فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

ناامیدی و یأس، حال كافران به خداست

دعا كننده باید به این حقیقت آگاه باشد كه خدای مهربان او را به دعا دعوت فرموده، و مستجاب شدن دعا را ضامن شده، و اجابت دعا بر حضرت او كاری بسیار سهل و آسان است، زیرا تمام موجودات هستی در سایه ی فرمانروایی مطلق اویند، و او با یك فرمان و با بكارگیری یك دستور تمام زمینه های اجابت را برای بنده ی دعا كننده اش فراهم می كند.
بنابراین ابداً سزاوار نیست كسی در پیشگاه خدای مهربانی كه قدرت و بصیرت و كرم و لطف و مغفرت و فیض و رحمتش بی نهایت است، و به بنده اش بهویژه به هنگام دعا و مناجات و راز و نیاز محبت خاص دارد، ناامید و مأیوس باشد. ناامیدی و یأس به فرموده ی قرآن مجید حال كافران به خداست :

﴿صفحه 31﴾
(... لاَ تَیْئَسُوا مِن رَوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لا یَیْئَسُ مِن رَوْحِ اللّهِ إِلاّ الْقَومُ الْكَافِرونَ )(20).
« از رحمت خدا ناامید مباشید ; زیرا جز گروه كافران كسی از رحمت خدا ناامید نمی شود »
قرآن مجید اكیداً سفارش می كند كه : از رحمت خدا مأیوس و ناامید مباشید :
( لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ )(21).
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
الفَاجِرُ الرَّاجِی لِرَحْمَةِ اللّهِ تَعالَی أقْرَبُ مِنْها مِنَ العَابِدِ الْمُقَنَّطِ(22).
« بدكارِ امیدوار به رحمت خدای بزرگ، از عابدِ ناامید به رحمت خدا نزدیكتر است ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
الیَأسُ مِن رَوحِ اللّهِ أشدُّ بَرداً مِنَ الزَّمهَریرِ(23).
« سردی ناامیدی از رحمت خدا، از سرمای شدید سردتر است ».
در روایات و معارف اسلامی ناامیدی و یأس از رحمت خدا از گناهان كبیره به حساب آمده، و به ناامید از رحمت خدا وعده ی قطعی عذاب داده شده است.
دعا كننده از این كه دعایش به سرعت به هدف اجابت نرسد، نباید دچار یأس و ناامیدی شود، بنا به آیات و روایات، شاید اجابت دعایش مصلحت نبوده، احتمالا زمان و ظرف اجابت نرسیده، و ممكن است برای این كه دعا و مناجات

﴿صفحه 32﴾
را ادامه دهد از اجابتش مانع شده اند، یا خواسته اند برای این كه نصیبی ابدی، و بهره ای همیشگی عاید او شود زمان اجابت دعایش را قیامت قرار دهند، در هر صورت ناامیدی از رحمت حق به هیچ صورت، عقلی و شرعی و اخلاقی و انسانی نیست، و مؤمنِ به حضرت حق هرگز به ناامیدی نمی گراید، و یأس و دلسردی به خود راه نمی دهد.
در زمینه ی مطالب و مسائل مربوط به دعا و اجابت آن روایاتی بسیار مهم در كتابهای باارزش اسلامی ثبت شده كه ذكر پاره ای از آنها بی مناسبت با موضوع نیست :
عَن أبی عَبدِاللّهِ (علیه السلام) قالَ : إِنَّ العَبدَ لَیَدعُو فَیَقولُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْمَلِكَیْنِ : قَدِ اسْتَجَبتُ لَهُ، وَلكِنِ احْبَسوهُ بِحاجَتِهِ ; فَإنِّی أُحِبُّ أَنْ أَسمَعَ صَوْتَهُ. وَإِنَّ العَبْدَ لَیَدْعُو فَیَقولُ اللّهُ تَبارَكَ وَتَعالَی : عَجِّلوا لَهُ حاجَتَهُ ; فَإِنّی اُبغِضُ صَوْتَهُ !! (24)
« به راستی عبد دعا می كند، پس خدای عز و جل به دو فرشته می فرماید : من دعایش را مستجاب كردم، ولی حاجتش را نگاهدارید تا دعا را ادامه دهد ; زیرا من دوست دارم صدایش را بشنوم. و عبدی دعا می كند، پس خدای تبارك و تعالی می فرماید : شتابانه حاجتش را برآورده كنید ; زیرا من از صدایش نفرت دارم ».
عَن مَنصور الصَّیقَل قالَ : قُلتُ لاِبِی عَبدِاللّهِ (علیه السلام) : رُبَّما دَعَا الرَّجُلُ بَالدُّعاءِ فَاستُجیبَ لَه ثُمّ أَخَّرَ ذَلكَ إِلی حین قالَ فقالَ : نَعَمْ. قُلتُ : وَلِمَ ذَاكَ لِیَزدَادَ مِنَ الدُّعاءِ ؟ قالَ نَعَمْ.
« منصور صیقل می گوید : به حضرت صادق (علیه السلام) عرضه داشتم : چه بسا مردی دعا می كند و مستجاب می شود، سپس تا مدتی ظهور اجابت به تأخیر می افتد، فرمود : آری. گفتم : برای چیست، برای این است كه بیشتر دعا كند ؟ فرمود:

﴿صفحه 33﴾
آری ».

