فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

دورنمایی از اشارات و لطایف بسم اللّه

كلمه « اسم » بنا به اعتقاد بزرگان علم صرف و نحو برگرفته ی از « سمّو » به معنای رفعت و بزرگی و بلندی و برتری است.

﴿صفحه 42﴾
خدای مهربان لفظ « اسم » را با اتصال به حرف « با » در این كلام نورانی و اثربخش آورد تا انسان به هنگام جاری كردنش بر زبان توجه داشته باشد ; می خواهد با ذكر اسم دوست به حضرت دوست متوسل شود و بداند كه توسل به دوست با جاری كردن اسم او فقط به زبان میسر نمی شود، بلكه تا صفحه ی دل را از آلودگیهای اخلاقی و آیینه ی جان را از ناپاكیهای معنوی پاك نكند و زبان را به آب استغفار از سخنان یاوه و بیهوده و ذكر اغیار نشوید، روح توسّل و زمینه ی جلوه ی محبوب بر باطن وجود فراهم نگردد و به این معنای مهم و حقیقت اهمّ عنایت داشته باشد كه بدون طهارت دل و پاكی جان و اخلاص در نیت و توجّه به فقر ذاتی خود و بی نیازی حضرت دوست، جاری كردن نام مباركش بر زبان، كمال بی ادبی و گستاخی است :
هزار بار بشویم دهان به مشك و گلاب *** هنوز نام تو بردن كمال بی ادبی است
حضرت حق در برترین مراتب پاكی و تقدّس است و انسان خاكی در پست ترین مقام تعلّق و تدنّس و این پست ترین مقام بدون واسطه و سبب از مرحله ی رذالت به اوج عزت و جلالت ترقی نمی كند، به همین خاطر خدای مهربان « بسم اللّه » را بین خود و انسان وسیله و واسطه قرار داد تا انسان با اتصال به معنا و مفهوم این كلام عرشی و تجلی دادن حقایق آن در جان فرشی، قدم همت بر نردبان رفعت نهد و زمینه ی جلوه ی قابلیّت مشاهده ی جمال و جلال از روزنه ی غیب بر او فراهم آید.
عارفی عاشق و صاحبدلی آگاه گفته : حرف « با » اشاره به بدایت و شروع حركت و سلوك است و از « با » تا حرف « سین » كه رمزی از سرّ معرفت است بیابانی بیكران و بادیه ای بی پایان است. محو شدن « الف » اسم در بیابان بیكران و بادیه ی بی پایان بین « با » و « سین » اشاره به این دارد كه سالك این راه تا انانیّت
﴿صفحه 43﴾
و منیّت و خودی و خودیّت را در پرتو انوار توحید محو نكند و در آتش عشق و محبت دوست نسوزاند و جز حال تسلیم و بندگی از او باقی نماند به سرّ معرفت نرسد و در عرصه ی نورانی « میم » مراد راه نیابد.
گروهی از اهل حال برآنند كه « با » اشاره به برّ و نیكی او به همگان است و اغلب به عوام از مردم تعلق دارد كه اهل نفوسند و « سین » عبارت از سرّ او به خواص است كه ارباب قلوبند و « میم » نشانه ی محبت اوست كه نصیب اخصّ الخواص است كه اصحاب اسرارند.
در كتاب شریف « كافی » و « توحید صدوق » و « معانی الاخبار » و « تفسیر عیّاشی » از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده كه : هر حرفی از این حروف سه گانه اشاره به اسمی از اسماء حسنی است : « با » بهای الهی، « سین » سنای الهی است كه به معنای بلندی و رفعت نور اوست و « میم » مجد و بزرگواری حضرت حق است.
جمعی از مجذوبان عاشق گفته اند : « با » اشاره به « بصیر »، و « سین » كنایه از « سمیع »، و « میم » گویای كلمه « مُحصی » یعنی شماره كننده است.
گویا قرائت كننده ی « بسم اللّه » به این معانی آگاهی داده می شود كه :
بصیرم، پس ظاهر و باطن همه ی اعمال و كارهایت را می بینم و سمیعم، در نتیجه همه ی گفته ها و دعاهای تو را می شنوم، مُحصیم، نهایتاً نفَس هایت را شماره می كنم، بنابراین در سایه ی بصیرتم از ریا و خودنمایی در عمل اجتناب كن تا تو را لباس پاداش ابدی بپوشانم و در سایه ی سمیعی ام از گفتار بیهوده و باطل بپرهیز، تا تو را خلعت فیض و صفا و غفران و اصلاح دهم و در سایه ی محصی بودنم یك نفَس غافل مشو تا عوض آن حضور لقایت بخشم.
عارفان عاشق و سالكان مجذوب و سوختگان آتش محبّت محبوب، می گویند : از معانی و مفاهیم ملكوتی و عرفانی و عرشی « بسم اللّه » كسی بهره مند شود كه : بر بلای دوست صبر كند، و سرّ و باطن خود را به سلوك در صراط

