رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش:عباس گرایی

پاورقی

1. ر.ک: محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق) علل الشرایع ج1 ص180.
2. ر.ک: مقام معظم رهبری در دیدار با دانشجویان شرکت کننده در اردوی آموزشی ـ پژوهشی بسیج دانشجویی (13/6/1378) (www.leader.ir)
3. محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق) من لا یحضره الفقیه،ج2،ص616.
4 . توبه(9)، 128.
5. برای مطالعه درباره علت رفتن به شعب ابی طالب و رخدادهای مربوط به آن حادثه، ر.ک: سید علی میرشریفی درس نامه آشنایی با تاریخ اسلام (پیام آور رحمت) ج1، درس سوم.
6. محمد باقر مجلسی، بحارالانوار، ج39، ص56.
7. احمد بن محمد حجر هیتمی، الصواعق المحرقه، ص255؛ محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، الامالی، ص234.
8. همو، عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج2، ص46؛ سلیمان بن احمد طبرانی، المعجم الکبیر، ج1، ص108، ح182؛ محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج5، ص1777، ح4730؛ علی بن حسن بن عساکر، تاریخ دمشق الکبیر، ج3، ص86، ح598؛ جلال الدین سیوطی، مسند فاطمه الزهراء، ص74، ح186.
9. کهف(18)، 6.
10. توبه(9)، 128.
11. محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق) الامالی، ص346؛ نیز ر.ک اسماعیل بن عمر بن کثیر السیره النبویه، ج2، ص324.
12. «منظور از براعت استهلال آن است که متکلم در اول سخن خود، و یا نویسنده در ابتدا و مقدمه کار خود چیزی گوید و نویسد که مناسب مطالبی باشد که بعد ها ذکر می کند به الفاظ لطیف غیر صریح بلکه با اشارات ملیحه که مخاطب به ذوق سلیم مقصود گوینده را دریابد. گویند در قرآن مجید، سوره فاتحه براعت استهلال است برای تمام قرآن» (سید جعفر سجادی، فرهنگ معارف اسلامی، ج1،ص402).
13. نحل(16)، 125.
14. آل عمران(3)، 103.
15. انفال (8)، 26.
16. منافقون(63)، 1.
17. شوری(42)، 23.
18. Fourth of july.
19. محمد باقر مجلسی، بحار الانوار، ج39، ص56.
20. نحل (16)، 125.
21. محمد حسین راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن ، ذیل واژه.
22. آل عمران(3)، 103.
23. انفال(8)، 24ـ25.
24. انفال(8)، 26.
25. ابراهیم(14)، 8.
26. محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ذیل واژه. در نهج البلاغه آمده است: «و حسبک [عارا] داء ان تبیت ببطنه\و حولک اکباد تحن الی القد؛ «در پستی تو همین بس که سیربخوابی؛ در حالی که در اطراف تو شکم های گرسنه ای در آرزوی خوردن پوست دباغی نشده باشند.» (نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، نامه50).
27. انفال(8)، 26.
28. مائده(5)، 64.
29. مائده(5)، 64.
30 خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ذیل واژه «اللهاه».
31. علی بن ابی بکر هیثمی، مجمع الزوائد، ج9، ص130؛ محمد بن علی بن شهر آشوب مازندرانی، مناقب آل ابی طالب علیه السلام، ج3، ص221.
32 . همو، مناقب آل ابی طالب(علیهم السلام)، ج2، ص110. ر.ک: محمود بن عبدالله آلوسی، روح المعانی، ج3، ص360.
33. ابن منظور می گوید: «شمر، و تشمر: مر جادا و تشمر للامر:تهیا»(محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ذیل ماده «شمر»).
34. علی ابن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج1، ص116.
35. فضل بن حسن طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج2، ص852.
36. آل عمران(3)، 153.
37. مبارک بن محمد بن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، ذیل ماده و «وکف».
38. در بخش هفتم از این کتاب به شرح و بررسی پاسخی که به حضرت داده می شود، پرداخته خواهد شد.
39. سلیمان بن احمد طبرانی المعجم الکبیر، ج3، ص58؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، ج2، ص429.
40. محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، الامالی، ص257.
41. ر.ک: محمد بن عمر فخر رازی، التفسیر الکبیر، ج9،ص61؛محمدبن عمر واقدی، المغازی، ج1،ص237،295.
42. توبه(9)، 49.
43. برای مطالعه بیشتر، ر.ک: احمد بن عبد العزیز جوهری بصری، السقیفه و فدک؛ عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه؛ سید مرتضی عسکری، سقیفه (بررسی نحوه شکل گیری حکومت پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله)؛ همو، معالم المدرستین. گفتنی است که دو کتاب الامامه و السیاسه و معالم المدرستین به فارسی ترجمه شده اند.
44. برای مطالعه، ر.ک: عبدالحسین امینی، الغدیر؛ سید جعفر مرتضی عاملی، ماساه الزهرا علیه السلام این دو اثر نیز فارسی ترجمه شده اند.
45. آل عمران(3)، 13؛نور(24)، 44.
46. حشر(59)، 2.
47. محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید)، الافصاح فی الامامه، ص50؛ محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج8، ص151.
48. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج2، ص453.
49. ر.ک: ابوحامد غزالی، احیا علوم الدین، ج3،ص132.
50. محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری، ج5، ص28.
51. همان، ج4، ص522.
52. همان، ج5، ص452،456.
53. سید روح الله موسی خمینی قدس سره صحیفه امام، ج17، ص58.
54. بی شک صدیقه طاهره علیها السلام از این تعبیر ها، افرادی خاص را در نظر دارند؛ اما همان گونه که پیش تر اشاره کردیم، برای هدفی که ما دنبال می کنیم تعیین مصداق آنها چندان ضرورتی ندارد.
55. محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ذیل واژه.
56. محمد حسین راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، ذیل واژه «مبطلون».
57. محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ذیل واژه «الخاطر».
58. عبدالله مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج1،ص129؛یوسف بن عبدالله بن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ج3،ص1099؛علی بن ابراهیم قمی،تفسیر القمی،ج1،ص174.
59. رک: عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج1،ص12؛عبدالحمید بن هبه الله بن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج6،ص5
60. توبه(9)، 49.
61. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج2، ص389.
62. حجرات(49)، 14.
63. نساء(4)،150ـ151.
64. حیوان حلال گوشتی که به دست مسلمانان، ذبح شرعی شده است.
65. نساء (4)، 142.
66. توبه(9)، 49.
67. محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید) الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، ج1،ص189.
68. عنکبوت(29)، 1ـ4.
69. احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج2،ص99 ـ100.
70. انبیا(21)، 107.
71. عبدالحمید هبه الله بن ابی الحدید، شرح البلاغه، ج6،ص52.
72. عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج1، ص129، یوسف بن عبدالله بن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ج3، ص1099؛علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج1،ص174.
73. عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج1، ص18؛ عبدالحمید بن هبیه الله بن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج6،ص11؛احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، ج1،ص73.
74. عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج1،ص29.
75. کهف(18)، 50.
76. آل عمران(3)، 85.
77. مائده(5)، 67.
78. کهف (18)، 50.
79. نساء (4)، 65.
80. نساء (4)، 80.
81. نساء(4)، 64.
82. نساء(4)، 59.
83. ر.ک: محمد بن علی بن بابوبیه قمی (شیخ صدوق)، کمال الدین و تمام النعمه، ج1،ص253.
84. نساء(4)،60.
85. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی،ج1،ص67.
86. آل عمران (3)، 85.
87. نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، حکمت77.
88. اسراء(17)، 26.
89. عبیدالله بن عبدالله حاکم حسکانی، شواهد التنزیل، ج1،ص443؛ جلال الدین سیوطی، الدر المنثور، ج4،ص177؛ همو، لباب النقول فی اسباب النزول، ص136؛ محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید)، المقنعه، ص289؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج1،ص543.
90. نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، نامه 45.
91. سلیمان بن احمد طبرانی، المعجم الاوسط، ج5،ص288؛سید مرتضی عسکری، معالم المدرستین، ج2،ص178.
