رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش:عباس گرایی

4ـ1. حادثه عبرت آموز، اما غریب

اما آن گاه که چند صفحه عقب تر از حادثه کربلا را ورق می زنیم، با صفحه ای رو به رو می شویم که گرچه حادثه ای عظیم را در خود ثبت کرده است، صد افسوس که غریبانه لا به لای دیگر صفحات تاریخ رها شده و کلاس درسی در خور شانش برای فراگیری نکات مهم آن شکل نگرفته است. داستان زندگانی فاطمه زهرا علیها السلام گرچه کوتاه بود و عالم طبیعت بیش از آن شایستگی حضور آن قدیسه را نداشت، لبریز از حوادثی عبرت آموز است که تحلیل و بررسی هر یک از
﴿ صفحه 76 ﴾
آن حوادث، درس های فراوانی را به ما خواهد آموخت. در این میان دوره حیات زهرای مرضیه علیها السلام پس از رحلت پدر گرامی اش از اهمیتی ویژه برخوردار است. گرچه این دوره بیش از حدود سه ماه به طول نینجامید، در طول این مدت کوتاه حوادثی عظیم رخ داد که تحلیل دقیق آن به بصیرت نیازمند است. رویارویی صدیقه طاهره علیها السلام با این رخدادها، رویارویی ای ویژه و متفاوت با اکثر افراد جامعه ایشان است. متاسفانه ما این رویارویی را با دقت بررسی نکرده ایم تا علل این برخورد را درک کنیم و دریابیم که چرا موضع حضرت زهرا علیها السلام در مقابل این رخدادها با دیگران تفاوت داشت. با کمال تاسف می بینیم که برخی بسیار کوته نظرانه به این مسئله نگاه می کنند و با ساده انگاری می پندارند این مسئله چندان اهمیتی ندارد و تنها مشکل بر سر مزرعه ای بوده است که دولت اسلامی منافع آن برای همه کشور اسلامی می خواست، اما خاندان پیامبر علیهم السلام آن را هدیه رسول خدا صلی الله علیه و آله به دختر خویش می دانستند! به نظر می رسد چنین تحلیلی از آن ماجرا، یکی از بزرگترین ستم ها به حضرت زهرا علیها السلام است. این تحلیل چنین القا می کند که سرور زنان عالم به خاطر متاع بی ارزش دنیا بین مسلمانان اختلاف و کشمکش ایجاد کرد! سطحی نگری اینان مانند نگاه کسانی است که درباره داستان کربلا گمان می کردند حسین بن علی علیه السلام برای رسیدن به جاه و مقامی دنیوی به سوی کربلا راه افتاد و سرانجام نیز به سبب در پیش نگرفتن سیاستی درست در محاصره کوفیان کشته شد! به این شبهه های کودکانه درباره حادثه کربلا در طول قرن های متمادی با تحقیق و بررسی های فراوان و عالمانه پاسخ داده شده و ابهامی در آن باقی نمانده است؛ اما حوادث پس از رحلت رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله این گونه به دقت بررسی نشده است و این خلا معرفتی، مسئولیت اهل علم را بسیار سنگین کرده است. بر آنان لازم است که با ژرف اندیشی در این حوادث
﴿ صفحه 77 ﴾
همه جوانب مسئله را روشن کنند و از سطحی نگری در این باره جلوگیری کنند همان گونه که بارها تاکید کردیم، هدف اصلی ما از شرح خطبه فدکیه دستیابی به چنین بصیرتی است.

5ـ1. واقع نگری؛ شرط عبرت آموزی

اکنون که روشن شد عبرت آموزی هدف اصلی تحلیل تاریخ و حوادث گذشته است و باید با این نگاه تاریخ را بررسی کرد، به این حقیقت نیز باید توجه کرد که نخستین شرط عبرت آموزی از تاریخ «واقع نگری» است. در واقع مانع بزرگی که سبب می شود انسان از رخداد های روزگار عبرت نگیرد و چشم بصیرتش نابینا گردد، حب و بغض های بیجا و تعصبات کور است. انسانی که با پیش داوری متعصبانه بر عقیده ای اصرار ورزد و قصد داشته باشد که جز آن عقیده را ـ چه حق و چه باطل ـ نپذیرد، چشم حقیقت بین او بسته می شود و امکان عبرت آموزی برای او فراهم نخواهد بود. مقصود از این سخن آن نیست که نباید حب و بغض داشت؛ بلکه مراد این است که حب و بغض باید دلیل عقلی روشن داشته باشند. اگر ما مسلمانان با رویکرد واقع بینانه، که همان روش قرآن است، در جست و جوی حقیقت باشیم بسیاری از اختلاف های میان ما از بین خواهد رفت. بیشتر اختلافات مذهبی مسلمانان که گاه به برادرکشی ها می انجامد ناشی از تعصبات کور است. چرا باید هر سال در ماه های محرم و صفر در برخی از کشور های اسلامی به نام دین جنایاتی صورت بگیرد و خون شمار بسیاری از شیعیان بر زمین ریخته شود؟! آیا جز تعصبی کور، مسلمانی را بر آن می دارد که خون برادر مسلمان خود را این گونه بر زمین بریزد؟! اگر ما روشی واقع بینانه و حقیقت جویانه را برای بررسی وقایع تاریخی در پیش گیریم و منصفانه در پی
﴿ صفحه 78 ﴾
یافتن اشتباه های گذشتگان باشیم و پیش از تحقیق همه جانبه کسی را محکوم نکنیم، بسیاری از اختلافات و برادرکشی ها از میان خواهد رفت و همه کسانی که طالب حق اند، خواهند توانست حقیقت را دریابند.

