رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش:عباس گرایی

4 . نقد و بررسی حدیث ابوبکر

ابوبکر پس از بیان فضایل حضرت زهرا علیها السلام ادعا کرد:
به راستی من خدا را شاهد میگیرم ـ و او برای شهادت کافی است ـ که از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: ما گروه انبیا نه طلایی به ارث میگذاریم و نه نقره ای و نه خانه ای و زمین مزروعی، و تنها ارث ما کتاب و حکمت و علم و نبوت است و آنچه در دست ماست متعلق به ولی امری است که بعد از ماست که به حکم خویش درباره آن حکم کند.
به طور کلی درباره چنین ادعاهایی نخست این پرسش مطرح میشود و وظیفه ما در برابر آنها چیست؟ قرآن کریم درباره اخباری که به انسان میرسد میفرماید:
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن جَاءكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَیَّنُوا أَن تُصِیبُوا قَوْماً بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلَى مَا فَعَلْتُمْ نَادِمِینَ ؛(159) ای کسانی که ایمان آورده اید، اگر شخص فاسقی برای شما خبری آورد، درباره آن تحقیق کنید. مبادا به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید و از کرده خود پشیمان شوید.
﴿ صفحه 203 ﴾
به دستور قرآن کریم، اگر سند خبری معتبر نباشد آن خبر هیچ ارزشی ندارد؛ اما اگر راوی خبر مورد اعتماد باشد وظیفه چیست؟ در این صورت باید به مضمون حدیث مراجعه کرد؛ اگر مضمون آن حدیث با قرآن سازگار نباشد، به گونه ای که یا باید حدیث را پذیرفت یا سخن قرآن کریم را، وظیفه ماست آنچه را که مخالف قرآن کریم است رها کنیم. این ملاکی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله خود به دست ما داده اند. پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:
«قد کثرت علی الکذابه وستکثر بعدی فمن کذب علی متعمدا فلیتبوا مقعده من النار فاذا اتاکم الحدیث عنی فاعرضوه علی کتاب الله و سنتی فما وافق کتاب الله و سنتی فخذوا به و ما خالف کتاب الله و سنتی فلا تاخذوا به؛(160)» به راستی کسانی که سخنی را به دروغ به من نسبت می دهند زیاد شده اند و بعد از من زیاد میشوند. پس هرکس عمدا دروغی را به من نسبت دهد جایگاهش پر از آتش باد! بنابراین هرگاه سخنی از قول من برای شما نقل شد آن را بر کتاب خدا عرضه کنید؛ پس آنچه موافق کتاب خدا و سنت من است بگیرید و به آنچه مخالف کتاب خدا و سنت من است ترتیب اثر ندهید.
رسول خدا صلی الله علیه و آله با این سخن معیاری به دست می دهند تا بتوانیم از میان سخنانی که به ایشان نسبت داده میشود سخن صادق را از سخن کاذب تشخیص دهیم و آن معیار، کتاب خدا و سنت قطعی است. ابوبکر در پاسخ حضرت زهرا علیها السلام سخنی را به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داد که مضمون آن مخالف نص قرآن کریم است. قرآن کریم میفرماید: وَوَرِثَ سُلَیْمَانُ دَاوُودَ؛(161) «و سلیمان از داود ارث برد». همچنین میفرماید:
﴿ صفحه 204 ﴾
فَهَبْ لِی مِن لَّدُنكَ وَلِیّاً * یَرِثُنِی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِیّاً ؛(162) پس تو از نزد خود جانشینی به من ببخش که وارث من و دودمان یعقوب باشد». سخن او مخالف نص این آیات و دیگر آیاتی است که حضرت زهرا علیها السلام تلاوت فرمودند و بر خلاف تاریخ قطعی است. اگر بخواهیم آن حدیث را بپذیریم تکلیف این آیات چه میشود؟! اگر در حدیث آمده بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من ارث باقی نمیگذارم، میتوانستیم بگوییم که این آیات عام اند و این حدیث آنها را تخصیص میزند (البته اگر قایل باشیم که خبر واحد میتواند نص قرآن کریم را تخصیص بزند)؛ اما در این حدیث آمده است که هیچ پیامبری ارث باقی نمی گذارد و این بر خلاف نص قرآن کریم است.