92. حشر(59)، 6.
93. در میان کسانی از اهل سنت که داستان فدک را نقل کرده اند، شاید نقل ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه از همه جامع تر باشد (مولف) ر.ک: عبدالحمید بن هبه الله بن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ذیل نامه امیر المومنین علیه السلام به عثمان بن حنیف انصاری.
94. محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید)، الاختصاص،ص183.
95. علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج2،ص155.
96. محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، من لا یحزره الفقیه، ج3،ص109،ح3428.
97. همان،ح3427.
98. محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید)، الاختصاص،ص185.
99. حشر(59)، 6.
100. ر.ک: محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج4، ص209، و ج5،ص82؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، ج1، ص477.
101. مائده(5)، 50.
102. نمل (27)، 16.
103. مریم(19)، 5ـ6.
104. انفال(8)، 75؛احزاب(33)، 6.
105. نساء(4)، 11.
106. بقره(2)، 180.
107. جائیه(45)، 27.
108. انعام(6)، 67.
109.هود(11)، 39.
110. محمد بن حبیب،المحبر،ص324.
111. مائده(5)، 50.
112. نمل (27)، 16.
113. مریم(19)، 5ـ6.
114. انفال(8)، 75؛احزاب(33)، 6.
115. نساء(4)، 11.
116. بقره(2)، 180.
117. احزاب(33)، 50.
118. این منظور از قول ابن سیده میگوید: و الخطام کل ما وضع فی انف البعیر لیقاد به (محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ذیل واژه).
119. همان، ذیل واژه «الرحل».
120. همان، ذیل واژه «الزمام».
121. جائیه (45)، 27.
122. انعام 6)، 67.
123. زمر(39)، 40.
124. آل عمران(3)، 144.
125 - برای مطالعه بیشتر، ر.ک: سیدعلی میرشریفی، درس نامه آشنایی با تاریخ اسلام(پیام آور رحمت)، ج1، درس چهارم
126. آل عمران(3)، 144.
127. توبه(9)، 12.
128. توبه(9)، 13.
129. یاقوت بن عبدالله حموی، معجم البلدان، ج5،ص85.
130. احمد بن محمد فیومی، المصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر، ذیل واژه.
131. توبه(9)، 31.
132. توبه (9)، 12.
133. توبه(9)، 13.
134. فتح(48)، 10.
135 - ابراهیم (14)، 8.
136 - همزه(104)، 6-7.
137 - شعراء(26)، 46.
138 - سبا(34)، 46.
139 - هود(11)، 121-122.
140 - ابراهیم(14)، 8.
141 - همزه(104)، 6-7.
142 - شعراء(26)، 227.
143 - سبا(34)، 46.
144 - هود(11)، 121-122.
145. ابراهیم(14)، 8.
146. نساء(4)، 150.
147. نساء(4)، 151.
148. توبه(9)، 54.
149. منافقون(63)، 1.
150. نساء(4)، 151.
151. محمد بن علی بن بابویه قمی(شیخ صدوق) عیون اخبار الرضا علیه السلام, ج2،ص46؛ سلیمان بن احمد طبرانی المعجم الکبیر،ج1، ص108،ح182؛ محمد بن عبدالله حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج5،ص1777، ح4730؛ علی بن حسن بن عساکر، تاریخ دمشق الکبیر، ج3،ص86، ح598؛جلال الدین سیوطی،مسند فاطمه الزهرا، ص74،ح186.
152. همزه(104)، 6ـ7.
153. احتمال دارد فاعل «آثر» به پیامبر برگردد که در این صورت این جمله بدین صورت ترجمه میشود: «پیامبر صلی الله علیه و آله علی را بر هر دوست صمیمی مقدم داشت و او را در هر کار سختی یاری رساند».
154. اعراف(7)، 20.
155. اعراف(7)، 21.
156. محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا علیه السلام، ج1،ص196.
157. منافقون(63)، 1.
158. منافقون(63)، 2.
159. حجرات(49)، 6.
160. احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج،ج2،ص447.
161. نمل(27)، 16.
162. مریم(19)، 5ـ6.
163. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج1،ص34.
164. عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه،ج1، ص129؛ یوسف عبدالله بن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ج3، ص1099؛علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج1،ص174.
165 - یوسف(12)، 18.
166 - احزاب(33)، 22.
167 - محمد(47)، 24.
168 - غافر(40)، 78.
169. فضا بن حسن طبرسی، اعلام الوری باعلام لهدی،ص123.
170. محمد بن عمر واقدی، ج3،ص1042؛ اسماعیل بن عمر بن کثیر، البدایه و النهایه، ج5،ص19.
171. مریم(19)، 6.
172. نمل (27)، 16.
173. محمد بن یعقوب کلینی،الکافی،ج1،ص34.
174. یوسف(12)، 18.
175. ر.ک: یوسف(12)، 17.
176. احزاب(33)، 22.
177. محمد بن جریر طبری آملی صغیر، دلائل الامامه،ص119.
178 - محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج8، ص28.
179 - احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، ج2، ص284. ر.ک: محمد بن اسماعیل بخاری، صحیح البخاری، ج8، ص26.
180. حضرت زهرا علیها السلام خطبه دیگری نیز در دفاع از ولایت امیر مومنان علیه السلام در بستر بیماری برای زنان مهاجرین و انصاری که برای عیادت ایشان آمده بودند ایراد، و در آن با صراحت بیشتری علت این سکوت و سهل انگاری مردم را در دفاع از حق و مبارزه با باطل تحلیل فرموده اند. شرح این خطبه نیز در بخش هشتم کتاب پیش رو خواهد آمد.
181. محمد(47)، 24.
182. غافر(40)، 78.
183. بقره (2)، 188.
184. نساء(4)، 29.
185. توبه(9)، 49.
186. آل عمران(3)، 85.
187. مائده(5)، 50.
188. آل عمران(3)، 144.
189. ابراهیم(14)، 8.
190. یوسف(12)، 18
191. محمد (47)، 24.
192. مطففین (83)، 14.
193. جاثیه(45)، 23.
194. مطففین (83)، 14.
195. ق(50)، 22.
196. روم (30)، 10.
197. اعراف(7)، 175ـ176
198. محمد بن یعقوب کلینی، الکافی،ج1،ص67.
199. عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج1،ص98؛ عبدالحمید بن هبه الله بن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج2،ص297.
200. عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج1،ص129؛ یوسف بن عبدالله بن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ج3،ص1099؛ علی بن ابراهیم قمی، تفسیر القمی، ج1، ص174.
201. احمد بن ابی طاهر بن طیفور، بلاغت النساء، ص32؛ احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج،ج1،ص108.
202. مائده (5)، 80.
203. هود (11)، 44.
204. زمر (39)، 15.
205. توبه(9)، 128.
206. توبه(9)، 43.
207. کهف(18)، 6.
208. نجم (53)، 29.
209. محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس، ذیل واژه «عجمه».
210. خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ذیل واژه.
211. همان، ذیل واژه.
212. هود (11)68.
213. و هود (11)، 60.
214. مائده(5)، 80.
215. هود (11)، 44.
216. فدونکها مخطومه مزمومه مرحوله تلقاک یوم حشرک(خطبه فدکیه).
217. خلیل بن احمد فراهیدی، العین، ذیل واژه «الجدع».
218. همان، ذیل واژه «العقر»
219. زمر(39)، 15.
220. زمر (39)، 15.
221. اعراف(7)، 96.
222. زمر(39)، 51.
223. ر.ک: سید روح الله موسوی خمینی قدس سره، صحیفه امام،ج4،ص334.
224. برای نمونه، ر.ک: جرج جرداق، امام علی علیه السلام، صدای عدالت انسانی، ترجمه سید هادی خسروشاهی.
225. نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، خطبه224.
226. محمد بن علی بن شهر آشوب مازندانی، مناقب آل ابی طالب علیهم السلام ج2، ص108.
227. محمد مرتضی زبیدی، تاج العروس، ذیل واژه «تَنَمَّرَ».

228. فضل بن حسن طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ص131.
229. اعراف(7)، 96.
230. زمر(39)، 51.
