فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام)

حضرت باقر العلوم (علیه السلام) در پایان روایتی بسیار بااهمیت كه دارای مطالب مهم و باارزشی است و كلینی بزرگوار آن را در كتاب پرقیمت « كافی » به عنوان اولین روایت باب فضل قرآن نقل كرده در توضیح آیه ی شریفه ی : ( إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَی عَنِ الفَحْشآءِ وَالمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللّهِ أَكْبَرُ )(282) فرموده اند :

﴿صفحه 209﴾
وَنَحْنُ ذِكْرُ اللّهِ وَنَحْنُ أَكْبَرُ(283).
بی شك منظور از « ذكر » پیامبر و دوازده معصوم هستند، دوازده امامی كه وارث ایمان و اخلاق و دانش و آگاهی و بصیرت پیامبرند.
دوازده امامی كه مفسّر قرآن و بیان كننده ی احكام و حافظان دین و امنای حق در میان جامعه ی انسانی اند.
دوازده امامی كه مصداق عینی قرآن و چراغهای هدایت و راهنمایان انسانها به سوی سعادت و تأمین كننده ی خیر دنیا و آخرت مردمند.
آنان، یادآور همه ی حقایق و روشن كننده ی واقعیات و گنجینه های علم و عرفان و مظاهر صفات و اسماء الهی اند.
از آنجا كه امامان معصوم قرآن ناطقند، حضرت باقر (علیه السلام) فرمود :
« ما ذكر خداییم و ما ذكر بزرگتر هستیم ».
بدون پذیرش سرپرستی آنان، و بدون قبول معارف آن بزرگواران، و بدون اطاعت از دستورات و فرامین آن جانشینان به حق پیامبر، و بدون قرار داشتن در دایره ی ولایتشان، ایمان انسان ناقص و اخلاقش فاسد و اعمالش ناشایسته و دنیایش بی نظم و آخرتش پیچیده به خشم و عذاب خداست.
رسول اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) در لحظات پایان عمرش به امت اعلام كرد : من دو چیز گرانبها در میان شما می گذارم، قرآن و عترتم كه اهل بیت من هستند، این دو از هم جدا نمی شوند تا در كنار حوض بر من وارد شوند، چنانچه به این دو چیز گرانبها تمسك جویید پس از من برای ابد روی گمراهی نخواهید دید(284).
امامت شمع فانوس یقین است *** امامت نور قلب متقین است

﴿صفحه 210﴾
امامت گوهر دریای جود است *** امامت جوهر كان وجود است
امامت جانب حق ره نمودن *** امامت زنگ از دلها زدودن
امامت رهبری كردن به خالق *** نمودن راه حق را بر خلایق
امامت لجّه ی دین راست گوهر *** امامت كان ایمان راست جوهر
امامت مقصد جنّ و بشر دان *** امامت ختم بر اثنا عشر دان
بیا برگو، شه جن و بشر كیست ؟ *** امام اوّل از اثنی عشر كیست ؟
علی شیر خدا شاه ولایت *** علی مصباح مشكاة هدایت
علی دانای سرّ بود و نابود *** علی دریای لطف و معدن و جود
علی تابنده مِهر برج ایمان *** علی رخشنده درّ درج ایقان
علی در دهر حلاّل مشاكل *** علی آرام جان و راحت دل
وصیّ و جانشین مصطفی اوست *** ولیّ و محرم راز خدا اوست
بود اندر جهان ختم امامت *** بر او و عترت او تا قیامت
توجه به این حقیقت لازم است كه : پاك كردن قلب از رذایل و شستشوی آن از قبایح و حاضر كردن مفاهیم و معانی اسمای حسنی و صفات علیای حضرت حق در آن و حفظ این حقایق عظیمه و مراتب كریمه از دستبرد شیاطین انسی و جنی و حضور دائمی در محضر مبارك او و قدم نهادن در هر كاری و حركت به سوی هر برنامه ای و غافل نبودن از او و بی خبر نماندن از حضرتش در آنی از آنات و وقتی از اوقات و انجام هر عبادتی كه انسان نسبت به آن مكلّف است و پرداختن به هر عمل خیری و هرگونه خدمت مثبتی به مردم به قصد تحصیل خوشنودی او، « ذكر » است.
گروهی از اهل دل و جمعی از آزاد شدگان از آب و گل و فرقه ای از عارفان واصل و آیاتی كه مردم را دعوت به ذكر می كنند و روایاتی كه تشویق به ذكر می نمایند، كلمه ی « ذكر » را در آن آیات و روایات به معنای همین حقایق باطنی
﴿صفحه 211﴾
و عملی می دانند و نیز جلوه دادن آیات قرآن و به طلوع آوردن آثار نبوت و رسالت و ظهور دادن روایات اهل بیت (علیهم السلام) را از افق زندگی، مصداق كامل « ذكر » برشمرده اند.
آری، دسترسی به قرب حق فقط با ذكر حق كه عبارت از این واقعیات بیان شده ی به وسیله ی اهل دل است، میسّر است ; و راهی به سوی قرب، جز با كمك « ذكر » وجود ندارد.
یاد خدا را بر كشور دل حاكم كنیم و به آیات قرآن مجید عمل نماییم و با همه ی وجود از نبوت پیامبر و امامت امامان معصوم (علیهم السلام) پیروی كنیم، تا به مقام قرب برسیم و در زمره ی مقربان قرار گیریم و شیرینی انس با خدا و اجرای دستورات او و همراه بودن با پیامبر و اهل بیت او را بچشیم، و از این طریق، همای سعادت و خوشبختی را در آغوش بگیریم.
هنگامی كه خانه ی دل، مظهر مفاهیم و معانی اسماء و صفات حضرت محبوب شود، و آثار این مفاهیم و معانی در روح و نفس و اعضاء و جوارح ظاهر گردد، محبّتی عطرآگین و عشقی آتشین، كه میوه ی شیرین معرفت به مفاهیم اسماء و صفات است، سراسر خانه ی دل را به تصرف خود در می آورد و جلوه ی ( أَشَدُّ حُبّاً لِلّهِ )(285) همه ی وجود انسان را محاصره می كند و آدمی را در گروه ( رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَیْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللّهِ )(286) كه مقامی جامع و كامل است قرار می دهد و بر كرسی خلافت و جانشینی از خدا می نشاند و لذت و شیرینی مقام قرب را به انسان می چشاند.
در این جایگاه رفیع است كه انسان از دسترس هر شیطان اغواگری مصون است و هیچ چیز قدرت منصرف كردن انسان را از خدا ندارد و آدمی در این

