نرم ترینش بر برادران دینی است ».

﴿صفحه 241﴾
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در روایاتی فرموده اند :
أَمَرَنِی رَبِّی بِمُدارَاةِ النَّاسِ، كَمَا أَمَرَنِی بِأَداءِ الفَرائِضِ(328).
« پروردگارم مرا به نرمی و مدارای با مردم امر فرموده، چنان كه به ادای واجبات امر نموده است ».
ثَلاثٌ مَن لَم یَكُنَّ فِیهِ لَم یَتِمَّ لَهُ عَمَلٌ : وَرَعٌ یَحْجُزُهُ عَنْ مَعاصِی اللّهِ، وَخُلُقٌ یُدارِی بِهِ النَّاسَ، وَحِلْمٌ یَرُدُّ بِهِ جَهْلَ الجاهِلِ(329)
« سه چیز است كسی كه وجودش از آنها تهی باشد عملی برای او كامل نشده است : تقوایی كه او را از معاصی خدا باز دارد، اخلاقی كه به سبب آن با مردم به نرمی رفتار كند، و بردباری و حلمی كه به وسیله ی آن جهل جاهل را برگرداند ».
إِنَّ الرِّفْقَ لَمْ یُوضَعْ عَلی شَیْء إِلاَّ زَانَهُ وَلاَ نُزِعَ مِنْ شَیْء إِلاَّ شَانَهُ(330).
« بی تردید نرمی و ملایمت بر چیزی نهاده نشد مگر آن كه آن را آراست، و از چیزی كنده نشد مگر آن كه آن را زشت و ناپسند كرد ».
لَو كَانَ الرِّفْقُ خَلْقاً یُرَی مَا كَانَ مِمَّا خَلَقَ اللّهُ عَزَّ وَجلَّ شَیْءٌ أَحْسَنَ مِنْهُ(331).
« اگر نرمی و ملایمت مخلوقی قابل دیدن بود، چیزی از مخلوقات خدا زیباتر از او به چشم نمی آمد ».
در روایاتی از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل شده است :

﴿صفحه 242﴾
ثَمَرَةُ العَقْلِ مُداراةُ النَّاسِ(332).
« میوه ی عقل نرمی و ملایمت با مردم است ».
مُداراةُ الرِّجَالِ مِن أَفْضَلِ ألاَْعْمالِ(333).
« نرمی مردم از برترین اعمال است ».
دَارِ النّاسَ تَسْتَمْتِعْ بِإخائِهِم وَألقِهِم بِالبِشرِ تُمِتْ أَضْغَانَهُم(334)
« با مردم به نرمی و مدارا رفتار كن، از برادری آنها بهره مند شو و با آنان با خوشرویی برخورد نما، كینه هایشان را نابود كن».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) مسامحه و نرمی خدا را با بنده اش نتیجه و محصول مسامحه و نرمی بنده با مردم می داند، آن حضرت در روایتی به این حقیقت اشاره فرموده، می فرماید :
إسمَحْ یُسمَحْ لَكَ(335).
« با مردم مدارا كن و اهل نرمی باش، تا با تو نرمی و مدارا شود ».
مدارا و نرمی، اخلاق خداست و چه نیكوست مردم بر پایه ی فرمان حكیمانه ی رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) كه فرمود :
تَخَلَّقُوا بِأخلاقِ اللّهِ(336).
متخلق به اخلاق خدا شوند، تا در دنیا و آخرت به خوشبختی و سعادت نایل شوند.

﴿صفحه 243﴾
یارم خط عنبرین نوشته *** تعلیقه به مشك چین نوشته
از لطف بر این خط دلاویز *** دلبسته و دلنشین نوشته
هر حرف كه او نوشته زیرش *** روح القدس آفرین نوشته
از شربت لب مریض غم را *** داروی دل حزین نوشته
مشكین قلمش خطی چو ریحان *** بر صفحه ی یاسمین نوشته
یا شمه ای از شمایل خود *** بر عارض حور عین نوشته

2 ـ رحمت و مهربانی

در ابتدای كتاب ـ در توضیح رحمت ـ خدا تا جایی كه اقتضا داشت مطالب مشروح و مفصّلی نگاشته شد و توجه خوانندگان عزیز به این حقیقت توجّه داده شد كه : رحمت رحیمیه ی حق شامل انسان هایی می شود كه به لوازم بندگی و طاعت ملزم باشند و به خصوص نسبت به بندگان پروردگار با رحمت و مهربانی معامله كنند و از رنجاندن و ستم بر آنها و پایمال كردن حقّ و سخت گیری بر آنان بپرهیزند و همواره قاعده ی ریشه دار « ارحم ترحم »(337)مهربانی كن تا به تو مهربانی شود را مورد توجّه قرار دهند.
انسان، اگر درباره ی فرائض و واجبات الهی كوتاهی كند و از عمل به دستورات حق روی بگرداند و از گناهان دوری نكند و با مردم با بی مهری و از سر تلخی و خشم رفتار كند، نباید از حضرت حق و از دیگران، توقع مهر و رحمت داشته باشد.
در رابطه با رحمت حق روایات بسیار مهمی در كتاب های باارزش حدیث وارد شده است كه به بعضی از آنها اشاره می شود

