فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش:عباس گرایی

5 . نابود شدن پیشینه ای طلایی

اما افسوس که گروه انصار نیز همچون مهاجرین، بر عهد خویش وفادار نماندند و با زیر پا گذاشتن پیمانشان با رسول خدا صلی الله علیه و آله، همه زحمات خویش را در معرض
﴿ صفحه 165 ﴾
طوفانی نابود کننده قرار دادند. سرور زنان عالم علیها السلام پس از بیان پیشینه درخشان گروه انصار، در قالب چند پرسش حال کنونی آنان را این گونه وصف میفرمایند: فَاَنَّى حُرْتُمْ بَعْدَ الْبَیانِ، وَاَسْرَرْتُمْ بَعْدَ الْاِعْلانِ، وَ نَکَصْتُمْ بَعْدَ الْاِقْدامِ ؛ « پس بعد از شفافیت به کجا سرگشته شدید و چرا بعد از آشکاری به پنهان کاری افتادید و پس از اقدام، گذشته خویش را رها کردید؟!»
تعبیرات حضرت زهرا علیها السلام گویای این حقیقت است که گرچه رفته رفته و در طول 23 سال حکومتی مقتدر و عزتمند بر پایه آموزه های اسلامی شکل گرفت و مسلمانان، از جمله انصار، در پرتو هدایت های رسول خدا صلی الله علیه و آله با آموزه های نجات بخش اسلام آشنا شدند. آنان با اینکه پیش از این به طور کامل از اهل بیت علیهم السلام حمایت میکردند به پنهان کاری روی آوردند و در سقیفه بنی ساعده علیه ایشان توطئه کردند و این گونه بر مسیری که تا کنون رفته بودند بازگشتند. حضرت زهرا علیها السلام با اقتباس از قرآن مسیری خطرناک را ترسیم میکنند که آنان در آن گام نهاده بودند.
وَاَشْرَکْتُمْ بَعْدَ الْایمانِ ؛ «و چرا پس از ایمان به شرک بازگشتید؟»
تعبیرات بانوی دو عالم در این فراز و فراز بعدی بسیار صریح و کوبنده است. حضرت خطاب به مسلمانانی که انصار اسلام بودند و خدمات فراوانی به دین اسلام کرده بودند و به تعبیر خود حضرت، نظام اسلامی با کمک آنها پا گرفته بود، تعبیری به کار میبرند که نشان دور شدن آنان از حقیقت ایمان و دچار شدن به شرک است.
البته روشن است که مقصود از این شرک، بت پرستی نیست؛ زیرا در آن زمان آنان بت پرست نشده بودند؛ بلکه مقصود شرک تشریعی است. شرک
﴿ صفحه 166 ﴾
تشریعی به معنای پذیرفتن اوامر غیر الهی است. قرآن کریم در سوره توبه نمونه ای از این شرک که یهود و نصارا بدان گرفتار شده بودند فرموده است:
اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِّن دُونِ اللّهِ وَالْمَسِیحَ ابْنَ مَرْیَمَ وَمَا أُمِرُواْ إِلاَّ لِیَعْبُدُواْ إِلَـهاً وَاحِداً لاَّ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا یُشْرِكُونَ ؛(131) آنها دانشمندان و راهبان خویش را معبودهایی در برابر خدا قرار دادند، و مسیح، فرزند مریم را؛ در حالی که دستور نداشتند جز خداوند یکتایی را بپرستند که معبودی جز او نیست. او پاک و منزه است از آنچه همتایش قرار میدهند!
