فهرست کتاب


شرح دعای کمیل

استاد حسین انصاریان

دعا در قرآن

منبع فیض بی نهایت، دریای بی ساحل كرامت، فراهم آورنده ی فضای هدایت، نازل كننده ی سفره ی دانش و حكمت، حضرت ربّ العزّة در قرآن مجید می فرماید :
( قُل مَا یَعبَؤُا بِكُم رَبِّی لَولا دُعَاؤُكُم... )(1).
« ای پیامبر رحمت ! به مردم » بگو : اگر دعای شما نباشد، پروردگارم هیچ اعتنا و نظری به شما نكند ».
دعا، وسیله ی جلب اعتنای خدا و زمینه ی جذب رحمت الهی به سوی دعا كننده است. اعتنا و نظری كه سفره ی شقاوت را از خیمه ی حیات انسان برمی چیند و مائده ی سعادت و خوشبختی را برای دعا كننده می گستراند.
محبوب محبّان، معشوق عاشقان، انیس ذاكران، جلیس شاكران، یاور بندگان، تكیه گاه صاحب دلان، در قرآن مجید می فرماید :
( وَإِذا سَأَلَكَ عِبَادی عَنِّی فَإِنّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعَانِ... )(2).
« هنگامی كه بندگانم در رابطه ی با من از تو سئوال كنند، « پاسخش این است » كه من یقیناً نزدیكم، دعای دعا كننده را چون مرا بخواند مستجاب می كنم ».
آری، جز خدا هیچ كس به بندگان نزدیك نیست. او نزدیكی است كه انسان را به وجود آورده، و او را در رحم مادر پرورش داده و از رحم مادر به دنیا انتقال داده و در دنیا سفره ی مادی و معنویش را برای این مهمان باكرامت گسترده و انبیا را برای هدایت او به سعادت دنیا و آخرت برانگیخته و نعمت بی نظیری چون
﴿صفحه 23﴾
قرآن و امامان معصوم (علیهم السلام) را برای او قرار داده و درد تشنگی اش را با آب زلال و صاف درمان می كند و رنج گرسنگی اش را با غذای مناسب و گوارا برطرف می سازد. بیماری هایش را به درمان می رساند. تنهاییش را با زن و فرزند و دوستان و یاران جبران می كند. برهنگی اش را با انواع لباس ها می پوشاند. محبّتش را در دلها می نهد. مشكلاتش را هر چند شدید و سخت باشد می گشاید. سلامتش را تداوم می بخشد. به ارزش و اعتبار و آبرویش می افزاید و این همه را جز خدا چه كسی می تواند برای او فراهم آورد و چه كسی چون خدا به تمام احوالات و نیازمندیها و حاجات او آگاهی دارد ؟ آری، او از همه به انسان نزدیك تر است. تا جایی كه در قرآن مجید فرموده :
( وَلَقَد خَلَقنَا الإِنسانَ وَنَعلَمُ ما تُوَسْوِسُ بِهِ نَفسُهُ وَنَحنُ أَقْرَبُ إِلَیهِ مِن حَبلِ الْوَریدِ )(3).
« هر آینه انسان را به وجود آوردیم و آنچه را نَفْس او به آن وسوسه می كند می دانیم و ما از رگ گردن به او نزدیك تریم ».
انبیا، كه از نظر عقل و درایت و بصیرت و كرامت از تمام انسانها برترند و جان و قلب آنان از همه جانها و قلب ها نورانی تر است و آگاهی آنان به حقایق غیب وشهود كامل ترین آگاهی است و واقعیات را آنچنان كه هست می دانند، جان و دلی وابسته به دعا داشتند و با همه ی وجود به این رشته استوار و محكم متصل بودند و شب و روزی نبود كه بخشی از عمر خود را صرف دعا نكنند و از راه دعا به محضر محبوب حاضر نشوند.
آنان دعا را مایه ی رشد جان، تصفیه ی دل، زدودن غبار مادیت از باطن، شستشوی خیمه ی حیات از كدورت هجران و عامل حلّ مشكلات می دانستند
﴿صفحه 24﴾
و یقین داشتند هیچ خواهنده از درگاه ربوبی بدون رسیدن به مقصد و منهای روا شدن حاجت بر نمی گردد. به همین خاطر به استجابت دعا، مؤمن بودند و در این زمینه هیچ شك و تردیدی به خود راه نمی دادند و در تمام دعاها قبولی دعا را خاضعانه از حضرت حق درخواست می كردند و اطمینان صد در صد داشتند كه دعای نیازمند در پیشگاه حضرت بی نیاز به اجابت می رسد.
قرآن مجید این حقیقت را روشن تر از روز از زبان پاك و دل تابناك حضرت ابراهیم (علیه السلام) حكایت می كند :
( اَلْحَمدُ للهِ الَّذِی وَهَبَ لِی عَلَی الْكِبَرِ إِسمَاعِیلَ وَإِسحَاقَ إِنَّ رَبِّی لَسَمِیعُ الدُّعَآءِ )(4).
« همه ی سپاس و ستایش ویژه ی خداست كه مرا در سنّ پیری و سالخوردگی دو فرزند برومند چون اسماعیل و اسحاق بخشید، یقیناً پروردگارم اجابت كننده دعاست ».
دعا، نیرو و قدرتی است كه حضرت زكریّا در سنّ سال خوردگی از پروردگار مهربان درخواست فرزند كرد و خدای عزیز درخواستش را اجابت فرمود و به او و همسرش كه در سنّ نازایی قرار داشت یحیی را عطا كرد(5).
مسیح (علیه السلام)به دنبال تقاضای یارانش، به وسیله دعا از حضرت حق درخواست نزول مائده ی آسمانی كرد و خدای عزیز دعایش را مستجاب فرمود و برای او و یارانش سفره ای از غذاهای مطبوع از آسمان نازل فرمود(6).
وجود مبارك حضرت حق، بندگان را در تمام حالات، به دعا كردن فرمان داده و از آنان خواسته در خوشی ها و ناخوشی ها به پیشگاه عزّتش روی ذلت