﴿صفحه 44﴾
مستقیم مشغول سازد، تا به فضای نورانی « میم » مشاهده برسد.
تا به دامان تو ما دست تولاّ زده ایم *** به تولاّی تو بر هر دو جهان پا زده ایم
تا نهادیم به كوی تو صنم روی نیاز *** پشت پا بر حرم و دیر و كلیسا زده ایم
درخور مستی ما رطل و خم و ساغر نیست *** ما از آن باده كشانیم كه دریا زده ایم
همه شب از طرب گریه ی مینا من و جام *** خنده بر گردش این گنبد مینا زده ایم
تا نهادیم سر اندر قدم پیر مغان *** پای بر فرق جم و افسر دارا زده ایم
جای دیوانه چه در شهر ندادند « هما » *** من و دل چند گهی خیمه به صحرا زده ایم
كلمهی مبارك « اللّه » اسم جامع و نام كاملی است برای ذات مقدسی كه مستجمع همه ی صفات كمال، جمال و جلال است.
گفته اند : سه معنا در « اللّه » مندرج است :
1 ـ دائم ازلی و قائم ابدی و ذات سرمدی است.
2 ـ عقول و اوهام در معرفت او متحیر و سرگردانند و ارواح و افهام در طلب او سرگشته و ناتوانند.
3 ـ مرجع رجوع و بازگشت همه ی خلایق و موجودات است.
اصحاب لطایف و اشارات گفته اند : « اللّه » اسم اعظم است و اساس توحید بر آن است و كافر به سبب گفتن این كلمه ـ در صورتی كه نیت صادقانه ی دلش گفتار زبانش را بدرقه كند ـ از پستی كفر به اوج ایمان انتقال می یابد.
كافر با گفتن این كلمه از دنیای غفلت و ناپاكی و از عرصه ی تنهایی و وحشت به دایره ی هوشیاری و پاكی و انس و امنیت درآید. اگر به جای « لا إله إلاّ اللّه »،
« لا إله إلاّ الرحمن » یا نام دیگر گوید، از كفر بیرون نیاید و وارد دایره ی اسلام نشود. رستگاری و فلاح بندگان در گرو ذكر این نام نورانی و كلمه ی طیّبه و اسم
عرشی است.

﴿صفحه 45﴾
منقبت كمال ذاكران به شرف این اسم، كامل و تمام است ; شروع و ابتدای هر كار به آن درست آید و پایان و اختتام، به آن انتظام یابد. استحكام قواعد رسالت به اوست كه : « محمد رسول الله » و استواری و تأیید پایه های ولایت به آن است كه : « علی ولیّ الله ».
از خواص این است آن است كه : چون « الف » آن را حذف كنند « للّه » باقی می ماند كه : (... لِلّهِ الأمرُ مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ... )(44) و اگر « لام » اول را بیندازند « له » باقی خواهد ماند كه : (... لَهُ المُلْكُ وَلَهُ الحَمْدُ... )(45) و اگر « لام » دوم را بیندازند « هو » باقی ماند كه دلالت بر ذات دارد : ( قُل هُو اللّهُ أَحَدٌ )(46) ; پس نامی كه این همه ویژگی دارد اسم اعظم است.
خوشا آن سر كه سودای تو دارد *** خوشا آن دل كه غوغای تو دارد
ملَك غیرت برد افلاك حسرت *** جنونی را كه شیدای تو دارد
دلم در سر تمنای وصالت *** سرم در دل تماشای تو دارد
فرود آید به جز وصل تو هیهات *** سر شوریده سودای تو دارد
دلم كی بازماند چون به پرواز *** هوای قاف عنقای تو دارد
چو ماهی می طپم بر ساحل هجر *** كه جانم عشق در پای تو دارد
دل و جان را كنم مأوای آن كو *** دل و جان بهر مأوای تو دارد
نهم در پای آن شوریده سر كو *** سر شوریده در پای تو دارد
فدایت چون كنم بپذیر جانا *** چرا كاین سر تمنای تو دارد
چگونه تن زند از گفت و گویت *** چو در سر « فیض » هیهای تو دارد(47)

