فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

كبر

سركشی و گردنكشی چه در برابر حق، چه در برابر مردم، چه در برابر دستورات خدا و انبیا و امامان و چه در برابر خیرخواهان دلسوز، حالتی ابلیسی و اخلاقی شیطانی است.
ابلیس، به خاطر تكبرش از دستور حق برای همیشه از رحمت حق محروم و برای ابد از پیشگاه پروردگار رانده و مورد لعنت قرار گرفت و عذاب همیشگی بر او قطعی و حتمی شد.
تیره بختی و بدبختی و شقاوت متكبّر به اندازه ایست كه از دایره ی محبت خدا خارج است.
(... إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَكْبِرِینَ )(216).
برای متكبر و سنگینی گناهش همین بس كه قرآن مجید او را اهل دوزخ به حساب آورده و فرموده :
(... فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَكَبِّرِینَ )(217).
« دوزخ جایگاه بدی برای متكبرین است ».
آری ! خود را از دیگران بزرگتر دیدن و خود را در همه ی امور محور و میزان

﴿صفحه 174﴾
حساب كردن و امتناع از پذیرفتن دستورات حق و روی گردانی از عبادت و بندگی و چهره در هم كشیدن در برابر هر حقّ و حقیقتی بر پایه ی این هدف كه من بهتر می فهمم، از گناهان كبیره و معصیت هایی است كه پروردگار به آن وعده ی عذاب دردناك داده است.
كبر و فخرفروشی به مردم به سبب علم و دانش و عمل و عبادت و حسب و نسب و زینت و جمال و ثروت و مال و قوّت و قدرت و كثرت یار و یاور و رفیق و دوست، امری بسیار قبیح و عملی فوق العاده زشت است.
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
العِزُّ رِدَاءُ اللّهِ وَالْكِبْرُ إِزَارُهُ فَمَن تَنَاوَلَ شَیْئاً مِنهُ أَكَبَّهُ اللّهُ فِی جَهَنَّمَ(218).
« عزت و عظمت و شرف و برتری و بزرگ منشی ویژه ی خداست، كسی كه چیزی از آن را به خود بگیرد، خدا او را در دوزخ می اندازد ».
حضرت باقر و امام صادق (علیهما السلام) فرمودند :
لا یَدْخُلُ الجَنَّةَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقالُ ذَرَّة مِنْ كِبْر(219).
« كسی كه در دلش هم وزن ذرّه ای از كبر باشد وارد بهشت نمی شود ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
إِنَّ فِی جَهَنَّمَ لَوَادِیاً لِلْمُتَكَبِّرِینَ یُقَالُ لَهُ سَقَرُ شَكَی إِلَی اللّهِ عَزَّ وَجلَّ شِدَّةَ حَرِّهِ وَسَأَلَهُ أَنْ یَأذَنَ لَهُ أَنْ یَتَنَفَّسَ فَتَنَفَّسَ فَأَحْرَقَ جَهَنَّمَ(220).
« به راستی در جهنم سرزمینی است ویژه ی متكبرین كه به آن « سقر » گفته می شود، از شدت حرارتش به خدا شكایت می كند و می خواهد كه به او اجازه ی

﴿صفحه 175﴾
نفس كشیدن بدهد، پس نفس می كشد و در نتیجه جهنم را می سوزاند ».
عبدالاعلی می گوید : به حضرت صادق گفتم : كبر چیست ؟ فرمود : بزرگترین درجه ی كبر این است كه حق را سبك شماری و مردم را خوار پنداری. گفتم : سبك شمردن حق چیست ؟ فرمود : آن را نفهمیده گیری و بر اهل آن طعنه و سرزنش زنی(221).

غرور

فریفته شدن به امور مادی و امور معنوی كه ریشه در غفلت انسان نسبت به حقایق دارد، امری بسیار زشت و حالتی فوق العاده خطرناك است.
آنان كه به بیماری انكار حقایق گرفتارند، فریفته ی دنیا و زر و زیور آن می شوند و از این حقیقت غفلت دارند كه دنیا، سرایی زودگذر و از دست رفتنی است و روزی باید در خاك گور قدم نهند و خوراك ماران و موران شوند و روحشان در عرصه ی برزخ در گرو اعمال ناپسندشان رود و در قیامت اسیر عذاب دردناك جهنم شوند.
اینان، به خیال باطل خود دنیا را نقد و آخرت را نسیه می پندارند و با همه ی وجود به دنیا می آویزند و آخرت را از یاد می برند و لذات دنیای از دست رفتنی را یقین می دانند و به لذات آخرت شك میورزند و حاضر نیستند وعده ی خدا و صد و بیست و چهار هزار پیامبر و امامان را نسبت به آخرت بپذیرند و بر اساس ایمان و اعتقاد قدم بردارند و از معاصی بپرهیزند و به حسنات اخلاقی آراسته شوند.
اینان، توجه به این معنا ندارند كه بر اساس آیات قرآن، آخرت میوه