6ـ1. سخنان اهل بیت علیهم السلام معیاری مناسب برای شناخت حقیقت

یکی از بهترین روش هایی که می تواند داستان های صدر اسلام را برای ما روشن سازد تامل در برخی سخنان اهل بیت علیهم السلام است که مویدات آنها در منابع فرق غیر شیعه نیز موجود است. هدف ما نیز از بررسی خطبه حضرت زهرا علیها السلام این است که سخنان ایشان را واقع بینانه و به دور از تعصب بررسی کنیم؛ زیرا تعبیراتی در این خطبه شریف وجود دارد که نمیتوان آنها را توصیف یک جریان عادی و طبیعی دانست. ما برای عبرت گرفتن از این تعبیرها در مسیر آزمون هایی که پیش روی داریم، نیازمند چنین نگاه واقع بینانه ای هستیم؛ آزمون هایی که می دانیم رنگ عوض می کنند، اما ماهیت آنها محفوظ است و امروز یا فردا رخ خواهد داد. این احتمال وجود دارد که باز فتنه ای دیگر پیش آید و ما را در معرض آزمونی بزرگ قرار دهد. چنین احتمالی بسیار قوی می نماید؛ چرا که هنوز شیطان زنده است و از قسمی که برای گمراه کردن همه انسان ها یاد کرده بر نگشته است و بنای شکستن آن را نیز ندارد. از سوی دیگر، روز به روز بر تجربه اش افزوده می شود و اگر در فتنه ای شکست بخورد و نتیجه دلخواه را را به دست نیاورد، علت آن شکست را بررسی می کند تا اشکال کار خویش را برطرف سازد و در مرتبه بعد پیروز میدان باشد.
اما از آنجا که ما در این گفتار ها در پی یافتن الگوی صحیح رفتاری و پیدایش زمینه ای برای استبصار از حوادث تاریخی هستیم، به جزئیات رخدادها
﴿ صفحه 79 ﴾
نپرداخته ایم و چندان اصراری بر نام بردن از افراد گوناگون نداریم. آنچه برای ما از اهمیتی فوق العاده برخوردار است شناخت مردم آن زمان و فضای حاکم بر آن دوره از کلام حضرت زهرا علیها السلام است؛ فضایی که موجب شد چنین اشتباهی رخ دهد. می بایست با دقت درباره علل و عوامل این حوادث اندیشید و اشتباه های مسلمانان را در آن مقطع زمانی شناخت و در جهت پیشگیری از آن اشتباه ها کوشید. لحن کلام زهرای مرضیه علیها السلام در این خطبه پرده از این حقیقت بر میدارد که خطرهای عظیمی بر سر راه آدمی وجود دارد و یک انسان به گونه ای ناباورانه ممکن است تغییر کند. نباید فراموش کرد که ما تافته جدا بافته نیستیم و ممکن است روزی ما نیز همان اشتباه ها را تکرار کنیم. از این رو می بایست ریشه آن اشتباه ها را بشناسیم و اگر آثاری از آن ریشه ها را در دل خویش می بینیم به سرعت آنها را بخشکانیم. این هدف اصلی و مقدسی است که ما از بررسی خطبه شریف فدکیه پیگیری می کنیم؛ چرا که تا ریشه و منشاء چنین اشتباه هایی در دل انسان زنده باشد، جوانه ای جز همان اشتباه ها نخواهد داشت. گرچه همان اشخاص در عصر ما نیستند، ممکن است افرادی با همان روحیه ها، فکرها، انگیزه ها و گرایش ها در مقابل کسی فتنه به پا کنند که در جایگاه علی علیه السلام نشسته است. در چنین معرکه ای کسی می تواند پیروز میدان باشد و به وظیفه خویش عمل کند که روح و ریشه آن اشتباه ها را درک کرده باشد و در پرتو نور این بصیرت و معرفت عمیق، خود را از سقوط در چاه گمراهی نجات دهد. ما میتوانیم با بهره گیری از نکات حکیمانه این خطبه شریف بر بصیرت خویش بیفزاییم و از سطحی نگری در برخورد با حوادث پیش رویمان فاصله بگیریم.
ما شیعیان نیز باید واقع بینانه با این مسائل برخورد کنیم و متعصبانه نگوییم هرچه در کتاب های ما آمده درست، و جز آن نادرست است؛ بلکه باید
﴿ صفحه 80 ﴾
از کتاب های دیگر فرق اسلامی نیز استفاده کنیم که البته برای روشن شدن حقیقت، معتبرترین منابع اهل تسنن برای ما کافی است.