﴿صفحه 46﴾
كلمه ی « رحمن » ریشه و پایه اش لغت « رحمت » است. و بنا به عقیده ی بزرگان علم نحو و صرف و آگاهان لغت شناس، صیغه ی مبالغه است و دلالت بر كثرت دارد. و نزد دانشمندان دین و متخصصان معارف الهیه، به معنای :« بخشنده ی رحمت عام بر همه ی موجودات و مخلوقات، بی سابقهی خدمت و عبادت» است. و در زبان اهل كشف و یقین به معنای : « افاضه ی وجود و كمالات، به كلّ ذرات به حسب مقتضای حكمت و تحمل قابلیت» است، كه اگر این افاضه نبود، نه از وجود خبری بود نه از كمال اثری !
و اهل بصیرت گفته اند : معنای «رحمن» : « اراده ی حق به رساندن خیر و دفع شر از همه ی موجودات است».
همه ی نعمت های ظاهری و باطنی از جهتی جلوه ی رحمانیت حق است و گوشه ای از این جلوه ی رحمانی در آیات سوره ی مباركه ی « الرحمن » بیان شده است.
اوّل دفتر به نام ایزد دانا *** صانعُ پروردگارُ، حیُّ توانا
اكبر و اعظم خدای عالم و آدم *** صورت خوب آفرید و سیرت زیبا
از در بخشندگی و بنده نوازی *** مرغ، هوا را نصیب ماهی دریا
قسمت خود می خورند منعم و درویش *** روزی خود می برند پشه و عنقا
حاجت موری به علم غیب بداند *** در بُن چاهی به زیر صخره صمّا
جانور از نطفه می كند شكر از نی *** برگ تر از چوب خشك و چشمه زخارا
شربت نوش آفرید از مگس نحل *** نخل تناور كند زدانه ی خرما
از همگان بی نیاز و بر همه مشفق *** از همه عالم نهان و بر همه پیدا
پرتو نور سرادقات جلالش *** از عظمت ماورای فكرت دانا
خود نه زبان در دهان عارف مدهوش *** حمد و ثنا می كند كه موی بر اعضا
هركه نداند سپاس نعمت امروز *** حیف خورد بر نصیب رحمت فردا
﴿صفحه 47﴾
بار خدایا مهیمنی و مدبّر *** وز همه عیبی مقدّسی و مبرّا
ما نتوانیم حق حمد تو گفتن *** با همه كرّوبیان عالم بالا
« سعدی » از آنجا كه فهم اوست سخن گفت *** ورنه كمال تو وهم، كی رسد آنجا(48)
كلمه ی « رحیم » به عقیده ی اربابان علوم عربیت صفت مشبهه است، از این جهت دلالت بر ثبات و دوام دارد، یعنی : خدایی كه رحمت و مهربانیش همیشگی و ثابت است.
اهل دین گفته اند : رحمت رحیمیه ویژه ی مردم مؤمن و صاحبان یقین است كه به سبب پذیرش هدایت و رعایت حلال و حرام حق و آراسته بودن به حسنات اخلاقی و سپاسگذاری در برابر نعمتها سزاوار و شایسته ی آن شده اند.
در آثار اسلامی آمده : رحمت رحمانیه به معنای : « روزی بخشیدن به عموم موجودات و همه ی انسانها چه مؤمن و كافر و چه نیك و بد » است و رحمت رحیمیه به معنای : « افاضه ی كمالات معنوی به نوع انسان » و به معنای : « آمرزش اهل ایمان در دنیا و آخرت » است.
در « رحمانّیت » و « رحیمیّت » معنای عافیت مندرج است : یكی عافیت دنیوی و دیگر عافیت أخروی. و رحمت رحیمیه شامل مطیعان است به قبول حسنات و عبادات، و شامل عاصیان از اهل ایمان است به آمرزش و محو سیّئآت. نیكان و نیكوكاران به سبب بندگی، به انتظار نزول رحمتند و بدان وبدكاران به علّت نیازمندی ومفلسی وبیچارگی وشرمندگی، امیدوار این موهبتند.
ابن مبارك گفته : « رحمان » آن است كه : چون از او درخواست كنی دست گیرد، و « رحیم » آنكه : اگر چیزی از او نطلبی خشم گیرد !
عارفی فرموده : خدای متعال رحمان است به روزی دادن به جانداران و رحیم