﴿صفحه 176﴾
و محصول همه ی حركات باطنی و ظاهری انسان در دنیاست و به فرموده ی رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) دنیا مزرعه ی آخرت و بلكه خود آخرت است و دنیا و آخرت دو ماهیت جدای از یكدیگر نیستند، آخرت به صورتی دیگر همان دنیاست و اینان به خاطر جهل به این حقیقت، پنداشته اند دنیا نقد و آخرت نسیه و لذات دنیا یقینی و لذات آخرت آمیخته با شك و تردید است !!
جاهلان از اهل ایمان و بی خبران از آیات قرآن، بر اساس اعتقادشان به كرم حق و رحمت واسعه ی خدا، فریفته می شوند و می گویند : چون نعمت های خدا به انسان گسترده و رحمتش فراگیر و لطفش شامل همه ی موجودات است، نیازی نیست كه در بندگی و عبادت بكوشیم و در كسب ورع و تقوا خود را به زحمت اندازیم و تلخی دوری از گناهان را بچشیم، گناهان ما نسبت به رحمت خدا چون ذرّه در برابر اقیانوس بی كران است و ما به سبب ایمان به او و محبت به انبیا و امامان امید نجات داریم و گناهانمان را موجب دوری از حق و دچار شدن به عذاب نمی دانیم.
اینان توجه به این حقیقت ندارند كه شیطان و هوای نفس، انسان را با سخنان و عناوینی كه ظاهرش پسندیده و باطنش مردود است فریب می دهد.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
الكَیِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وَعَمِلَ لِما بَعْدَ الْمَوْتِ، وَالأحْمَقُ مَنْ أَتْبَعَ نَفْسَهُ هَواهَا وَتَمَنَّی عَلَی اللّهِ(222).
« هشیار و زیرك كسی است كه با نفسش مخالفت ورزد و برای پس از مرگ عمل كند، و نادان كسی است كه نفسش از هواها پیروی كند و بر خدا آرزوی باطل و بیجا ورزد ».

﴿صفحه 177﴾
اینان به این معنا دقت نمی كنند كه همان خدای كریم، همان خدایی كه دارای رحمت واسعه و عفو فراگیر و آمرزش و غفران است، در بسیاری از آیات قرآن به گناهكاران حرفه ای و تهی دستان از عمل خیر و خطاكاران مغرور، وعده ی عذاب قطعی داده و رحمتش را برای اهل تقوا و عاملان به دستورات قرآن و صالحان و كوشندگان در راه ایمان و اسلام قرار داده و فقط آنان را مجاز دانسته كه به رحمت خدا امیدوار باشند.
( إِنَّ الَّذِینَ ءامَنُوا وَالَّذِینَ هَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ أُولئِكَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللّهِ... )(223).
« قطعاً اهل ایمان و آنان كه به خاطر خدا از دیار خود هجرت كردند و در راه خدا به جهاد برخاستند، اینان به رحمت خدا امید میورزند. ».
امید به رحمت خدا، با پیوسته بودن معصیت و ترك واجبات الهیه، در حقیقت فریفته شدن به رحمت خداست و امیدی باطل و نابجاست.
به امام صادق (علیه السلام) گفته شد : قومی به انواع گناهان آلوده اند و می گویند امیدواریم، و پیوسته در گناهند تا آنان را مرگ فرا رسد. فرمود : اینان گروهی هستند كه در امیدها و آرزوها دچار نوسان و اضطرابند، نسبت به امیدشان دروغ می گویند، اینان امیدوار نیستند، كسی كه امید به چیزی دارد آن را دنبال می كند و هركس ترسان از چیزی است از آن می گریزد(224).

علی (علیه السلام) فرمود :
سُكرُ الغَفْلَةِ وَالغُرورِ أَبْعَدُ إِفَاقَةً مِن سُكْرِ الخُمُورِ(225).