نکته دیگر آنکه اگر فرض کنیم هم سند و هم مضمون این حدیث درست است، بازهم دلیلی بر صحت عملکرد وی نخواهد بود؛ زیرا در این حدیث آمده است: « نَحْنُ مَعاشِرَ الْاَنْبِیاءِ لا نُوَرِّثُ ذَهَباً وَ لا فِضَّةًّ، وَ لا داراً وَ لا عِقاراً، وَ اِنَّما نُوَرِّثُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ الْعِلْمَ وَ النُّبُوَّةَ » ما گروه انبیا نه طلایی به ارث میگذاریم و نه نقره ای و نه خانه ای و زمین مزروعی، و تنها ارث ما کتاب و حکمت و علم و نبوت است». با توجه به آیات قرآن کریم معنای درست این سخن آن است که ما گروه پیامبران از آن جهت که پیامبریم برای شما علم و حکمت به ارث میگذاریم. پس علومی که به شما آموختیم ارث ما برای شماست و باید قدر و ارزش آن را بدانید. به عبارت دیگر هر شخصی از لحاظ شخصیت حقیقی اش از خود ارثی به جای می گذارد و از لحاظ شخصیت حقوقی اش ارثی دیگر. بنابراین پیامبران از جهت شخصیت حقوقی خویش (مقام نبوت) برای امت خود علم و حکمت را به ارث باقی میگذارند؛ اما
﴿ صفحه 205 ﴾
از جهت شخصیت حقیقی شان، مانند دیگران، برای همسر و فرزندان خویش ارث به جای خواهند گذاشت.
این مضمون در روایت اهل بیت علیهم السلام از زبان رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز آمده است که در مقام تشویق مردم به قدرشناسی از علما و علوم الهی از این علوم با عنوان ارث انبیا یاد شده است. از امام صادق علیه السلام نقل شده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
...فضل العالم علی العابد کفضل القمر علی سائر النجوم لیله البدر و ان العلما ورثه الانبیاء ان الانبیاء لم یورثوا دینارا ولا درهما ولکن ورثوا العلم فمن اخذ بحظ وافر؛(163) برتری عالم بر عابد مانند برتری ماه در شب بدر بر سایر ستارگان است و به راستی علما وارثان انبیا هستند. به راستی انبیا دیناری به ارث نمیگذارند و نه درهمی؛ اما علم را به ارث میگذارند. پس هرکس از آن (علم) برگیرد، بهره فراوان برگرفته است.
این سخن بدان معناست که آنچه مقام نبوت (مقام حقوقی پیامبران) به ارث میگذارد علم است و هدف اساسی انبیای الهی این بوده است که آگاهی جامعه بشری را افزایش دهند و با نور علم، مسیر حرکت آنان را به سوی سعادت روشنی بخشند. از مقام نبوت نیز جز این انتظار نمی رود. ارزش این رسالت را با امور مادی نمی توان قیاس کرد و ما نیز باید قدر این نعمت را بدانیم.
نکته دیگر آنکه حتی اگر فرض کنیم پیامبر صلی الله علیه و آله چنین سخنی با آن مضمون فرموده باشند که در پاسخ وی آمده است و مقصود حضرتش این باشد که اموال به جا مانده از ایشان حکم ارث را ندارند، باز هم هدف وی برآورده نمی شود؛ زیرا در این حدیث آمده است:«آنچه در دست ماست برای ولی
﴿ صفحه 206 ﴾
امری است که پس از ماست که به حکم خویش درباره آن حکم کند»؛ اما پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله ولی امر کسی است که خود پیامبر صلی الله علیه و آله تعیین کرده است. حدود هفتاد روز پیش از این ماجرا رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من کنت مولاه فهذا علی مولاه؛(164) «هرکس من مولای اویم پس این علی مولای اوست». پس بنا بر همین حدیثی که در پاسخ حضرت زهرای مرضیه علیها السلام آمده، اختیار اموال رسول خدا صلی الله علیه و آله با امیر مومنان علی علیه السلام بوده است.