﴿صفحه 48﴾
است به آمرزش سیئآت اهل ایمان. در رزق و روزی به رحمانیتش اعتماد كن نه به كسب و تجارت خویش، ولی كسب و تجارت را از دست مگذار كه خلاف شرع و عقل است ; و در آمرزش گناهان به رحیمیتش تكیه كن نه بر عمل خود، ولی عمل را ترك مكن كه خلاف خواسته ی حق و همراهی با شیطان است.
گروهی از اهل سِرّ گفته اند : بنده را سه حالت است :
اوّل : حالت معدومی كه نیاز به هستی داشت.
دوم : حالت هستی و موجودیّت كه محتاج به اسباب بقاست.
سوم : حالت حضور در قیامت و احتیاج به آمرزش و مغفرت ; و این سه حال در این سه اسم مندرج است :
« اللّه » یعنی : مستجمع همه ی صفات كمال اوست، اندیشه كن كه چگونه تو را از دیار نیستی و عدم، به عرصه ی هستی و وجود آورد.
« رحمان » اوست، بنگر كه چگونه اسباب و ابزار بقا و زندگیت را فراهم آورد.
« رحیم » اوست، باش تا فردای قیامت ببینی كه تو را در پناه رحیمیّت آورد و پرده ی آمرزش بر گناهانت فرو پوشد.
اربابان بصیرت و صاحبان درایت و عاشقان حقیقت گفته اند : انسان را قلب و نفس و روح است، نفس را هوای رزق و احسان است، و قلب را تمنای معرفت و ایمان، و روح را درخواست رحمت و رضوان، و هر یك از آنها به اسمی از این اسما نصیب خود گیرند، قلب از نام « اللّه » ذوق معرفت و ایمان یابد و نفس از اسم « رحمان » به رزق و احسان رسد و روح از اثر « رحیم » پوشیده به رحمت و رضوان شود.
كسی كه قلب و جانش با مفاهیم این سه نام مبارك درآمیزد، از بندگی و عبادت هر معبودی جز خدا خلاصی یابد و نسبت به بندگان خدا منبع بخشایش و بخشندگی شود و همه را از لطف و مهربانی خود بهره مند كند.
﴿صفحه 49﴾
ذكر این كلام نورانی و گنجینه ی فیض ربانی، در تمام اوقات بیداری و ابتدای هر كاری مطلوب و محبوب است ; و گوینده چون با توجّه به معانی آن و با خلوص نیت و به قصد توسّل به حضرت حق و به خاطر تصفیه ی باطن از كدورات مادیات و تعلقات بیجا و رفع تألّمات و مشكلات گوید، از آثار عظیمه و فایده های ارزنده ی آن بهره مند شود.
از رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده است كه : هر كس روزی ده بار « بسم اللّه الرحمن الرحیم » و « لا حول ولا قوّة إلاّ باللّه العلی العظیم » گوید، از گناهان پاك گردد و خدای متعال او را از هفتاد بلا كه از آن جمله برص و جذام و فلج است، حفظ كند.
و نیز از آن حضرت روایت شده است كه : هركس « بسم اللّه » را بخواند، حق تعالی به عدد هر حرفی از آن چهار هزار حسنه برای او نویسد و چهار هزار سیّئه از او محو كند.
در روایت آمده : هركس هنگام غذا خوردن « بسم اللّه » بگوید، شیطان هم غذای او نشود و اگر مشغول غذا خوردن شود و از خواندن آن غفلت ورزد شیطان رفیق او گردد(49).
ای كرمت هم نفس بی كسان *** جز تو كسی نیست كس بی كسان
بی كسم و هم نفس من تویی *** رو به كه آرم كه كس من تویی
ای ز جمال تو جهان غرق نور *** نور به طوق تو حجاب ظهور
جز تو كسی نیست به بالا و پست *** ما همه هیچیم تویی هرچه هست
ای دو جهان محو تماشای تو *** جز تو كسی نیست شناسای تو
* * *

﴿صفحه 50﴾

اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِرَحْمَتِكَ...