﴿صفحه 25﴾
سایند و به درگاه رحمتش دست به دعا بردارند و با دلی فروتن و اشكی مایه گرفته از قلب شكسته، نیازهایشان را از او بخواهند و به وعده ی قطعی و حتمی و یقینی او در رابطه با استجابت دعا امیدوار باشند و قاطعانه اعلام كرده است : آن را كه از دعا تكبّر ورزد، خوار و ذلیل و سرافكنده و علیل و پست و فرومایه به دوزخ درآورد و این همه را در ظاهر و باطن یك آیه در سوره ی مؤمن بیان فرموده :
( وَ قالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَكْبِرُونَ عَن عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّم دَاخِرِینَ )(7).
« و پروردگارتان فرمود : مرا بخوانید تا شما را اجابت كنم. در حقیقت كسانی كه از پرستش من كبر میورزند به زودی خوار و در دوزخ درآیند ».

دعا در روایات

احسان و فضل حق نسبت به همه ی موجودات به ویژه انسان فراگیر، و سفره ی رحمت بی نهایتش گسترده، و لطف و مهربانی و كرمش برای همگان آماده است.
درگاهش درگاه نومیدی نیست، و پیشگاهش پیشگاه بخل و طرد كردن نمی باشد.
فضل و جود و كرم و بخشش دائمی است و دست عطایش برای عطا كردن به همگان باز و چشم انتظاریش برای روی آوردن بندگانش به درگاهش
همیشگی است.
به حضرت داود (علیه السلام) خطاب فرمود : زمینیان را بگو : چرا با من دوستی