﴿ صفحه 207 ﴾

فصل دوم : بررسی ادعای اجماع بر ضد فاطمه علیها السلام

«فقالت(علیهاالسلام): سُبْحانَ اللَّهِ، ما کانَ اَبی رَسُولُ اللَّهِ عَنْ کِتابِ اللَّهِ صادِفاً، وَ لا لِاَحْکامِهِ مُخالِفاً، بَلْ کانَ یَتْبَعُ اَثَرَهُ، وَ یَقْفُو سُوَرَهُ، اَفَتَجْمَعُونَ اِلَى الْغَدْرِ اِعْتِلالاً عَلَیْهِ بِالزُّورِ، وَ هذا بَعْدَ وَفاتِهِ شَبیهٌ بِما بُغِیَ لَهُ مِنَ الْغَوائِلِ فی حَیاتِهِ، هذا کِتابُ اللَّهِ حَکَماً عَدْلاً وَ ناطِقاً فَصْلاً، یَقُولُ: «یَرِثُنی وَ یَرِثُ مِنْ الِ یَعْقُوبَ»، وَ یَقُولُ: «وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ» و بَیَّنَ عَزَّ وَ جَلَّ فیما وَزَّعَ مِنَ الْاَقْساطِ، وَ شَرَعَ مِنَ الْفَرائِضِ وَالْمیراثِ، وَ اَباحَ مِنْ حَظِّ الذَّکَرانِ وَ الْاِناثِ، ما اَزاحَ بِهِ عِلَّةَ الْمُبْطِلینَ وَ اَزالَ التَّظَنّی وَ الشُّبَهاتِ فِی الْغابِرینَ، کَلاَّ «بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ اَنْفُسُکُمْ اَمْراً، فَصَبْرٌ جَمیلٌ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ عَلى ما تَصِفُونَ».(165)
فقال أبوبکر: «صَدَقَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ»(166) وَ صَدَقَتْ اِبْنَتُهُ، مَعْدِنُ الْحِکْمَةِ، وَ مَوْطِنُ الْهُدى وَ الرَّحْمَةِ، وَ رُکْنُ الدّینِ، وَ عَیْنُ الْحُجَّةِ، لا اَبْعَدُ صَوابَکِ وَ لا اُنْکِرُ خِطابَکِ، هؤُلاءِ الْمُسْلِمُونَ بَیْنی وَ بَیْنَکِ قَلَّدُونی ما
﴿ صفحه 208 ﴾
تَقَلَّدْتُ، وَ بِاتِّفاقٍ مِنْهُمْ اَخَذْتُ ما اَخَذْتُ، غَیْرَ مَکابِرٍ وَ لا مُسْتَبِدٍّ وَ لا مُسْتَأْثِرٍ، وَ هُمْ بِذلِکَ شُهُودٌ.
فالتفت فاطمة علیهاالسلام الى الناس، و قالت: مَعاشِرَ الْمُسْلِمینَ الْمُسْرِعَةِ اِلى قیلِ الْباطِلِ، الْمُغْضِیَةِ عَلَى الْفِعْلِ الْقَبیحِ الْخاسِرِ، «اَفَلا تَتَدَبَّرُونَ الْقُرْانَ اَمْ عَلی قُلُوبٍ اَقْفالُها»؟(167) کَلاَّ بَلْ رانَ عَلى قُلُوبِکُمْ ما اَسَأْتُمْ مِنْ اَعْمالِکُمْ، فَاَخَذَ بِسَمْعِکُمْ وَ اَبْصارِکُمْ، وَ لَبِئْسَ ما تَأَوَّلْتُمْ،وَ ساءَ ما بِهِ اَشَرْتُمْ، وَ شَرَّ مِنْهُ ما اِغْتَصبْتُمْ!، لَتَجِدَنَّ وَ اللَّهِ مَحْمِلَهُ ثَقیلاً، وَ غِبَّهُ وَبیلاً، اِذا کُشِفَ لَکُمُ الْغِطاءُ، وَ بانَ ما وَرائَهُ الضَّرَّاءُ، وَ بَدا لَکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ ما لَمْ تَکُونُوا تَحْتَسِبُونَ، «وَ خَسِرَ هُنالِکَ الْمُبْطِلُونَ »(168)؛ پس فاطمه علیها السلام فرمود: سبحان الله! پدر من روی گردان از کتاب و مخالف با احکام آن نبود؛ بلکه پیوسته پیرو آن و تابع سوره های آن بود. پس آیا برای بی وفایی به او جمع می شوید، در حالی که برای این عمل خود دروغی را بهانه میکنید؟ این عمل پس از وفات او (پیامبر صلی الله علیه و آله) شبیه نقشه هایی است که [برای قتل او] در زمان حیاتش کشیده شد. این کتاب خدای که داوری عادل و ناطقی روشن است میگوید: «[زکریا گفت: خدایا... از نزد خود جانشینی به من ببخش که] وارث من و دودمان یعقوب باشد»، و قرآن میگوید: «و سلیمان از داود ارث برد»، و خدای عزوجل در آنجا که سهیمه ها را توزیع و واجبات و ارث ها را تشریع و سهم مردان و زنان را آشکار فرمود چیزی را تبیین نمود که توجیه باطل گویان را دور کرد و گمان ها و شبهات را در حق گمراهان زدود. هرگز چنان
﴿ صفحه 209 ﴾
نیست [که شما میگویید] «بلکه هوای نفس شما امری را برایتان آراسته است. پس صبری نیکو باید، و خداست که برای آنچه شما توصیف می کنید باید از او یاری خواست».
پس ابوبکر گفت: خدا و رسولش راست گفتند و دخترش راست گفت. تو معدن حکمت و جایگاه هدایت و رحمت و رکن دین و سرچشمه دلیل هستی. من بر حق بودن تو را دور نمی شمارم و سخنان تو را انکار نمی کنم. این مسلمانان اند که بین من و تو هستند. آنچه به گردن گرفتم اینان به گردنم انداختند و آنچه را گرفتم با موافقت همگی آنها گرفتم و زورگوو خودرای و منفعت طلب نبودم و اینان بر این مطلب شاهدند.
پس فاطمه علیها السلام روبه مردم کرد و فرمود: ای توده های مردم مسلمان! ای کسانی که به سوی سخنان باطل با سرعت میروید، اما نسبت به کار زشت و زیان بار چشم پوشی و مسامحه میکنید! «آیا در قرآن تدبر نمی کنند یا بر دل ها قفل زده شده است؟! بلکه اعمال بد شما دل هایتان را تیره کرده است. پس خدا چشم و گوشتان را گرفت و چه بد تفسیری برای آیات خدا کردید و به چه رای بدی اشاره کردید!» و بدتر از آن، تصرف غاصبانه شماست. به خدا قسم این کار برای شما بسیار گران تمام خواهد شد. بار بسیار گرانی است و عاقبت بسیار وخیمی در پی دارد. روزی که پرده از اعمال شما برداشته میشود و آنچه ورای آن است آشکار میشود، از طرف خدا بدبختی ها و گرفتاری هایی برای شما ظاهر خواهد شد که هیچ گمان نمی کردید و در آن روز است که اهل باطل بسی زیان خواهند کرد.
﴿ صفحه 210 ﴾