« اَللَّهُمَّ إِنِّی أَسْأَلُكَ بِرَحْمَتِكَ الَّتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْء »
« خدایا ! من از تو درخواست می كنم، به رحمتت كه همه چیز را فراگرفته »،
هریك از كلمات این جمله ی عرشی و كلام ملكوتی و گنجینه ی آسمانی، دارای رموز و اشارات و لطایف و اسراری است كه تا جایی كه اقتضا دارد به شرح آن پرداخته می شود.
« اللّهم » : پایه و اصلش « یا اللّه » است، « یا » را حذف كرده اند و به جای آن « میم » تشدیددار قرار داده اند تا مرتبه ی عالی و برتری شأن و عظمت و بزرگی حق را بنمایانند، كه هم چنان كه وجود مقدّسش در مرتبه ی وجود بر همه ی موجودات تقدّم ازلی دارد و چیزی بر او پیشی نگرفته، سزاوار است در كلمه ی « اللّه » این حقیقت مراعات شود و آن را بر هر كلمه و حرفی مقدّم كرد، تا میان وجود حقیقی و وجود لفظی توافق به عمل آید و فرقی در رعایت شأن، بین شأن حقیقی و لفظی باقی نماند.
دعا خوانی كه حضرت اللّه را مورد توجه قرار می دهد و وجود مقدّس او را ندا می دهد و با زبان قال و حال « اللّهم » می گوید، باید بداند كه : اگر كشش و جاذبه و اذن و اجازه ی حضرت معشوق نبود، عاشق شیدا قدرت یك كلمه سخن گفتن با معشوق را نداشت و نیروی قدم نهادن در عرصه ی دعا برای او نبود، و زبان
﴿صفحه 51﴾
قالش لال، و پدید آمدن حالش محال بود.
زبان ندا دهنده ی حق، با اتصال به قدرت حق « اللّهم » می گوید، و لسان حال دعا خوان، با لطف و كرم او گشوده می شود.
دعا خوان باید به این حقیقت آگاه باشد كه : تا خواست محبوب نباشد، بیان درخواست خواهنده امكان ندارد و تا اراده ی حضرتش در وجود عبد تجلّی نكند، عبد برای دعا و طلب حاجت به پیشگاه او نمی رود.
آری ! دعا تعلیم اوست. حیات وجود دعا خوان رشحه ای از امر اوست. زبان قال و لسان حال دعا خوان در دست اراده ی اوست ; پس همه چیز از او و در سیطره ی مالكیت و قدرت اوست.
از خودی ای خدا نجاتم ده *** زین محیط بلا نجاتم ده
یكدم از من مرا رهایی بخش *** از غم ماسوا نجاتم ده
دلم از وحشت جهان بگرفت *** زین دیار فنا نجاتم ده
نفس امّاره قصد من دارد *** از بلای هوا نجاتم ده
« إنّی أسألك » : إنّی به معنای من است، ولی در اینجا به معنای منیّت كه بویی از فرعونیت دارد نیست. من در این فراز ملكوتی و بقیّه ی جملات دعا اشاره به من طبیعی و من عقلانی و من عالی و من وجودی و من استقلالی ندارد، من در این عرصه ی معنوی به معنای فقر ذاتی، تهی دستی، نیازمندی و خاكساری است.
دعا خوان در این مقام از من ذاتی خود جز فقر و انكسار، ذلت و بیچارگی، تضرّع و زاری، خشوع و خضوع و مسكنت و خواری، نمی بیند و از حضرت محبوب جز رحمت و كرامت، لطف و محبت، احسان و عدالت و عفو و مغفرت مشاهده نمی كند، به این خاطر دست سئوال كه درخواست نیازمند از بی نیاز، و گدایی و خواهش خاك نشینی ناچیز، از مقامی بلندمرتبه و غنی بالذات است
﴿صفحه 52﴾
دراز می كند، و درخواست و سئوالش را با كمك گرفتن از رحمت واسعه ی او اظهار می دارد.
« برحمتك الّتی وسعت كلّ شیء » : رحمت محبوب همه چیز را فرا گرفته و به ظاهر و باطن همه چیز احاطه دارد.
این رحمت واسعه، فیض عامّ حضرت اوست كه همه چیز را از بركت آن، از تاریك خانه ی نیستی به عرصه گاه نورانی هستی سفر داد و هر یك را در جایگاه خاص خودش مستقر كرد و وسائل و ابزار نموّ و رشد و تعالی و تربیت مادی و معنوی هر كدام را به فراخور قابلیت و لیاقت و ظرفیت و استعدادشان فراهم، و بدون ذرّه ای بخل در اختیارشان گذاشت.
در كتاب شریف « انیس اللیل » آمده(50) : داستان و مثل فیض عام الهی چون آفتاب است ; از افق طلوع می كند، بدون این كه رساندن نورش را از چیزی دریغ ورزد و از بهره دادن به موجوداتی كه در شعاعش بسر می برند بخل كند، هنگام طلوعش آنچه در عرصه ی تصرف نورش قرار دارد از وی به اندازه ی قابلیت و استعدادش كسب نور می كند.
بهمین صورت همه ی موجودات غیبی و شهودی هم از بزرگترین آنها تا كوچك ترینش در احاطه ی این فیض عام و رحمت واسعه است ; و چیزی گرچه از نظر كوچكی با قوی ترین میكروسكوپ ها دیده نشود از دایره ی احاطه ی رحمتش بیرون نیست، و هریك به اندازه ی استعداد و قابلیت از حضرتش نصیب می برند و در سایه ی آن رشد و نمو می كنند و به كمال مادی و معنویِ خود می رسند.
از كران تا كران هستی، از غیب و شهود هستی، از ظاهر و باطن هستی، از بالا و پستی هستی، از عیان و نهان هستی همه و همه با تمام هویت وجود خود در دایره ی رحمت واسعه و فیض بی نهایت خالق هستی و رازق هستی و پروردگار