﴿صفحه 26﴾
نمی كنید كه سزاوار دوستی منم ؟ من خدایی هستم كه با من بخل نیست، با داناییم جهل نیست، با صبرم ناتوانی نیست، در صفتم تغییر نیست، در گفته ام تبدیل نیست، رحمتم فراگیر است، از فضل و كرم برنگردم، در ازل بر خود رحمت نوشتم، عود محبت سوختم، دل بندگانم به نور معرفت افروختم، من دوست آنم كه مرا دوست است، رفیق آنم كه مرا رفیق است، همنشین آنم كه در خلوتِ ذكر با من است، مونس آنم كه به یاد من انس دارد.
داود ! هر كه مرا جوید، مرا یابد، و او كه مرا یابد سزاوار است كه مرا نبازد. داود ! نعمت از ماست، شكر دیگری می كنند ; دفع بلا از ماست، از دیگری می بینند ; پناهگاهشان حضرت ماست، به دیگران پناه می برند ; می گریزند ولی عاقبت باز می گردند !!
چنین متن زیبا و پرمعنایی در كتاب های باارزش اسلامی، فراوان به چشم می خورد، اینگونه متن ها به انضمام آیات قرآن مژده ی عظیمی از جانب خداست، كه بندگان به فضل و احسانش امید بندند و برای روا شدن حاجاتشان دست گدایی به سوی او بردارند و بدانند كه راه رسیدن به مقاصد و مطالبشان دعاست و كمتر اتفاق می افتد كه مهمّی از مهماتشان و حاجتی از حاجاتشان بدون دعا برآورده شود، به همین خاطر روایات اسلامی به ویژه روایات صادره ی از جانب اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام)، برای دعا جایگاهی خاص، و ارزشی ویژه، و اعتباری كم نظیر، و حسابی مخصوص باز كرده اند.
از رسول بزرگوار اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) روایت شده :
إِنَّ الدُّعاءَ هُوَ العِبادَة(8).
« یقیناً دعا عبادت است ».

﴿صفحه 27)
و از آن حضرت نقل شده :
الدُّعاءُ مُخُّ العِبادَةِ(9).
« دعا مغز عبادت است ».
از حضرت باقر (علیه السلام) روایت شده :
أَفضَلُ العِبادَةِ الدُّعاءُ(10).
« برترین عبادت دعاست ».
و از آن حضرت روایت شده :
... مَا مِن شَیء أفضَلُ عِندَ اللّهِ عزَّ وجلَّ مِن أن یُسئَلَ وَیُطْلَبَ مِمّا عِندَه، وَما أَحَدٌ أَبغَض إِلَی اللّهِ مِمّن یَستَكبِرَ عَن عِبادَتِهِ وَلا یَسئَلُ ما عِندَهُ(11).
« چیزی نزد خدا برتر از خواستن و درخواست فیوضاتی كه نزد اوست نیست، و كسی در پیشگاه او مبغوض تر از آن كه از دعا به درگاهش تكبر ورزد، و از فیوضات حضرتش درخواست نكند نمی باشد ».
از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت شده :
أَحَبُّ الأَعمالِ إلَی اللّهِ تَعَالی فِی الأَرضِ الدُّعاءُ(12).
« محبوبترین كارها به سوی خدا در همه ی روی زمین دعاست ».
و نیز آن حضرت فرمود :
الدُّعاءُ مَفاتِیحُ النَّجاحِ، وَمَقالیدُ الفَلاحِ، وَخَیْرُ الدُّعاءِ مَا صَدَرَ عَن صَدْرِ نَقِیّ وَقَلْبِ تَقِیّ، وَفِی المُناجاةِ سَبَبُ النَّجاةِ وَبِالإِخلاصِ یَكونُ الخَلاصُ، فَإِذا اشتَدَّ

﴿صفحه 28﴾
الفَزَعُ فَإِلَی اللّهِ المَفزَعُ(13).
« دعا كلیدهای پیروزی، و مخازن كامیابی است. بهترین دعا، دعایی است كه از سینه ی صاف و دل پاك درآید، و در مناجات، وسیله ی نجات و رهایی به اخلاص است، و چون بی تابی سخت شود پناه جویی به درگاه خداست ».
از امام صادق (علیه السلام) روایت شده :
... فَإِذا نَزَلَ البَلاءُ فَعَلَیكُم بِالدُّعاءِ وَالتَّضَرُعِ إِلَی اللّهِ(14).
« هنگامی كه بلا نازل شود، حتماً به دعا و زاری به درگاه خدا روی آورید ».
و آن حضرت فرمود :
عَلَیكَ بِالدُّعاءِ ; فَإِنَّ فیهِ شِفاءً مِن كُلِّ داء(15).
« بر تو باد به دعا ; زیرا دعا درمان از هر دردی است ».

