فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

دعا در روایات

احسان و فضل حق نسبت به همه ی موجودات به ویژه انسان فراگیر، و سفره ی رحمت بی نهایتش گسترده، و لطف و مهربانی و كرمش برای همگان آماده است.
درگاهش درگاه نومیدی نیست، و پیشگاهش پیشگاه بخل و طرد كردن نمی باشد.
فضل و جود و كرم و بخشش دائمی است و دست عطایش برای عطا كردن به همگان باز و چشم انتظاریش برای روی آوردن بندگانش به درگاهش
همیشگی است.
به حضرت داود (علیه السلام) خطاب فرمود : زمینیان را بگو : چرا با من دوستی

﴿صفحه 26﴾
نمی كنید كه سزاوار دوستی منم ؟ من خدایی هستم كه با من بخل نیست، با داناییم جهل نیست، با صبرم ناتوانی نیست، در صفتم تغییر نیست، در گفته ام تبدیل نیست، رحمتم فراگیر است، از فضل و كرم برنگردم، در ازل بر خود رحمت نوشتم، عود محبت سوختم، دل بندگانم به نور معرفت افروختم، من دوست آنم كه مرا دوست است، رفیق آنم كه مرا رفیق است، همنشین آنم كه در خلوتِ ذكر با من است، مونس آنم كه به یاد من انس دارد.
داود ! هر كه مرا جوید، مرا یابد، و او كه مرا یابد سزاوار است كه مرا نبازد. داود ! نعمت از ماست، شكر دیگری می كنند ; دفع بلا از ماست، از دیگری می بینند ; پناهگاهشان حضرت ماست، به دیگران پناه می برند ; می گریزند ولی عاقبت باز می گردند !!
چنین متن زیبا و پرمعنایی در كتاب های باارزش اسلامی، فراوان به چشم می خورد، اینگونه متن ها به انضمام آیات قرآن مژده ی عظیمی از جانب خداست، كه بندگان به فضل و احسانش امید بندند و برای روا شدن حاجاتشان دست گدایی به سوی او بردارند و بدانند كه راه رسیدن به مقاصد و مطالبشان دعاست و كمتر اتفاق می افتد كه مهمّی از مهماتشان و حاجتی از حاجاتشان بدون دعا برآورده شود، به همین خاطر روایات اسلامی به ویژه روایات صادره ی از جانب اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام)، برای دعا جایگاهی خاص، و ارزشی ویژه، و اعتباری كم نظیر، و حسابی مخصوص باز كرده اند.
از رسول بزرگوار اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده :
إِنَّ الدُّعاءَ هُوَ العِبادَة(8).
« یقیناً دعا عبادت است ».

﴿صفحه 27)
و از آن حضرت نقل شده :
الدُّعاءُ مُخُّ العِبادَةِ(9).
« دعا مغز عبادت است ».
از حضرت باقر (علیه السلام) روایت شده :
أَفضَلُ العِبادَةِ الدُّعاءُ(10).
« برترین عبادت دعاست ».
و از آن حضرت روایت شده :
... مَا مِن شَیء أفضَلُ عِندَ اللّهِ عزَّ وجلَّ مِن أن یُسئَلَ وَیُطْلَبَ مِمّا عِندَه، وَما أَحَدٌ أَبغَض إِلَی اللّهِ مِمّن یَستَكبِرَ عَن عِبادَتِهِ وَلا یَسئَلُ ما عِندَهُ(11).
« چیزی نزد خدا برتر از خواستن و درخواست فیوضاتی كه نزد اوست نیست، و كسی در پیشگاه او مبغوض تر از آن كه از دعا به درگاهش تكبر ورزد، و از فیوضات حضرتش درخواست نكند نمی باشد ».
از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت شده :
أَحَبُّ الأَعمالِ إلَی اللّهِ تَعَالی فِی الأَرضِ الدُّعاءُ(12).
« محبوبترین كارها به سوی خدا در همه ی روی زمین دعاست ».
و نیز آن حضرت فرمود :
الدُّعاءُ مَفاتِیحُ النَّجاحِ، وَمَقالیدُ الفَلاحِ، وَخَیْرُ الدُّعاءِ مَا صَدَرَ عَن صَدْرِ نَقِیّ وَقَلْبِ تَقِیّ، وَفِی المُناجاةِ سَبَبُ النَّجاةِ وَبِالإِخلاصِ یَكونُ الخَلاصُ، فَإِذا اشتَدَّ

﴿صفحه 28﴾
الفَزَعُ فَإِلَی اللّهِ المَفزَعُ(13).
« دعا كلیدهای پیروزی، و مخازن كامیابی است. بهترین دعا، دعایی است كه از سینه ی صاف و دل پاك درآید، و در مناجات، وسیله ی نجات و رهایی به اخلاص است، و چون بی تابی سخت شود پناه جویی به درگاه خداست ».
از امام صادق (علیه السلام) روایت شده :
... فَإِذا نَزَلَ البَلاءُ فَعَلَیكُم بِالدُّعاءِ وَالتَّضَرُعِ إِلَی اللّهِ(14).
« هنگامی كه بلا نازل شود، حتماً به دعا و زاری به درگاه خدا روی آورید ».
و آن حضرت فرمود :
عَلَیكَ بِالدُّعاءِ ; فَإِنَّ فیهِ شِفاءً مِن كُلِّ داء(15).
« بر تو باد به دعا ; زیرا دعا درمان از هر دردی است ».