﴿صفحه 53﴾
هستی به سر می برند و آنی از آنات و لحظه ای از لحظات از این فیض جدا نیستند و قدرت جدا شدن ندارند و به فرض این كه بتوانند لحظه ای جدا شوند آثاری از آنان در كشور هستی بر جای نمی ماند.
ایجاد موجودات، رزق مخلوقات، رشد و نمو نباتات، كمال جمادات، نزول آیات، ظهور بیّنات، بعثت پیامبران، هدایت گمراهان، راهنمایی گم گشتگان، حیات جانداران، پدید آمدن فرشتگان، زنده شدن مردگان، ثواب نیكوكاران، مكافات بدكاران، شایستگی مؤمنان، ذلت كافران، برپا شدن قیامت، ظهور بهشت و دوزخ، آمرزیده شدن عاصیان از اهل ایمان و آنچه كه در همه ی هستی برای همه چیز از خیر و خوبی وجود دارد، شعاعی از فیض عام و رحمت واسعه ی حضرت حق است.
ما گدایان خیل سلطانیم *** شهر بند هوای جانانیم
بنده را نام خویشتن نبود *** هرچه ما را لقب نهند آنیم
گر برانند و گر ببخشایند *** ره بجایی دگر نمی دانیم
چون دل آرام می زند شمشیر *** سر ببازیم و رخ نگردانیم
دوستان در هوای صحبت یار *** زر فشانند و ما سر افشانیم
مر خداوند عقل و دانش را *** عیب ما گو مكن كه نادانیم
هر گلی نو كه در جهان آید *** ما به عشقش هزار دستانیم
تنگ چشمان نظر به میوه كنند *** ما تماشاكنان بستانیم
تو به سیمای شخص می نگری *** ما در آثار صنع حیرانیم
هرچه گفتند جز حكایت دوست *** در همه عمر از آن پشیمانیم
« سعدیا » بیوجود صحبت یار *** همه عالم به هیچ نستانیم
ترك جان عزیز بتوان گفت *** ترك یار عزیز نتوانیم(51)

﴿صفحه 54﴾
فیض عام و عنایت بی نهایت و رحمت واسعه ی حضرت حق از دسترس فهم ما و چشم انداز تأمّل ما بیرون است. مرغ اندیشه از پرواز در آن عرصه، ممنوع و شاهباز عقل از رسیدن به حقیقت آن محروم است.
شمارش « كل شیء »، یا همه موجودات و مخلوقاتی كه در سایه ی رحمت واسعه قرار دارند و این حقیقت به نهان و آشكار آنها محیط است، گرچه همه ی درختان قلم شود و تمام آبها مركب گردد و فرشتگان و جن و انس نویسنده شوند، امكان ندارد ; بلكه شمارش اندكی از آنها هم برای این همه نویسنده مقدور نمیباشد !!
ما برای فهم نصیبی بسیار بسیار اندك از رحمت واسعه ی حق كه همه ی موجودات را فرا گرفته، لازم است به تماشای اموری چند از هویت و حیثیت بعضی از مخلوقات مادی و برخی از واقعیات معنوی برخیزیم، شاید روح تشنه ما به جرعه ای از این دریای بی نهایت دست یابد و اندكی از آتش عطش خود را فرو نشاند و جلوه ای از این خورشید معنوی را كه لحظه به لحظه از افق وجود موجودات طلوع می كند نظاره كنیم.