﴿صفحه 178﴾
« بهوش آمدن از مستی غفلت و غرور، سخت تر از بهوش آمدن از مستی شراب است ».
و فرمود :
إِنَّ مِنَ الغِرَّةِ بِاللَّهِ أَن یُصِرَّ العَبْدُ عَلَی المَعْصِیَةِ وَیَتَمَنَّی عَلَی اللّهِ الْمَغْفِرَةَ(226).
« از فریفته شدن به خدا این است كه انسان بر ارتكاب گناه پافشاری ورزد و آمرزش را بر خدا آرزو كند ! »
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) به ابن مسعود فرمود :
لا تَغْتَرَّنَّ بِاللَّهِ وَلا تَغْتَرَّنَّ بِصَلاحِكَ وَعِلْمِكَ وَعَمَلِكَ وَبِرِّكَ وَعِبَادَتِكَ(227).
« پسر مسعودم! به خدا مغرور مشو و به آراستگی و دانش و عمل و نیكی و بندگیت فریفته مباش ».

بخل

چه قبیح و زشت است كه انسان از مواهب و نعمت های مادی و معنوی حضرت حق برخوردار باشد، ولی از انفاق در راه خدا و صدقه و زكات، بخل ورزد.
ثروت و مالی كه از طریق درآمد مشروع در اختیار انسان است، امانتی الهی است كه انسان اجازه دارد برابر با شأن و شخصیتش از آن استفاده كند و مازاد آن را به دستور حضرت حق در اختیار محتاجان و نیازمندان، فقیران و مسكینان، دردمندان و از پا افتادگان قرار دهد.
انسان و آنچه در اختیار اوست مملوك خداست و تصرف مملوك در دارایی

﴿ صفحه 179﴾
مالك باید هماهنگ با خواسته ی مالك باشد، مملوك اگر بر اساس هوا و هوس و شهوات و خواسته های خود در دارایی مالك تصرف كند، باید به انتظار عتاب و عذاب مالك باشد.
انباشتن ثروت كه خلاف خواسته ی خداست و جز از راه بخلورزی و پیمودن راه شیطان میسّر نمی شود، گناهی بزرگ و سبب شقاوت و تیره روزی و عامل تاریكی باطن و باعث عذاب قیامت و دور ماندن از رحمت خداست.
بخل، حالتی شیطانی و صفتی حیوانی و رذیلتی از رذایل اخلاقی است، كه در قرآن مجید و روایات مورد مذمّت قرار گرفته و دارنده ی آن انسانی ناسپاس و سزاوار عذاب معرّفی شده :
( الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَیَأْمُرونَ النّاسَ بِالْبُخْلِ وَیَكْتُمُونَ ما ءَاتاهُمُ اللّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكافِرینَ عَذَاباً مُهِیناً )(228).
« كسانی كه بخل میورزند و مردم را وادار به بخل می كنند و آنچه را خدا از احسانش به آنها عطا كرده پنهان می دارند « كیفرش را خواهند دید » و خدا برای كافران عذابی خوار كننده مهیا كرده است ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
حَرَّمْتُ الجَنَّةَ عَلَی المَنَّانِ وَالبَخِیلِ وَالقَتَّاتِ(229).
« بهشت بر منّت گذار و بخیل و سخن چین حرام شده است ».
حضرت علی (علیه السلام) شنید مردی می گوید : بخیل معذورتر از ستمگر است. فرمود : دروغ گفتی، ستمگر توبه می كند و از خدا مغفرت می طلبد و حقوق مالی مردم را برمی گرداند و بخیل هنگامی كه بخل میورزد، از زكات و صدقه و صله ی

﴿صفحه 180﴾
رحم و پذیرایی میهمان و هزینه كردن در راه خدا و امور خیر خودداری می كند و بر بهشت حرام است كه بخیل در آن وارد شود(230).
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
خَصْلَتَانِ لاَ تَجْتَمِعَانِ فِی مُسلِم : البُخلُ وَسُوءُ الخُلْقِ(231).
« دو خصلت در مسلمان قرار نمی گیرد : بخل و اخلاق بد ».
حضرت امام صادق (علیه السلام) فرمود :
إِنْ كَانَ الخَلَفُ مِنَ اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَقّاً فَالْبُخْلُ لِمَاذَا ؟ (232)
« اگر جایگزینی مالی كه در راه خدا مصرف شده از جانب خدای عز و جل حق است، پس بخل ورزیدن برای چیست ؟ ».
حضرت موسی بن جعفر (علیه السلام) فرمود :
البَخِیلُ مَنْ بَخِلَ بِمَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَیْهِ(233).
« بخیل كسی است كه از انجام آنچه خدا بر او واجب كرده، بخل ورزد ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : سخی، نزدیك به خدا، نزدیك به مردم و نزدیك به بهشت است و بخیل، دور از خدا، دور از مردم و دور از بهشت است.