رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش:عباس گرایی

فصل سوم: نگاهی به آیات خطبه فدکیه

1 . مقدمه

همسر امیر مومنان علیهما السلام پس از به پایان رساندن سخنان گهربار و در عین حال جان سوز خویش در مسجد النبی صلی الله علیه و آله به منزل خویش بازگشتند؛ در حالی که از آن مردم خشمگین و ناراحت بودند. سخنان حضرت در مسجد و پس از آن در بستر بیماری، خود گواهی روشن بر خشم فاطمه علیها السلام از آن مردم است. پس از ماجرای حضور زهرای مرضیه علیها السلام در مسجد و فریاد های بی امان پاره وجود پیامبر علیهما السلام بر سر منحرفان امت رسول خدا صلی الله علیه و آله، بیماری حضرت شدت یافت و با گذشت چند روز این کسالت به رحلت بانوی آسمانی و پیوستن او به پدر بزرگوارش علیهما السلام انجامید.
خطبه بی نظیر بزرگ بانوی عالم علیها السلام دقایقی آموزنده در بردارد که به عصر ایراد این خطبه مبارک و مردم آن زمانه اختصاص ندارد و ما نیز میتوانیم برای عصر و زمانه خویش از آنها بهره بگیریم. از جمله نکات دقیق این خطبه شریف، اقتباس های صدیقه کبری علیها السلام لا به لای سخنان گران سنگ خویش از آیات قرآن کریم است که باید به طور ویژه بدانها توجه شود. برای این منظور نخست پرسش هایی را درباره این آیات مطرح میکنیم و در پایان پاسخی کلی بدانها میدهیم. اگر کسی در دادگاهی
﴿ صفحه 222 ﴾
رسمی در مقام بیان این ادعا باشد که اموال او را غاصبانه تصرف کرده اند و بخواهد برای تاکید ادعای خویش از آیات قرآن کریم استفاده کند، به طور طبیعی باید آیاتی را بخواند که انسان را از خوردن مال حرام بر حذر میدارد؛ آیاتی همچون:
وَلاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُم بَیْنَكُم بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُواْ بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُواْ فَرِیقاً مِّنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ؛(183) و اموال یکدیگر را به ناحق در میان خود نخورید! و برای خوردن بخشی از اموال مردم به گناه، آن را [به منزله رشوه] به قضات ندهید؛ در حالی که میدانید [این کار، گناه است]؛
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَأْكُلُواْ أَمْوَالَكُمْ بَیْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلاَّ أَن تَكُونَ تِجَارَةً عَن تَرَاضٍ مِّنكُمْ؛(184) ای کسانی که ایمان آورده اید! اموال یکدیگر را به باطل [و از راه های نامشروع] نخورید! مگر اینکه تجارتی با رضای شما انجام گیرد.
اما با نگاهی به آیات اقتباس شده در خطبه شریف فدکیه، چنین لحنی را در سخنان فاطمه علیها السلام نمی بینیم. در واقع ایشان آیاتی را تلاوت فرموده اند که خطاب آنان به کفار و مشرکان است. صدیقه طاهره علیها السلام انسانی حکیم، عالم و معصومی است که به سخن بیهوده زبان نمی گشاید. پس بی شک حکمتی در سخنان او نهفته است که به آنها هشدار میدهد: راهی که در پیش گرفته اید به کفر و عذاب خوارکننده دوزخ خواهد انجامید، و به یقین بی جهت نیست که وضعیت آنان را در دوران جاهلیت بدانها یادآور می شود و زحماتی را از پدرتی گرامی و همسر خویش به آنها گوشزد میکند که در طول 23 سال برای هدایت آنان متحمل
﴿ صفحه 223 ﴾
شدند. لحن زهرای مرضیه علیها السلام بیانگر این حقیقت است که اعتراض ایشان تنها به غصب ملکشان نیست. آیاتی که حضرت در خلال این خطبه شریف بدانها اشاره میکنند آیاتی بسیار عجیب است که باید بیش از پیش در آن دقت و تامل شود. از این رو در فصل پایانی شرح خطبه فدکیه برخی از آنها را مرور میکنیم.

2 . فتنه خواندن ماجرای سقیفه

فاطمه علیها السلام در بخشی از خطبه شریف خویش که به ماجرای سقیفه و تغییر مسیر خلافت اشاره میفرماید توجیه آنها را برای ایجاد این تغییر مسیر، جلوگیری از فتنه و هرج و مرج در جامعه عنوان میکند و در برابر توجیهشان این آیه را تلاوت می فرماید: اَلاَ فِی الْفِتْنَةِ سَقَطُواْ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِیطَةٌ بِالْكَافِرِینَ ؛(185) «آگاه باشید آنها در فتنه سقوط کردند و به راستی جهنم بر کافران احاطه دارد». کسی که هنگام دادخواهی در پی باز پس گرفتن ملک خویش باشد، این گونه سخن نمی گوید؛ به ویژه در برابر کسانی که سال ها پای منبر رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده و اصحاب و نزدیکان ایشان در شمار می آیند.
همچنین حضرت علیها السلام کار آنها را کنار نهادن قرآن کریم می شمارد و این آیه نورانی را تلاوت می فرماید: وَمَن یَبْتَغِ غَیْرَ الإِسْلاَمِ دِیناً فَلَن یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ؛(186) «و هرکس جز اسلام آیینی برای خود برگزیند، از او پذیرفته نخواهد شد و او در آخرت از زیانکاران است». این آیه پاسخ مناسبی برای مدعیان پلورالیسم است که سخن از نیکویی همه ادیان به میان می آورند و مدعی اند فرقی نمی کند انسان چه دینی را برگزیند؛ اما مخاطبان حضرت زهرا علیها السلام چنین نظری را
﴿ صفحه 224 ﴾
بیان نکرده بودند و از انتخاب دینی دیگر سخنی به میان نیاوردند. پس باید دید فاطمه زهرا علیها السلام به چه مناسبت در آن مجلس این آیه را تلاوت فرمودند.