﴿صفحه 212﴾
عرصه گاه نورانی جز خدا نمی شناسد و جز خدا نمی بیند و جز خدا نمی خواهد و جز خدا نمی داند و جز خدا نمی یابد.
سر حلقه ی عارفان، امام پرهیزكاران، رهبر پاكان، شمع دل واصلان، مقتدای كاملان، اسوه ی عاشقان با همه ی وجود مترنّم به این ترانه ی عاشقانه بود :
ما رَأیْتُ شَیئاً إلاّ وَرَأیتُ اللّهَ قَبْلَهُ وَمَعَهُ وَبَعْدَهُ.
« چیزی را ندیدم مگر آنكه پیش از آن و همراه آن و بعد از آن خدا را دیدم ».
و تربیت شده ی دامن معرفت و بصیرتش حضرت سید الشهداء (علیه السلام) در اوج تشنگی و گرسنگی و در حالی كه همه ی مصائب او را محاصره كرده بود، در میان گودال، در كنار هفتاد و یك بدن قطعه قطعه و با شنیدن ناله ی جانسوز زنان و دختران اهل بیت (علیهم السلام) صورت خون آلود بر پیشگاه محبوب بر خاك می گذارد و می گوید :
إلهی ! رضاً بِقَضائِكَ صَبراً عَلی بَلائِكَ تَسلیماً لاِمْرِكَ لا مَعبُودَ لِی سِواكَ....
« خدایا ! به قضای تو خوشنود و راضیم، بر آزمایش و بلایت صابرم، در برابر فرامینت تسلیمم، برای من معبودی جز تو وجود ندارد ».
دانی چه آرزو ز تو دارم نگار من *** خواهم كه یار كس نشوی جز كه یار من
گیرد قرارْ كارِ من آن دم كه گوییم *** یار توام قرار توام بی قرار من
من جز تو دلبری نشناسم تویی تویی *** دلدار من نگار من ای غمگسار من
خالت نهاد گرچه بسی داغ بر دلم *** یاد تو شد انیس دل داغدار من
﴿صفحه 213﴾
دوش از زبان بلبل دل می شنید گل *** كی گل عذار من چمنت مَرغزار من
گفت آری آری این چمن حسن از آن تست *** نومید نیست هركه شد امیدوار من
سیمرغ قاف قدرت عشقم كه هر زمان *** شهباز « رفعتی » شود از نو شكار من(287)
* * *

﴿صفحه 214﴾

« وَأَسْتَشْفِعُ بِكَ إِلَی نَفْسِكَ »