شرایط دعا

دعا كننده اگر بخواهد دعایش مستجاب شود، لازم است پیش از ورود به عرصه ی دعا شرایطی را رعایت كند ; این شرایط در روایات نقل شده ی از اهل بیت (علیهم السلام) در معتبرترین كتابها چون كتاب باارزش « اصول كافی »، « محجّة البیضاء »، « وسائل الشیعه »، « جامع احادیث الشیعه » و... ثبت است.
شرایط دعا بدون تفسیر و توضیح عبارت است از :
طهارت شرعیه از قبیل وضو، غسل، تیمم، پاكی از حق الناس، اخلاص، صحیح خواندن متن دعا، حلال بودن كسب، صله ی رحم، صدقه قبل از دعا، مطیع خدا بودن، اجتناب از معصیت، اصلاح عمل، دعا در سحر، دعا در نماز وتر، دعا وقت فجر صادق، دعا در طلوع آفتاب، دعا در چهارشنبه بین ظهر و عصر، صلوات پیش از دعا(25).

شب جمعه

روایات اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) شب جمعه را برای دعا از بهترین و مناسب ترین شبها می داند، و شب جمعه را در ارزش و عظمت هم پایه ی شب قدر به حساب می آورد.
بزرگان دین و اهل بصیرت و راه یافتگان به حریم قدس می گویند : اگر بتوانید شب جمعه را به نماز و دعا و ذكر و استغفار به صبح برسانید، از انجامش غفلت نورزید، زیرا خدای مهربان برای افزودن كرامت اهل ایمان، فرشتگان را در شب جمعه به آسمان اول می فرستد، تا حسناتشان را بیفزایند، و گناهانشان را

﴿صفحه 34﴾
محو كنند.
در حدیث معتبر از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده : چه بسا مؤمن برای حاجتی دعا می كند و خدای تعالی قضای حاجتش را به تأخیر می اندازد، تا در ظرف جمعه حاجتش را روا كند(26).
و از آن حضرت روایت شده : هنگامی كه برادران یوسف از حضرت یعقوب درخواست كردند برای آمرزش گناهانشان از خدا طلب مغفرت كند، پاسخ داد : به زودی از پروردگارم برای شما درخواست آمرزش می كنم و درخواست آمرزش را تا سحر شب جمعه به تأخیر انداخت تا دعایش برای فرزندانش مستجاب شود(27).
حضرت باقر (علیه السلام) می فرماید : خدای تعالی هر شب جمعه به فرشته ای دستور می دهد از اوّل شب تا آخر شب از جانب ربّ اعلی ندا دهد كه : آیا بنده ی مؤمنی هست كه پیش از طلوع صبح مرا برای دنیا و آخرتش بخواند تا من دعای او را مستجاب كنم ؟ آیا بنده ی مؤمنی هست كه پیش از طلوع صبح از گناهش توبه كند تا توبه اش را بپذیرم ؟ آیا بنده ی مؤمنی هست كه من روزی او را تنگ كرده باشم و از من بخواهد پیش از طلوع صبح روزی او را زیاد كنم، پس روزی او را وسعت دهم ؟ آیا بنده ی مؤمن بیماری هست كه از من درخواست كند پیش از طلوع صبح او را شفا دهم، تا او را عافیت بخشم ؟ آیا بنده ی مؤمن غمگین محبوسی هست كه پیش از طلوع صبح از من بخواهد او را از زندان رهایی بخشم و اندوهش را برطرف كنم، تا دعایش را به اجابت برسانم ؟ آیا بنده ی مؤمن مظلومی هست كه پیش از صبح از من بخواهد برای دفع ستم ستمكار به خاطر او از ستمكار انتقام گیرم و حقش را به او برگردانم ؟ فرشته ی حق پیوسته تا طلوع

﴿صفحه 35﴾
صبح این ندا را سر می دهد(28).
امام صادق (علیه السلام) فرمود : از ارتكاب گناه در شب جمعه بپرهیزید كه كیفر گناهان در آن شب دو چندان است، چنانچه ثواب حسنات چند برابر است، و كسی كه در شب جمعه معصیت خدا را ترك كند، خدا گناهان گذشته ی او را بیامرزد و هركه آشكارا در شب جمعه مرتكب گناه شود، حق تعالی او را به گناهان همه ی عمرش عذاب كند و عذاب گناه آشكار شب جمعه را « به كیفر شكستن حرمت شب جمعه » بر او دو چندان كند(29).
برای شب جمعه نمازها و دعاها و اوراد و اذكار زیادی نقل شده، كه از میان آنها دعای كمیل جایگاه خاصّی دارد.