﴿صفحه 244﴾
قَالَ رَسُولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله وسلم) : إِنَّ لِلّهِ تَعَالی مائَةَ رَحْمَة أنزَلَ مِنها رَحمةً واحِدَةً بینَ الجِنِّ وَالانسِ وَالطّیرِ وَالبَهائمِ وَالهَوامِّ، فَبِها یَتَعاطَفُونَ، وَبِها یَتَراحَمُونَ، وَآخَرَ تِسعاً وَ تِسعینَ رَحمةً یَرحَمُ اللّهُ بِها عِبادَهُ یَومَ القِیَامَةِ(338).
« پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : خدا را صد رحمت است كه یك رحمتش را میان جن و انس و پرندگان و حیوانات و وحشی ها نازل كرده، همه ی آنان بوسیله ی آن یك رحمت به یكدیگر محبت و مهر میورزند و با نود و نه رحمت دیگر در روز قیامت به بندگانش رحم می كند ».
وَقالَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله وسلم) : إنَّ اللّهَ عَزَّ وَجلَّ یَقُولُ یَومَ القیامَة لِلمؤمنین : هل أحْبَبْتُمْ لِقائی ؟ فَیَقُولونَ : نَعَمْ یا رَبَّنا. فَیَقولُ : لِمَ ؟ فَیَقولونَ : رَجَوْنا عَفْوَك وَمَغْفِرَتَكَ. فَیَقُولُ : قَدْ أوجَبْتُ لَكُم مَغْفِرَتِی(339).
« پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : خدای عز و جل روز قیامت به مؤمنین می گوید : لقای مرا دوست داشتید ؟ می گویند : آری ای پروردگارمان. می گوید : برای چه ؟ می گویند : چون به گذشت و آمرزشت امید داشتیم. می گوید : آمرزشم را بر شما واجب نمودم ».
وَقالَ رَسولُ اللّهِ (صلی الله علیه وآله وسلم) : یَقولُ اللّهُ یَومَ القیامَةِ : أخْرِجُوا مِنَ النّارِ مَن ذَكَرَنی یَوماً أو خافَنی فِی مَقام(340).
« و نیز پیامبر خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : خدا روز قیامت می گوید : هركس مرا یك روز یاد كرده، یا در مقامی از من ترسیده از آتش بیرون آورید ».
و نیز آن حضرت فرمود :

﴿صفحه 245﴾
اللّهُ تَعالَی أرحَمُ بِعَبْدِهِ المُؤمنِ مِنَ الوالِدَةِ الشَّفیقَةِ بِوَلَدِها(341).
« خدای تعالی به بنده ی مؤمنش از پدر مهربان نسبت به فرزندش مهربان تر است ».
با توجه و تكیه بر كلام ائمه ی معصومین (علیهم السلام) به این حقیقت می رسیم كه : سبب جلب رحمت خدا، عبادت و طاعت و دوری از گناه و مهرورزی به دیگران است. در روایت باارزشی از پیامبر خدا نقل شده است :
الرَّاحِمُونَ یَرْحَمُهُمُ اللّهُ. إِرْحَمُوا مَن فِی الأَرْضِ یَرْحَمْكُمْ مَنْ فِی السَّمآءِ(342).
« خدا به رحمت كنندگان رحم می كند. به هركس در زمین است رحم كنید تا خدا به شما رحم كند ».
صاحب كتاب « انیس اللّیل » از كتاب « زینة المجالس » نقل می كند كه در حدیث آمده : وقتی موسی در مقام راز و نیاز به پروردگار عرضه داشت : به كدام خصلت از خصایل، به رضایت و خوشنودی تو اختصاص یافتم ؟ خطاب رسید : وقتی كه گوسفندان شعیب را می چراندی و به كار چوپانی اشتغال داشتی در یك روز تابستانی كه هوا حرارت زیادی داشت بزغاله ای از گله گریخت، تو دنبال آن روان شدی و مسافت زیادی رفتی و از زیادی حرارت و بسیاری حركت به رنج و زحمت افتادی، چون به آن حیوان رسیدی او را در كنار گرفتی و گفتی مرا و خودت را به مشقت انداختی، سپس او را به دوش گرفتی و به گله بازگرداندی، پس به خاطر مهر و محبتی كه به او ورزیدی تاج اصطفا بر سرت نهادم و كمربند كرامت بر كمرت بستم و تو را به مقام رسالت و نبوت برگزیدم(343).
قالَ رَجُلٌ لِلنَّبیِّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : أحَبُّ أنْ یَرْحَمَنِی رَبِّی. قالَ : إرحَم نَفْسَكَ وَارحَمْ خَلقَ اللّهِ
﴿صفحه 246﴾
یَرْحَمْكَ اللّهُ(344).
« مردی به پیامبر گفت : دوست دارم پروردگارم به من رحم كند، فرمود : به خودت و به آفریده ها رحم كن خدا به تو رحم می كند ».
و آن حضرت فرمود :
تَعَرَّضُوا لِرَحْمَةِ اللّهِ بِما أمَرَكُم بِهِ مِنْ طاعَتِه(345).
« خود را به سبب طاعتی كه خدا شما را به آن امر كرده است در معرض رحمت خدا قرار دهید ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود :
أبْلَغُ مَا تُسْتَدَرُّ بِهِ الرَّحْمَةُ أنْ تُضْمِرَ بِجَمیعِ النّاسِ الرَّحْمَةَ(346).
« رساترین چیزی كه به سبب آن رحمت فراوان و زیاد می شود این است كه درباره ی همه ی مردم قصد رحمت داشته باشی ».
و نیز آن حضرت فرمود :
بِالْعَفْوِ تَنْزِلُ الرَّحْمَةُ(347).
« با گذشت از مردم رحمت نازل می شود ».
و نیز فرمود :
رَحْمَةُ الضُّعَفاءِ تَسْتَنْزِلُ الرَّحْمَةَ(348).
« مهربانی و رحمت نسبت به ناتوانان رحمت خدا را بر رحم كنندگان نازل می كند ».

﴿صفحه 247﴾