ارزش دعا به صورت اجتماع

اهل دعا هنگامی كه به صورت اجتماع به دعا می نشینند و به شكل دسته جمعی به تضرع و انابه اقدام می كنند و به پیشگاه حضرت حق ناله و زاری می برند و همگان دست گدایی به درگاهش دراز می كنند، یقیناً دعایشان به اجابت نزدیك تر است ; زیرا در جمعیت دعا كننده بدون شك دردمندی دل سوخته، مستمندی از راه مانده، بیچاره ای درمانده، عاشقی وارسته، عارفی

﴿صفحه 29﴾
دلداده و مخلصی ارزنده قرار دارد كه دعا و حال و زاری و اخلاصش، و اضطرار و ناله اش عامل جلب رحمت و جذب رأفت و مایه ی اجابت و سبب جوشش عفو و مغفرت است. و چه بسا بنا بر آنچه كه در معارف الهیه آمده، خدای مهربان به خاطر او دعای دیگران را هم مستجاب كند و به زاری و ناله ی آنان رحمت آرد و خواسته ها و حاجاتشان را برآورد و آنان را مشمول عفو و مغفرت قرار دهد و كشكول خالی آنان را از فیوضات خاصّه اش پُر كند.
در این زمینه روایات بسیار مهمی از منابع وحی و منازل علم و خزانه های معرفت و ابواب رحمت رسیده كه به پاره ای از آنها اشاره می شود :
عَن أَبی عَبدِاللّهِ (علیه السلام) قال : مَا اجتَمَعَ أَربَعَةٌ قَطُّ عَلی أمر واحِد فَدَعوا إلاّ تَفَرَّقوا
عَن إجَابَة(16).
« امام صادق (علیه السلام) فرمود : هرگز چهار نفر بر كار واحدی جهت دعا به خاطر گشایش آن كار اجتماع نمی كنند مگر این كه با مستجاب شدن آن دعا از یكدیگر جدا می شوند ».
قَال النَّبِیُّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : لا یَجتَمِعُ أربَعونَ رَجلا فِی أمر واحِد إلاّ اسْتَجابَ اللّهُ تَعالی لَهُم حَتّی لَو دَعَوْا عَلی جَبَل لاَزالُوهُ(17).
« پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : چهل مرد جهت دعا برای گشایش كاری واحد اجتماع نمی كنند، مگر این كه خدای تعالی دعایشان را مستجاب می كند، تا جایی كه اگر بر ضد كوهی دعا كنند آن را از میان برمی دارند ».
عالم ربانی، عارف عاشق ابن فهد حلّی بنا به روایت كتاب « وسائل الشیعه » در كتاب با ارزشش « عدّة الداعی » روایت می كند :

﴿صفحه 30﴾
إِنَّ اللّهَ أوحَی إلی عیسَی (علیه السلام) : یا عِیسَی ! تَقَرَّبْ إلَی المُؤمِنینَ، وَمُرْهُم أَن یَدعُونِی مَعَكَ(18).
« خدا به عیسی وحی فرمود : ای عیسی ! به جمع مؤمنین بپیوند، و آنان را فرمان ده همراه تو به درگاه من دعا كنند ».
عَن أَبی عَبدِاللّهِ (علیه السلام) : قالَ : كانَ أبی (علیه السلام) إذا حَزَنَهُ أمر جَمَعَ النِساءَ وَالصِّبیانَ ثُم دَعا وَأمَّنُوا(19).
« امام صادق (علیه السلام) می فرماید : پدرم همواره چنین بود، هنگامی كه كاری او را محزون و غصّه دار می كرد، زنان و كودكان را به حال اجتماع گرد می آورد، آنگاه دعا می كرد و آنان آمین می گفتند ».