مقصود از این آیه آن نیست که یهود و نصارا در برابر عالمان و راهبان خویش به سجده میافتادند و آنها را عبادت میکردند؛ بلکه بدین معناست که از دستورهای ناحق آنان پیروی میکردند و به اوامر الهی بی توجه بودند و پذیرش اوامر غیر خدا، شرک تشریعی است. گروه انصار نیز با سر سپردن به حکومتی ناحق و بیعت با سرکردگان آن، به نوعی شرک دچار شدند. واقعیت این است که انسان موحد باید تنها خدا را رب خویش بداند و تنها از او اطاعت کند. اگر انسان از دیگری به گونه ای اطاعت کند که اطاعت از او به اطاعت از خدا نینجامد، به نوعی شرک دچار شده است.
حضرت زهرا علیها السلام در ادامه، بار دیگر با تعبیری تند و کوبنده، گروه انصار را سرزنش میکند و میفرمایند:
بُؤْساً لِقَوْمٍ« نَکَثُوا اَیْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ »(132) « وَهَمُّواْ بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُم
﴿ صفحه 167 ﴾
بَدَؤُوكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ أَحَقُّ أَن تَخْشَوْهُ إِن كُنتُم مُّؤُمِنِینَ »(133) بدا به حال قومی که سوگندهای خویش را بعد از پیمان شکستند و تصمیم به اخراج پیامبر گرفتند؛ در حالی که آنها نخستین بار آغاز کردند! آیا از آنها میترسید؟! با اینکه خداوند سزاوارتر است که از او بترسید، اگر مومن هستید.
البته در تعبیر حضرت به طور صریح گروه انصار مخاطب قرار نگرفته؛ اما به قرینه سخنان پیشین حضرت، مصداق آن مشخص است. حضرت صدیقه علیها السلام با اقتباس از قرآن کریم به آیه ای اشاره میفرمایند که مفاد آن درباره کفاری است که با خدا و پیغمبر عهدی بستند، اما خیلی زود آن را شکستند و به مفاد عهدنامه عمل نکردندو این اقتباس از قرآن در اینجا به سبب وجود نکته های مشترکی است که میان گروه انصار با مشرکان وجود دارد. مشرکانی که با خدا و رسول او عهد کردند و سپس پیمانشان را شکستند، همان کسانی بودند که پیغمبر را آواره کردند و به مبارزه با حق پرستان برخاستند و حضرت میخواهند به انصار بفهمانند که چرا در مقابل کسانی نمی ایستید که خلافت را به دست گرفته اند؟ آیا از آنها میترسید؟ اگر اهل ایمان باشید باید تنها از خدا بترسید. آنها هر چه قدرت داشته باشند اولا جمعیت شما بسیار بیش از آنهاست و کسانی که در پی انجام این کار برآمدند چند نفری بیش نبودند. شما می توانستید با آنها همکاری نکنید. ثانیا با وجود نیرو و سلاحی که شما در اختیار دارید میتوانستید آنها را سر جایشان بنشانید. میتوانستید شمشیر بکشید و با آنها بجنگید. مگر شما کسانی نبودید که سال های متمادی با شجاعان عرب جنگیدید تا سرانجام اسلام پیروز شد؟! چگونه است که اکنون شمشیرتان کند شده است؟! سخن فاطمه علیها السلام بیانگر این حقیقت
﴿ صفحه 168 ﴾
است که در هیچ حال نباید از باطل هراسی به دل راه داد؛ بلکه باید با تمام توان با آن مبارزه کرد و حتی اگر لازم و امکان آن فراهم است بدون هیچ هراسی با او جنگید. باید ایمان داشت که هرجا حق را یاری کنیم خدای متعال نیز ما را یاری خواهد فرمود.