« خدایا ! تو را برای نجات خویش از بند گناهان و عقوبت ها به سوی ذات مقدّست و نزد حضرتت شفیع قرار می دهم ».
این بخش از دعا، نشان دهنده ی این حقیقت است كه :
اولا : دعا كننده به اوج انقطاع از ماسوای محبوب رسیده و از همه ی علل و اسباب دل بریده و روی قلب را به سوی حضرت دوست نموده و چشم امید از غیر او بسته و فقط دلگرم به عنایات و الطاف او شده ; و با توجه به این كه شفیع باید كسی باشد كه شفاعتش مقبول افتد و در شفاعت خدا هیچ ترسی از عدم پذیرش وجود ندارد، پس حضرت حق را نزد ذات خودش، شفیع گدا و سائلی چون خود قرار داده است.
ثانیاً : خود را در غرق بودن در گناه و سنگینی بار معصیت و فراوانی عصیان و كثرت نافرمانی و تهی دست بودن از عبادت و بندگی به گونه ای فرض كرده كه شفاعت دیگر شفاعت كنندگان اثری به حال او ندارد، و از قابلیت شفاعت دیگران محروم شده و تنها خداست كه اگر از او نزد ذات مقدسش شفاعت كند از بند گناه نجات یابد و از چاه عصیان بیرون آید و از سنگینی آثار گناه رها شود و مورد عفو و آمرزش قرار گیرد. به این خاطر با دلی سوزان و اشكی ریزان
﴿صفحه 215﴾
و حالی پریشان دست به دعا برمی دارد و در كمال فروتنی و انكسار می گوید : وَأَسْتَشْفِعُ بِكَ إِلَی نَفْسِكَ.

معنی شفاعت

اهل معرفت، به این حقیقت توجه دارند كه : شفاعت عبارت از یاری دادن وجودی قوی و نیرومند، به موجودی ضعیف و ناتوان است ; كه این موجود ناتوان، درحدّی از معرفت و ایمان و عمل صالح و اخلاق حسنه برخوردار است. ولی ناتوانی او سبب لغزش و گناه او شده است، البته نه گناهی كه چراغ محبت و معرفت و ایمان و عملش را خاموش كرده باشد، بلكه گناهی كه قدم او را برای رسیدن به كمال معنوی سست كرده و او را از رسیدن به بهشت محروم نموده است، و پروردگار از روی لطف و رحمتش مقام شفاعت را قرار داده است تا شفیع قوی و نیرومند از طریق آبرو و معنویتش به گناهكار مؤمن كمك دهد تا در دنیا از اسارت گناه نجات یابد و در راه كمال قرار گیرد و در آخرت از كیفر گناه مصون ماند.
بنابراین، شفاعت در قیامت شامل كافران، مشركان، معاندان، منافقان و بریدگان از ایمان و عمل صالح نمی شود ; چنان كه در قرآن مجید به این حقیقت اشاره شده است :
( كُلُّ نَفْس بِما كَسَبَتْ رَهینَةٌ * إِلاّ أَصْحابَ الیمَینِ * فی جَنّات یَتَسآءَلونَ * عَنِ الْمجُرِمینَ * ما سَلَكَكُمْ فی سَقَرَ * قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ المُصَلِّینَ * وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ المِسْكینَ * وَكُنّا نَخُوضُ مَعَ الخآئِضِینَ * وَكُنّا نُكَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ * حَتَّی أَتانَا الیَقِینَ * فَما تَنْفَعَهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعینَ )(288).

﴿صفحه 216﴾
« هركس گروگان اعمال زشتی است كه مرتكب شده است، مگر سعادتمندان كه در بهشت ها با رو كردن به دوزخ از مجرمان و گناهكاران می پرسند : چه چیز شما را به دوزخ درآورده ؟ گویند : ما از نمازگزاران نبودیم و ناتوانان را طعام نمی دادیم و با فرو روندگان در باطل فرو می رفتیم و روز جزا را تكذیب می كردیم تا مرگ به ما رسید پس با این وضع و حالی كه دارند شفاعت شافعان سودی به آنان ندهد ».
شفاعت، به معنای دستگیری قوی از ناتوان ـ ناتوانی كه آثاری از معنویت و شیوه ی عملی قوی را در حدّی در خود دارد ـ در آخرین مرحله ی قیامت انجام می گیرد و پیش گیری از وارد شدن در آتش می كند. و یا سبب خارج ساختن از آتش می گردد و علت تأثیر شفاعت، رحمت واسعه ی حق و یا مقام رفیع شخص شفاعت كننده و نیز لیاقت شفاعت شونده است(289).