ناامیدی و یأس، حال كافران به خداست

دعا كننده باید به این حقیقت آگاه باشد كه خدای مهربان او را به دعا دعوت فرموده، و مستجاب شدن دعا را ضامن شده، و اجابت دعا بر حضرت او كاری بسیار سهل و آسان است، زیرا تمام موجودات هستی در سایه ی فرمانروایی مطلق اویند، و او با یك فرمان و با بكارگیری یك دستور تمام زمینه های اجابت را برای بنده ی دعا كننده اش فراهم می كند.
بنابراین ابداً سزاوار نیست كسی در پیشگاه خدای مهربانی كه قدرت و بصیرت و كرم و لطف و مغفرت و فیض و رحمتش بی نهایت است، و به بنده اش بهویژه به هنگام دعا و مناجات و راز و نیاز محبت خاص دارد، ناامید و مأیوس باشد. ناامیدی و یأس به فرموده ی قرآن مجید حال كافران به خداست :

﴿صفحه 31﴾
(... لاَ تَیْئَسُوا مِن رَوْحِ اللّهِ إِنَّهُ لا یَیْئَسُ مِن رَوْحِ اللّهِ إِلاّ الْقَومُ الْكَافِرونَ )(20).
« از رحمت خدا ناامید مباشید ; زیرا جز گروه كافران كسی از رحمت خدا ناامید نمی شود »
قرآن مجید اكیداً سفارش می كند كه : از رحمت خدا مأیوس و ناامید مباشید :
( لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللّهِ )(21).
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
الفَاجِرُ الرَّاجِی لِرَحْمَةِ اللّهِ تَعالَی أقْرَبُ مِنْها مِنَ العَابِدِ الْمُقَنَّطِ(22).
« بدكارِ امیدوار به رحمت خدای بزرگ، از عابدِ ناامید به رحمت خدا نزدیكتر است ».
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
الیَأسُ مِن رَوحِ اللّهِ أشدُّ بَرداً مِنَ الزَّمهَریرِ(23).
« سردی ناامیدی از رحمت خدا، از سرمای شدید سردتر است ».
در روایات و معارف اسلامی ناامیدی و یأس از رحمت خدا از گناهان كبیره به حساب آمده، و به ناامید از رحمت خدا وعده ی قطعی عذاب داده شده است.
دعا كننده از این كه دعایش به سرعت به هدف اجابت نرسد، نباید دچار یأس و ناامیدی شود، بنا به آیات و روایات، شاید اجابت دعایش مصلحت نبوده، احتمالا زمان و ظرف اجابت نرسیده، و ممكن است برای این كه دعا و مناجات

﴿صفحه 32﴾
را ادامه دهد از اجابتش مانع شده اند، یا خواسته اند برای این كه نصیبی ابدی، و بهره ای همیشگی عاید او شود زمان اجابت دعایش را قیامت قرار دهند، در هر صورت ناامیدی از رحمت حق به هیچ صورت، عقلی و شرعی و اخلاقی و انسانی نیست، و مؤمنِ به حضرت حق هرگز به ناامیدی نمی گراید، و یأس و دلسردی به خود راه نمی دهد.
در زمینه ی مطالب و مسائل مربوط به دعا و اجابت آن روایاتی بسیار مهم در كتابهای باارزش اسلامی ثبت شده كه ذكر پاره ای از آنها بی مناسبت با موضوع نیست :
عَن أبی عَبدِاللّهِ (علیه السلام) قالَ : إِنَّ العَبدَ لَیَدعُو فَیَقولُ اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لِلْمَلِكَیْنِ : قَدِ اسْتَجَبتُ لَهُ، وَلكِنِ احْبَسوهُ بِحاجَتِهِ ; فَإنِّی أُحِبُّ أَنْ أَسمَعَ صَوْتَهُ. وَإِنَّ العَبْدَ لَیَدْعُو فَیَقولُ اللّهُ تَبارَكَ وَتَعالَی : عَجِّلوا لَهُ حاجَتَهُ ; فَإِنّی اُبغِضُ صَوْتَهُ !! (24)
« به راستی عبد دعا می كند، پس خدای عز و جل به دو فرشته می فرماید : من دعایش را مستجاب كردم، ولی حاجتش را نگاهدارید تا دعا را ادامه دهد ; زیرا من دوست دارم صدایش را بشنوم. و عبدی دعا می كند، پس خدای تبارك و تعالی می فرماید : شتابانه حاجتش را برآورده كنید ; زیرا من از صدایش نفرت دارم ».
عَن مَنصور الصَّیقَل قالَ : قُلتُ لاِبِی عَبدِاللّهِ (علیه السلام) : رُبَّما دَعَا الرَّجُلُ بَالدُّعاءِ فَاستُجیبَ لَه ثُمّ أَخَّرَ ذَلكَ إِلی حین قالَ فقالَ : نَعَمْ. قُلتُ : وَلِمَ ذَاكَ لِیَزدَادَ مِنَ الدُّعاءِ ؟ قالَ نَعَمْ.
« منصور صیقل می گوید : به حضرت صادق (علیه السلام) عرضه داشتم : چه بسا مردی دعا می كند و مستجاب می شود، سپس تا مدتی ظهور اجابت به تأخیر می افتد، فرمود : آری. گفتم : برای چیست، برای این است كه بیشتر دعا كند ؟ فرمود:

﴿صفحه 33﴾
آری ».