6 . کفر؛ پایان انحراف از مسیر حق

در این فراز از خطبه شریف حضرت زهرا علیها السلام چند نکته برجسته وجود دارد که درس گرفتن از آنها امروز برای ما بسیار حیاتی است:
نخست انکه باید بدانیم آزمون هایی شبیه به آزمون های مسلمانان صدر اسلام پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله آن قدر جدی و سرنوشت ساز است که در صورت غفلت، سرانجامی جز شرک ندارد. گرچه محبوب قلب رسول خدا صلی الله علیه و اله مسئله ارث پیامبر را مطرح کرده اند، این تنها بهانه ای برای نشان دادن انحراف بیشتر مسلمانان در آن مقطع زمانی، پیمان شکنی آنان و زیر پا گذاشتن احکام اسلامی است. کلام حضرت هشدار میدهد که اگر انسان در قبال این گونه مسائل اجتماعی بی تفاوت باشد و عافیت طلبی پیشه سازد، سرانجامی جز شرک و خروج از دین نخواهد داشت و اگر سرانجام او به کفر ظاهری کشیده نشود، به کفر باطنی خواهد انجامید.
ممکن است کسانی یادآوری های زهرای مرضیه علیها السلام را مبالغه آمیز بدانند و در جایی که تصرف مالی مطرح است دلیلی برای مطرح کردن شرک و کفر نبینند؛ اما باید بدانیم که وقتی یک حکم صریح قرآن فراموش شد احکام دیگر نیز ممکن است فراموش گردد. وقتی انسان پیمانی را که با خدا بسته است زیر پا گذاشت، دیگر چه ضمانتی برای دیگر تعهدات وی باقی میماند؟ عمده مخاطبان حضرت زهرا علیها السلام حدود هشتاد روز پیش تر با کسی بیعت کردند که خدای متعال او را تعیین کرده بود
﴿ صفحه 169 ﴾
و این در حقیقت به معنای پیمان با خدای متعال است. بیعت آنان بدین معنا بود که پیمان می بندند با مال و جان خویش از امیر مومنان علیه السلام حمایت کنند و او را جانشین پیغمبر بدانند. پیمان با خدای متعال یعنی پیمان با دستی که از همه دست ها قدرتمند تر است. هنگامی که چنین عهدی با تشریفاتی که در غدیر انجام شد فراموش شود، دیگر پیمان ها چه ضمانتی خواهد داشت؟ مگر قرآن نمی فرماید:
إِنَّ الَّذِینَ یُبَایِعُونَكَ إِنَّمَا یُبَایِعُونَ اللَّهَ یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ فَمَن نَّكَثَ فَإِنَّمَا یَنكُثُ عَلَى نَفْسِهِ وَمَنْ أَوْفَى بِمَا عَاهَدَ عَلَیْهُ اللَّهَ فَسَیُؤْتِیهِ أَجْراً عَظِیماً ؛(134) کسانی که با تو بیعت میکنند، در حقیقت تنها با خدا بیعت می نمایند، و دست خدا بالا دست آنهاست. پس هرکس پیمان شکنی کند، تنها به زیان خود پیمان شکسته است و آن کس که به عهدی که با خدا بسته وفا کند، به زودی پاداش عظیمی به او خواهد داد.
کسانی که از مسیر حق اندکی منحرف شوند، اگر توبه نکنند و به مسیر انحرافی خویش ادامه دهند، بی شک سقوط خواهند کرد. گروه انصار از وقتی که اسلام را پذیرفتند، رفته رفته مراتب ترقی و تکامل را طی کردند و کم کم به قله نزدیک شدند و به اوج عزت، اقتدار و شرف رسیدند؛ اما از سوی دیگر همه زحمات خویش را ضایع کردند و همه خدمات رسول خدا صلی الله علیه و آله را به فراموشی سپردند. این کار آنان کفران نعمت الهی بود. مخاطبان حضرت کسانی بودند که به برکت پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله هم شرف ظاهری یافتند (پس از آن فضاحت، فقر، برادرکشی، دخترکشی، و فسادهای متعددی که در زندگی جاهلی بدانها گرفتار بودند، به امتی با شرافت و الگویی برای کشورهای دیگر تبدیل شدند)، هم شرافت باطنی. تیرگی های کفر و شرک از دل هایشان زدوده شد و نور ایمان و معرفت به خدا، فرشتگان و انبیا در دلشان تابید.
﴿ صفحه170 ﴾
چه شرفی از این بالاتر میتوان تصور کرد؟ چه خدمتی را بالاتر از خدمات پیغمبر اسلام به مردم عرب میتوان تصور کرد؟ خدای متعال برای بقای آن عزت و شرف ظاهری و باطنی، منتی دیگر بر آنان نهاد و نسخه بدل پیغمبر صلی الله علیه و آله را به آنها معرفی کرد تا پس از رحلت رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله از نعمت وجود او بهره مند شوند. آیا شایسته بود که همه این نعمت ها را فراموش کنند و بگویند: با رحلت پیامبر اسلام خدمات او نیز به پایان رسید و اکنون ما خود باید برای جامعه خویش رئیس تعیین کنیم و مردم سالار باشیم؟! نخستین عیب انتخاب چنین مسیری، کفران نعمت الهی و کفران نعمت رسول خداست؛ چرا که پیمان با او شکسته شد و حق اهل بیت او پای مال گشت. افزون بر این، کفران نعمت اهل بیت به ویژه شخص امیر مومنان علیه السلام بود؛ چرا که شایسته ترین جانشین برای پیامبر صلی الله علیه و آله مولا علی علیه السلام بود. آیا رواست که همه این نعمت ها به سبب برخی توهمات یا منافع مادی فراموش شود؟ کسانی می دیدند که اگر علی حکومت را در دست گیرد مانع سوء استفاده های آنها خواهد شد و با اجرای همان روش و سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله مانع زدوبندهای سیاسی، باند بازی و... خواهد شد. دسته ای به سبب این منافع مادی از امیر مومنان علیه السلام حمایت نکردند و با این غفلت، عزت و افتخار دنیا و آخرت و شرف انسانی شان را از بین بردند. شرف انسان، به پایبندی به عهد و پیمان است. بالاترین ارزش عام اجتماعی که در همه ملل و اقوام و در تمام نژادها معتبر شمرده میشود وفای به پیمان است. اگر این تعهد نباشد، جامعه به هرج و مرج کشیده میشود. آیا چنین مردم عهد شکنی لیاقت آقایی عالم و الگو بودن برای دیگر امت ها را دارند؟! هدف اسلام تربیت مردمی بود که الگوی همه عالم باشند. اما گروهی از روی غرض ورزی، و شماری دیگر از سر نادانی نگذاشتند این درخت به بار بنشیند و دستیابی به اهداف بلند اسلام را سال ها به تاخیر انداختند.