ارزش دعا به صورت اجتماع

اهل دعا هنگامی كه به صورت اجتماع به دعا می نشینند و به شكل دسته جمعی به تضرع و انابه اقدام می كنند و به پیشگاه حضرت حق ناله و زاری می برند و همگان دست گدایی به درگاهش دراز می كنند، یقیناً دعایشان به اجابت نزدیك تر است ; زیرا در جمعیت دعا كننده بدون شك دردمندی دل سوخته، مستمندی از راه مانده، بیچاره ای درمانده، عاشقی وارسته، عارفی

﴿صفحه 29﴾
دلداده و مخلصی ارزنده قرار دارد كه دعا و حال و زاری و اخلاصش، و اضطرار و ناله اش عامل جلب رحمت و جذب رأفت و مایه ی اجابت و سبب جوشش عفو و مغفرت است. و چه بسا بنا بر آنچه كه در معارف الهیه آمده، خدای مهربان به خاطر او دعای دیگران را هم مستجاب كند و به زاری و ناله ی آنان رحمت آرد و خواسته ها و حاجاتشان را برآورد و آنان را مشمول عفو و مغفرت قرار دهد و كشكول خالی آنان را از فیوضات خاصّه اش پُر كند.
در این زمینه روایات بسیار مهمی از منابع وحی و منازل علم و خزانه های معرفت و ابواب رحمت رسیده كه به پاره ای از آنها اشاره می شود :
عَن أَبی عَبدِاللّهِ (علیه السلام) قال : مَا اجتَمَعَ أَربَعَةٌ قَطُّ عَلی أمر واحِد فَدَعوا إلاّ تَفَرَّقوا
عَن إجَابَة(16).
« امام صادق (علیه السلام) فرمود : هرگز چهار نفر بر كار واحدی جهت دعا به خاطر گشایش آن كار اجتماع نمی كنند مگر این كه با مستجاب شدن آن دعا از یكدیگر جدا می شوند ».
قَال النَّبِیُّ (صلی الله علیه وآله وسلم) : لا یَجتَمِعُ أربَعونَ رَجلا فِی أمر واحِد إلاّ اسْتَجابَ اللّهُ تَعالی لَهُم حَتّی لَو دَعَوْا عَلی جَبَل لاَزالُوهُ(17).
« پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود : چهل مرد جهت دعا برای گشایش كاری واحد اجتماع نمی كنند، مگر این كه خدای تعالی دعایشان را مستجاب می كند، تا جایی كه اگر بر ضد كوهی دعا كنند آن را از میان برمی دارند ».
عالم ربانی، عارف عاشق ابن فهد حلّی بنا به روایت كتاب « وسائل الشیعه » در كتاب با ارزشش « عدّة الداعی » روایت می كند :

﴿صفحه 30﴾
إِنَّ اللّهَ أوحَی إلی عیسَی (علیه السلام) : یا عِیسَی ! تَقَرَّبْ إلَی المُؤمِنینَ، وَمُرْهُم أَن یَدعُونِی مَعَكَ(18).
« خدا به عیسی وحی فرمود : ای عیسی ! به جمع مؤمنین بپیوند، و آنان را فرمان ده همراه تو به درگاه من دعا كنند ».
عَن أَبی عَبدِاللّهِ (علیه السلام) : قالَ : كانَ أبی (علیه السلام) إذا حَزَنَهُ أمر جَمَعَ النِساءَ وَالصِّبیانَ ثُم دَعا وَأمَّنُوا(19).
« امام صادق (علیه السلام) می فرماید : پدرم همواره چنین بود، هنگامی كه كاری او را محزون و غصّه دار می كرد، زنان و كودكان را به حال اجتماع گرد می آورد، آنگاه دعا می كرد و آنان آمین می گفتند ».