جهان هستی

ارزیابی جهان هستی كه رحمت واسعه ی حق، ظاهر و باطن آن را فراگرفته از نظر طول و عرض و حجم و تعداد موجوداتی كه در آن به سر می برند برای هیچ كس قابل اندازه گیری و شمارش نیست.
ولی گوشه ای از این ساختمان را كه انسان روی سیاره ای از آن برای مدتی اندك مهمان است و از مواهب و نعمت های قرار داده شده در این سیاره و آنچه از آسمان بر او نازل می شود استفاده می كند، می توان با عینك دانش و بینش تماشا كرد، تا به اندازه ی ذره ای ناچیز معلوم شود كه فراگیری رحمت واسعه ی حق چه
﴿صفحه 55﴾
معنا دارد، و چه حقیقت عظیم و واقعیت حیران كننده و بهت آوری است ؟!
همه چیز در جهان، از باكتریهای ذره بینی و ویروسهایی كه از میكرون « یك هزارم میلیمتر » كوچكترند، تا ستارگان و كهكشانهایی كه میلیون ها كیلومتر از ما دورند از اتم ساخته شده است.
اتم ها به اندازه ای ریزند كه با نیرومندترین میكروسكوپ ها هم دیده نمی شوند. در سر یك سنجاق 55 میلیون میلیون میلیون اتم وجود دارد، اگر بتوانیم سر سنجاق را به اندازه ی یكی از عظیم ترین بناها بزرگ كنیم، هر اتم مانند مگسی است كه روی یكی از ستونها بخزد.
اتم ها « به رحمت حق » از تركیب سه ذرّه ی اصلی به نامهای الكترون، پروتون و نوترون آفریده شده اند. الكترون واحد الكتریسیته ی منفی، پروتون واحد الكتریسیته ی مثبت و نوترون از جهت الكتریكی خنثی است.
پروتونها و نوترونها با هم هسته ی اتم را تشكیل می دهند ; الكترونها روی مداری به دور هسته می چرخند، به همان صورت كه ماه دور زمین می گردد(52).
اتم های بیرون از دایره شمار، مصالح ساختمان جهان هستند، این كه ماده و مصالح ساختمان جهان چگونه پدید آمد و آفرینش آنها به چه كیفیت صورت گرفت، جز آفریدگار یكتا كسی بر آن آگاه نیست :
( مَا أَشْهَدتُّهُم خَلْقَ السَّماواتِ وَالاَرْضِ وَلا خَلْقَ أَنْفُسِهِم )(53).
« ما انسان را شاهد آفرینش آسمانها و زمین و آفرینش خودش قرار ندادیم ».
آنچه از نظر قرآن محقق است و عموم دانشمندان بزرگ هم در كتابهای خود پس از تحقیقات علمی فراوان ثبت كرده اند این است كه : مصالح جهان عبارت

﴿صفحه 56﴾
بودند از : ذرّات دود و گاز كه در فضا سرگردان بودند، ولی چنان در پراكندگی به سر می بردند كه به ندرت با یكدیگر تصادم می كردند.
( ثُمَّ اسْتَوَی إِلَی السَّمآءِ وَ هِیَ دُخانٌ )(54).
« سپس به آفرینش آسمانها توجه فرمود، در حالی كه توده ای از دود بود ».
آنگاه با آفرینش ستارگان به تزئین آسمان پایین، كه نزدیك ترین آسمان به ماست پرداخت، به این ترتیب كه میلیونها ذرّه و گاز به شكل ابرهای عظیم به دور هم گرد آمدند، توده های ابر ذرات را به سوی مركز جذب می كرد و بالاخره توده ی انبوه ابر جمع می شد و ذرات آن به یكدیگر نزدیك می گشت، این ذرات با یكدیگر اصطكاك پیدا می كرد و گرما تولید می شد، و گاهی در مركز ابر گرما چنان شدّت می یافت كه توده را به تابش می انداخت و فضای تاریك را روشنی می داد، سرانجام میلیونها توده ی ابر به صورت ستاره ها درآمدند و از آن پس در جهان تاریك نور پیدا شد و آسمان دنیا به ستارگان زینت گرفت.
در بیابان پهناور فضا ابری بی شكل در همه جا به طور یكنواخت پخش شده بود، ذرات ماده به هم می خوردند و با یكدیگر تركیب می شدند، ابر به دریایی متلاطم و خروشانی از گاز تبدیل می شد و شروع به چرخیدن می كرد، این دریای دود و گاز همچنان می چرخید و می غرید و می خروشید، و تلاطم نامرئی خیزابها و شكستن امواج نامرئی كه هر یك به بزرگی اقلیمی بود در دل این دریا طغیان برمی انگیخت، موجها به هم می خوردند و بر هم می لغزیدند و در دل هم فرو می رفتند و به هم می آمیختند.
در میان این دریای جوشان طرحی مارپیچی از اثر چرخش مادّه ی دوّاری پیدا شد.