﴿ صفحه 171 ﴾

فصل سوم: واپسین احتجاج

اَلا، وَ قَدْ أَرى اَنْ قَدْ اَخْلَدْتُمْ اِلَى الْخَفْضِ، وَ اَبْعَدْتُمْ مَنْ هُوَ اَحَقُّ بِالْبَسْطِ وَ الْقَبْضِ، وَ خَلَوْتُمْ بِالدَّعَةِ، وَ نَجَوْتُمْ بِالضّیقِ مِنَ السَّعَةِ، فَمَجَجْتُمْ ما وَعَبْتُمْ، وَ دَسَعْتُمُ الَّذى تَسَوَّغْتُمْ، ف«َاِنْ تَکْفُرُوا اَنْتُمْ وَ مَنْ فِی الْاَرْضِ جَمیعاً فَاِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمیدٌ».(135) اَلا، وَ قَدْ قُلْتُ ما قُلْتُ هذا عَلى مَعْرِفَةٍ مِنّی بِالْخِذْلَةِ الَّتی خامَرْتُکُمْ، وَ الْغَدْرَةِ الَّتِی اسْتَشْعَرَتْها قُلُوبُکُمْ، وَ لکِنَّها فَیْضَةُ النَّفْسِ، وَ نَفْثَةُ الْغَیْظِ، وَ حَوَزُ الْقَناةِ، وَ بَثَّةُ الصَّدْرِ، وَ تَقْدِمَةُ الْحُجَّةِ، فَدُونَکُمُوها فَاحْتَقِبُوها دَبِرَةَ الظَّهْرِ، نَقِبَةَ الْخُفِّ، باقِیَةَ الْعارِ، مَوْسُومَةً بِغَضَبِ الْجَبَّارِ وَ شَنارِ الْاَبَدِ، مَوْصُولَةً بِ«نارِ اللَّهِ الْمُوقَدَةِ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَى الْاَفْئِدَةِ».(136) فَبِعَیْنِ اللَّهِ ما تَفْعَلُونَ، «وَ سَیَعْلَمُ الَّذینَ ظَلَمُوا اَىَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ»،(137) وَ اَنَا اِبْنَةُ «نَذیرٍ لَکُمْ بَیْنَ یَدَىْ عَذابٌ شَدیدٌ»،(138) فَاعْمَلُوا «اِنَّا عامِلُونَ، وَ انْتَظِرُوا اِنَّا مُنْتَظِرُونَ»(139) آگاه باشید که من می بینم
﴿ صفحه 172 ﴾
شما به راحت طلبی رو آوردید و کسی را کنار زدید که به دخل و تصرف در امور شایسته ترین است، به تن پروری در گوشه ای آرام تن دادید و از فشار ها و سختی ها به فضای باز بی احساسی روی آوردید. آنچه را برگرفته بودید به بیرون افکندید و آنچه را که به گوارایی فرو برده بودید بالا آوردید. بدانید که اگر شما و همه مردم روی زمین کافر شوید خداوند بی نیاز و شایسته ستایش است. آگاه باشید، من آنچه را که گفتم، با آگاهی به خذلانی که با وجود شما مخلوط گشته و به آن بی وفایی که قلب های شما را پوشانده گفتم؛ اما این گفتار غصه های دل بود که لبریز شد و خشم هایی بود که بیرون ریخت و ناله هایی بود که جاری گشت و اندوه های سینه و اتمام حجت بود. پس این مرکب خلافت را بگیرید بر آن سوار شوید؛ اما پشت این مرکب زخم است و پایش مجروح، و ننگ آن ابدی است و با غضب الهی و زشت ترین عیب ها نشانه گذاشته شده است که قطعا به آتش برافروخته الهی منتهی خواهد شد؛ آتشی که از دل ها سر میزند. پس همه آنچه انجام میدهید در مقابل چشم خداست. آنها که ستم کردند به زودی خواهند دانست که بازگشتشان به کجاست، و من دختر بیم دهنده شما در برابر عذاب شدید هستم. پس آنچه میخواهید انجام دهید! ما کار خویش را انجام خواهیم داد و منتظر باشید! ما هم منتظر خواهیم بود.