1 . مقدمه

خلاصه آنچه حضرت زهرا علیها السلام در مقام احتجاج با خلیفه نخست درباره تصرف سرزمین فدک فرمود این بود که حضرت در آغاز، از بخشش و هدیه بودن فدک سخن به میان آوردند و پس از انکار آنان، از راه دیگر وارد شدند و ادعا کردند که چون این سرزمین ملک شخصی پیامبر صلی الله علیه و آله بود، پس از ایشان باید به منزله ارث در اختیار حضرت قرار گیرد. پس از آن به انصار رو کردند و پس از ذکر فضایل آنان، از ایشان به علت یاری نکردن جبهه حق گله کردند. سخن به اینجا که رسید خلیفه اول متوجه شد که جو نامناسبی بر مجلس حکم فرما شده لازم است فضا را آرام کند. از این رو در پاسخ، نخست حضرت زهرا علیها السلام را ستود و ادعا کرد که حاضر است اموال خود را در اختیار ایشان بگذارد، اما سرزمین فدک باید در اختیار مصالح مسلمانان قرار گیرد و قسم خورد که از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده است که فرمود: ما انبیا درهم و دیناری به ارث باقی نمی گذاریم و آنچه پس از ما بماند، در اختیار ولی امر بعد از ماست. همچنین ادعا کرد که در انجام این عمل تنها نبوده این کار و به اجماع مسلمانان انجام شده است و همه با او در این امر همراه بوده اند.