231. رعد(13)، 5.
232. حج (22)، 13.
233. کهف(18)، 50.
234. کهف(18)104.
235. بقره(2)، 12.
236. یونس(10)، 35.
237. رعد(13)، 5.
238. عبدالله بن مسلم بن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه ،ج1،ص18؛ عبدالحمید بن هبه الله بن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج6، ص11؛ احمدبن علی طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، ج1،ص73.
239. حج (22)، 13.
240. ر.ک:کهف(18)، 50.
241. ر.ک: کهف(18)، 104.
242. بقره (2)، 12.
243. یونس(10)، 35.
244. محمد حسین راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن،ذیل واژه.
245. جائیه(45)، 27.
246. هود(11)، 28.
247. بقره(2)، 213.
248. دخان (44)، 47ـ48.
249. دخان(44)، 49.
250. جاثیه(45)، 27.
251. هود(11)28.
252. شاید اشاره به حکومت بنی امیه و خون ریزانی مانند حجاج باشد.
253. ر.ک ابوالفرج علی بن حسین اصفهانی، مقاتل الطالبیین ، ص112، احمد بن محمد بن مسکویه رازی، تجارب الامم،ج2،ص69.
254. رسول خدا صلی الله علیه و آله در آغاز بعثت مبارک خویش با نزول آیه نورانی وَأَنذِرْ عَشِیرَتَكَ الْأَقْرَبِینَ؛«و خویشان نزدیکت را انذار کن» (شعرا،214) به اعلان و تبلیغ دین اسلام برای اقوام نزدیک خویش مامور شد. به همین سبب، با دعوت از ایشان در ضیافتی، ماموریت خویش را به آنان ابلاغ کرد و از آنان در این امر مهم یاری طلبید و فرمود: «ای پسران عبدالمطلب! به خدا سوگند، جوانی را در بین عرب نمیشناسم که برای خویشاوندان چیزی برتر از آنچه من آورده ام، آورده باشد. من خیر دنیا و آخرت را برای شما آورده ام. خداوند مرا فرمان داده شما را به سوی او فراخوانم. اکنون کدام یک از شما مرا بر این امر یاری میکند تا اینکه برادر من و وصی و جانشینم در بین شما باشد؟ و در آن مجلس کسی جز امیر مومنان علی علیه السلام به حضرت پاسخ مثبت نداد. امیر مومنان علی علیه السلام در پاسخ رسول خدا فرمود«ای پیامبر خدا، من شما را بر این امر یاری میکنم» . رسول خدا سه بار سخن خود را تکرار کرد و کسی جز امیر مومنان علی علیه السلام به او پاسخ نداد. آنگاه رسول خدا خطاب به حاضران فرمود: ان هذا اخی و وصی و خلیفتی فیکم فاسمعوا له و اطیعوه؛ «همانا این برادر من و وصی و جانشینم در بین شماست. پس سخن او را بشنوید و از او اطاعت کنید». این حدیث به حدیث دار یا حدیث انداز معروف است (ر.ک: علی ابن ابی اکرم بن اثیر، الکامل فی تاریخ، ج2،ص63ـ62،. محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری، ج2،ص321ـ319). همچنین از رسول خد ا صلی الله علیه و آله و سلم در موقعیت های دیگری روایت شده است که خطاب به امیر مومنان علی علیه السلام فرمود: انت منی بمنزله هارون من موسی الا انه لا نبی بعدی؛ «تو نسبت به من همان مقام و منزلت را داری که هارون نسبت به موسی داشت؛ جز اینکه بعد از من پیامبری نیست»(ر.ک:محمد ابن یعقوب کلینی، الکافی،ج8، ص107؛احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج2،ص92). این حدیث نیز به حدیث منزلت معروف شده است.
255. همو، انساب الاشراف، ج2،ص99.
256. یوسف بن عبدالله بن عبدالبر، الاستیعاب فی معرفه الاصحاب، ج4،ص1633.
257. انعام(6)، 149.
258. محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید)،الامالی،ص227.
259. احمد بن علی طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، ج1،ص109.
260. ر.ک: علی بن ابی کرم بن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج4،ص111ـ121.