فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

سوء ظن

سوء ظن و بدگمانی به خدا و اولیاء الهی و مردم مسلمان، از گناهان بسیار زشت است كه در عین پنهان بودنش در قلب، در پرونده ی انسان ثبت می شود و در قیامت به حساب او می آید و سبب عذاب می شود ; مگر این كه بدگمان در دنیا به توبه ی واقعی موفق شود.
( یَا أَیُّهَا الَّذِینَ ءامَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِیراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ... )(199).
« ای اهل ایمان از بسیاری از گمانها و پندارها در حق دیگران اجتناب كنید كه برخی گمانها و پندارها گناه است. ».
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : سوگند به آنكه شایسته ی پرستش جز او نیست، خدا هیچ مؤمنی را پس از توبه و آمرزش خواهیش عذاب نكند جز به خاطر بدگمانیش به خدا و كوتاهیش در امیدواری به رحمت حق و بداخلاقی و غیبت كردنش از مردم مؤمن(200).
انسان مؤمن كه درونش آراسته به ایمان و باطنش دارای حسنات اخلاقی و ظاهرش همراه با عمل شایسته است، باید به رحمت و پاداش خدا امیدوار

﴿صفحه 168﴾
و خوش گمان باشد و از پندار غلط و گمان بد نسبت به حق بپرهیزد.
گنهكارانی كه راه توبه به روی آنان باز است و زمینه ی جبران گناهان برای آنان فراهم است و با توجه به این كه حضرت حق در قرآن وعده ی آمرزش گناه كاران را داده، نباید نسبت به پروردگار در پذیرش توبه بدگمان باشند، بلكه بر آنها هم واجب است باطن خود را به حسن ظن بیارایند و از این رهگذر خود را در معرض رحمت الهیه قرار دهند.
حدیث شناس كم نظیر، علامه ی مجلسی در شرح حدیث حسن ظن و سوء ظن به خدا، می گوید :
« هنگام طلب آمرزش، خوش بین باشد كه خدا او را می آمرزد و چون توبه و بازگشت به حق كند، بداند كه خدا او را می پذیرد و هنگامی كه از روی حقیقت دعا كند یقین به اجابت داشته باشد و چون از خدا نسبت به كاری كمك خواهد بداند كه خدا كار او را كفایت كند و چون عملی برای خدا انجام دهد بداند كه خدا آن را قبول می كند، این همه حسن ظن به خدا، و ضدّش بدگمانی به حضرت اوست كه از گناهان كبیره به حساب آمده و به آن وعده ی عذاب داده شده »(201).
اموری كه انسان از اهل ایمان و مسلمانان می بیند و ظاهر آن امور خوشایند و خوش منظره نمی باشد، حق ندارد نسبت به آنان گمان بد و سوء ظن ببرد، بلكه تا جایی كه ممكن است لازم است عمل مؤمن و كار مسلمان را حمل بر صحت و درستی كند.
به عنوان مثال : اگر كسی مؤمنی را در مجلس گناه ببیند، مجلسی كه همه گونه آلات لهو و لعب و ابزار قمار و وسائل شرابخواری فراهم است، نباید تعجب كند و از دل آه سرد برآرد و دست بر دست بزند و گمان كند آن مؤمن دست از ایمان شسته و در زمره ی اهل فسق و فجور قرار گرفته، كه این سوء ظن و گمان بد از

﴿صفحه 169﴾
نظر قرآن و روایات اهل بیت (علیهم السلام) حرام و موجب عذاب و كیفر الهی است، بلكه برابر با دستور پیامبر و اهل بیت (علیهم السلام) باید در باطن خود با آرامش و اطمینان بگوید : خوشا به حال برادر مؤمنم كه خدای مهربان به او توفیق عطا كرده تا در این مجلس برای امر به معروف و نهی از منكر حاضر شود و به چاه افتادگان و گمراهان را نجات بخشد ; ای كاش چنین توفیقی نصیب من هم می شد، تا بتوانم بیمار گناه را مداوا كنم و اسیر شیطان را از اسارت نجات دهم و از این رهگذر به پاداشی بزرگ و ثوابی عظیم برسم.

كینه

بر هر مسلمانی لازم است نسبت به همه ی انسانها محبت و علاقه داشته باشد، مگر نسبت به كسانی كه خدای قهار اجازه نمی دهد.
كینه ی به مردم، سبب محرومیت انسان از صله ی رحم، نیكی و نیكوكاری و انواع امور خیر می شود.
كینهی به مردم، دل را آلوده و روح را تاریك و اندیشه را ظلمانی و آدمی را از رحمت خدا دور می كند.
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
مَا كَادَ جَبرئیلُ یَأْتِینِی إِلاَّ قَالَ : یَا مُحَمَّدُ إِتَّقِ شَحْنَاءَ الرّجالِ وَعَداوَتَهُم(202).
« نشد كه جبرئیل نزد من آید جز این كه گفت : ای محمد از بغض و دشمنی كردن با مردم بپرهیز ».
امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود :

﴿صفحه 170﴾
رَأسُ الجَهلِ مُعَاداةُ النَّاسِ(203).
« سر نادانی دشمنی با مردم است ».
و نیز آن حضرت فرمود :
مُعاداةُ الرِّجالِ مِنْ شِیَمِ الجُهّالِ(204).
« دشمنی با مردم از اخلاق نادانان است ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
إیّاكَ وَعِدوَاةُ الرِّجالِ ; فَإنَّها تُورِثُ المَعَرَّةَ وَتُبدِی العَورَةَ(205).
« از دشمنی با مردم بپرهیز كه سبب هلاكت و موجب آشكار شدن عیب هاست ».

عُجب

به خود بالیدن و از عمل خود راضی بودن و خود پسندیدن و با این امور بر دیگران فخر فروختن، گناه بسیار زشتی است.
انسان مملوك خداست، حیات و مرگش به دست خداست، رزق و روزیش از جانب خداست، توفیق بندگی و عبادتش عنایت خداست و هر كار خیر و عمل صالحی انجام دهد به خواست خداست، با توجه به این حقایق جا ندارد كه حالت شیطانی عجب و خودپسندی را به خود راه دهد.
امام صادق (علیه السلام) فرمود :

﴿صفحه 171﴾
مَن دَخَلَهُ العُجبُ هَلَكَ(206).
« هركه دچار خودپسندی شود به هلاكت می رسد ».
و آن حضرت فرمود :
مرد دانایی نزد عابدی آمد و به او گفت : چگونه نماز می خوانی ؟ پاسخ داد : از چون منی می پرسند كه چگونه نماز می خوانی ؟ من از ابتدا چنین و چنان خدا را عبادت می كنم. گفت : گریه ات چگونه است ؟ گفت : به اندازه ای گریه می كنم كه اشكم روان شود. آن دانا گفت : به راستی اگر بخندی و از خدا ترسان باشی بهتر است كه گریه كنی و به خود ببالی، راستی هركه بر خود ببالد هیچ كرداری از او بالا نرود(207).
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
خدای عز و جل به داود فرمود : ای داود ! گنهكاران را مژده ده و صدّیقان را بترسان. عرض كرد : چگونه گنهكاران را مژده دهم و صدیقان را بترسانم ؟ فرمود : ای داود ! به گنهكاران مژده ده كه من توبه پذیرم و از گناه عفو می كنم و صدیقان را بترسان كه مبادا به اعمال خود عجب ورزند و خودپسند شوند، زیرا من هیچ بنده ای را پای حساب قرار ندهم جز آنكه هلاك باشد(208).