﴿صفحه 57﴾
این صفحه ی مدوّر و گسترده با میانی برآمده و بازوانی كه آهسته آهسته شكل می گرفت در سپیده دم گیتی به پیدایش گرایید. این شكل مارپیچ كه آنرا كهكشان راه شیری می نامند، منظومه ی شمسی در یكی از بازوان آن قرار دارد.
در سایه ی رحمت حق و به قدرت او، پیدایش خورشید و منظومه ی آن به این صورت بود كه : در یكی از بازوان كهكشان، طوفانی پرآشوب پدید آمد و جریان تند گازها، آنها را به گردش واداشت، و همچنان كه می گردید به شكل فرفره ای گسترده و عظیم درآمد و پاره های نورانی بر گرد آن روان شدند.
این فرفره ی عظیم در این كهكشان حیرت آور همچنان می چرخید، تا این كه كم كم گازها به مركز آن كشیده شدند و در آنجا به صورت گوی عظیم و فروزانی تراكم یافت و سرانجام به صورت خورشید تجلی كرد :
( وَجَعَلَ الْقَمَرَ فیهِنَّ نوراً وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً )(55).
« و ماه را در میان آنها روشنی بخش گردانید و خورشید را چراغ فروزان قرار داد ».
سپس پاره های گاز و غباری كه گرداگرد خورشید را چون هاله ای فرا گرفته بود از هم پاشید و هر پاره ای از آن به صورت گردابی درآمد، هر گرداب مسیری جداگانه داشت و در آن مسیر به دور خورشید می گردید، برخی نزدیك به خورشید و بعضی از خورشید دور بودند.
در گردابهای نزدیك خورشید، گرما و در گردابهای دوردست، سرما حاكم بود.
در هر گرداب ذرات گاز و غبار، پیوسته در گردش بود ; از برخی ذرات گاز، بخار آب پدید می آمد و مانند شبنم به روی ذرات غبار می نشست، و چون ذرات

﴿صفحه 58﴾
غبار به هم می رسیدند، رطوبت شبنم آنها را به یكدیگر می چسباند و گاهی نیز به شكل پاره های یخ زده ی آب و گِل درمی آمدند.
در هر گرداب میلیونها از این پاره ها در گردش بودند، نیروی جاذبه آنها را به سوی یكدیگر می كشید، این پاره ها به هم می پیوستند و توده های بزرگتر می ساختند و گوی عظیم و چرخانی پدید می آوردند ; این گوی عظیم با نیروی جاذبه ای كه داشت پاره های پیرامون خود را به سوی خویش می كشید و روز به روز بزرگتر می شد و سرانجام به قدرت و رحمت خدا این گوی به صورت زمین پدیدار شد.
بعد سایر سیارات نیز از گردابها رخ نمودند، هر سیاره در مسیر خود گِرد خورشید می گردید ; عطارد از همه به خورشید نزدیك تر بود و پس از آن زهره، زمین و مریخ بودند. در آن سوی مریخ سیاره های عظیم مشتری، زحل، اورانوس و نپتون به دور خورشید گردش داشتند و بسی دورتر از نپتون سیاره ی پلوتو بود(56).
جهان همان اندازه بزرگ است كه اتم كوچك است و بشر هرگز نخواهد توانست حدّ آن را ببیند. نور با سرعت باورنكردنی در هر ثانیه سیصد هزار كیلومتر حركت می كند، با وجود این سرعت، نور نزدیك ترین ستاره چهار سال در راه است تا به ما برسد !!
تلسكوپ كوه « پالومار » كالیفرنیا كه قطر آینه ی آن پنج متر است می تواند ستارگانی را در فضا ببیند كه نورشان پس از هزار میلیون سال به ما می رسد !!
تعداد ستارگانی كه اینك با تلسكوپ های نوین می توانیم ببینیم به قدری زیاد است كه اگر صد سال تمام شب و روز به شمارش آنها بپردازیم و در هر ثانیه یك

﴿صفحه 59﴾
ستاره بشماریم پس از پایان این مدت هنوز همه ی آنها را نشمرده ایم(57).
كهكشان، قرص عظیمی است كه قسمت مركزی آن ضخیم تر است و لااقل شامل هزار میلیون ستاره است، طول آن صد هزار سال نوری و ضخامت آن در مركز بیست هزار سال نوری است !!
تا جایی كه ما می توانیم با بزرگترین دوربین های نجومی امروزی آسمان و كهكشانها را ببینیم، احتمالا در جهان صد و پنجاه میلیون كهكشان وجود دارد و فاصله ی متوسط بین دو كهكشان همسایه، دو میلیون سال نوری است(58).
این مجموعه ی عظیم كه گوشه ای از جهان ناشناخته است و فقط به وسیله ی تلسكوپ های محدود رصد شده، و قسمت اعظم آن از دسترس دید تلسكوپ ها بیرون است و هرگز طول و عرض و حجم و حدود آن به دست دانش نمی افتد و جز آفریننده اش از چگونگی و هویتش آگاه نیست.
بنا به گفته ی بصیر بی نظیر، آیت كبیر، صالح خبیر، حضرت امیر (علیه السلام) : آفرینش در احاطه ی رحمت حق است رحمتی كه مایه ی ایجاد و رشد و نمو و رساندن خیر و دفع شر و زمینه ی شكل گیری و نظام آن شد.