رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش:عباس گرایی

فصل سوم: فضایل امیر مومنان علیه السلام و رذایل دشمنانش

فانقذکم الله تبارک و تعالی بمحمد صلی الله علیه و آله بعد اللتیا و التی، و بعد ان منی ببهم الرجال، و ذوبان العرب، و مرده اهل الکتاب. « كُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَاراً لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّهُ »(28)، او نجم قرن للشیطان، و فغرت فاغره من المشرکین، قذف اخاه فی لهواتها، فلا ینکفی حتی یطا صماخها باخمصه، و یخمد لهبها بسیفه، مکدودا فی ذات الله، و مجتهدا فی امر الله، قریبا من رسول الله، سید اولیاء الله، مشمرا ناصحا، مجدا کادحا، لا تاخذه فی الله لومه لائم و انتم فی رفاهیه من العیش، وادعون فاکهون آمنون، تتربصون بنا الدوائر، و تتوکفون الاخبار، و تنکصون عند النزال، و تفرون عند القتال؛ خدای تبارک و تعالی شما را به برکت محمد (ص) بعد از آن همه خواری و ناتوانی نجات بخشید. او با شجاعان درگیر شد و با گرگ های عرب و سرکشان یهودا و نصارا پنجه درافکند؛ اما هر زمان آتش جنگ را بر افروختند، خدا آن را خاموش کرد و هرگاه شاخ شیطان نمایان می گشت و فتنه های
﴿ صفحه 54 ﴾
مشرکان دهان می گشود، پدرم برادرش علی علیه السلام را در کام آنها می افکند و آنها را به وسیله ی او سرکوب می نمود، و او هرگز از این ماموریت های خطرناک باز نمی گشت، مگر زمانی که سرهای دشمنان را پای مال می کرد و بینی آنها را به خاک می مالید و آتش آنها را با شمشیرش خاموش می کرد، در حالی که در راه خدا بسیار کوشا بود و برای امر خدا بسیار تلاش می کرد. او نزدیک به رسول خدا و سرور اولیای خداست. همواره آستین ها را بالا زده، نصیحتگر و کوشش کننده بود. در راه خدا به سرزنش هیچ ملامتگری اعتنا نمی کرد و حال آنکه شما در خوشی زندگی می کردید و در ناز و نعمت و امنیت روزگار می گذراندید و منتظر بودید که روزگار، گردش را علیه ما آغاز کند و گوش به زنگ اخبار بودید. شما در هنگامه ی کارزار از ترس عقب می رفتید و به هنگام نبرد فرار می کردید.

1.مقدمه

بانوی دو عالم (س) پیش از این به اهمیت رسالت پیامبر (ص) و زحماتی که ایشان برای هدیت مردم به جان خریدند اشاره فرمودند و وضعیت ناگوار مردم را در دوران پیش از رسالت پیامبر گرامی اسلام (ص) ترسیم کردند. تا آنجا که فرمودند: شما در وضعیت بسیار سختی به سر می بردید. وضعیت اقتصادی شما به حدی ضعیف بود که حتی آب آشامیدنی سالمی هم نداشتید و خوراکتان غذایی بسیار پست بود. از لحاظ اجتماعی در دنیا جایگاه و اعتباری نداشتید و از لحاظ فرهنگی در نهایت پستی، روزگار می گذراندید. اکنون حضرت در ادامه ی سخنان مبارک خویش، این
﴿ صفحه 55 ﴾
واقعیت را یادآور می شوند که خداوند به وسیله ی وجود مبارک رسول گرامی اسلام (ص) آن مردم گرفتار را از تاریکی ها نجات بخشید. اما نکته ی مهم در این بخش تبیین چگونگی تحقق این پیروزی بزرگ است. این تبیین، از حقایقی مهم پرده بر می دارد که در بردارنده ی هدف اصلی ایراد این خطبه ی مبارک است.

2.توصیف علی علیه السلام از زبان فاطمه سلام الله علیها

بانوی دو عالم (س) در این فراز نخست می فرمایند: فانقذکم الله تبارک و تعالی بمحمد صلی الله علیه و آله بعد اللتیا و التی؛ «خدای متعال به برکت محمد (ص) پس از حوادثی فراوان شما را نجات بخشید.». حضرت زهرا علیها السلام سپس به برخی از آن رخداد ها اشاره می فرمایند؛ مانند اینکه از وقتی رسول خدا صلی الله علیه و آله به رسالت مبعوث شدند تا آن هنگام که مردم شبه جزیره را نجات دادند مشکلات فراوانی را تحمل کردند: منی ببهم الرجال و ذوبان العرب و مرده اهل الکتاب؛ «به مردانی دلاور و گرگان عرب و سرکشان یهود و نصارا گرفتار شد». واقعیت این است که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای نجات مسلمانان باید در مقابل همه این گردن کشان مقاومت میکرد. صدیقه طاهره علیها السلام در ادامه با اشاره به آیه ای از قرآن کریم می فرماید: «كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ؛(29) «هرآتش جنگی که آنها افروختند خدای متعال خاموش کرد».
اما این آتش ها چگونه خاموش می شدند؟ اینجاست که فاطمه زهرا علیها السلام با اشاره به نقش اساسی امیر مومنان علی علیه السلام در کسب پیروزی های جامعه نوپای اسلامی،
﴿ صفحه 56 ﴾
به بیان هدف اصلی خویش نزدیک می شوند. حضرت در خلال شرح زحمات رسول خدا صلی الله علیه و آله با توصیفاتی زیبا امیر مومنان علی علیه السلام را معرفی می کنند و می فرمایند:
او نجم قرن للشیطان، و فغرت فاغره من المشرکین قذف اخاه فی لهواتها؛ «هرگاه شاخ شیطان ظاهر می گشت و درندگان مشرک برای بلعیدن شما دهان می گشودند، پیامبر صلی الله علیه و آله برادر خویش علی علیه السلام را در دهان آن درندگان می انداخت».
«لهوات» گوشت های انتهای حلق را گویند.(30) این تعبیر کنایه از گلوگاه لشکر دشمن و قلب معرکه جنگ است؛ یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله برای نابودی سپاه کفر و شرک، علی علیه السلام را به قلب لشکر آنها می فرستاد. اما علی علیه السلام چگونه این ماموریت های بزرگ را به پایان می رساند؟ حضرت زهرا علیها السلام می فرمایند: لا ینکفی حتی یطا صماخها باخمصه و یخمد لهبها بسیفه؛ «علی علیه السلام از میادین نبرد با مشرکان باز نمی گشت، تا اینکه سرهای آنان را زیر قدم های خود لگدمال می کرد و آتش افروخته آنها را با شمشیر خود خاموش می کرد».
حضرت در ادامه با عبارت هایی زیبا به فضایلی بی نظیر از امیر مومنان علی علیه السلام اشاره می فرماید:
مکدودا فی ذات الله، و مجتهدا فی امرالله، قریبا من رسول الله، سید اولیا الله، مشمرا ناصحا، مجدا کادحا، لا تاخذه فی الله لومه لائم؛ در راه خدا بسیار کوشا بود و برای امر خدا بسیار میکوشید. او نزدیک به رسول خدا و سرور اولیای خداست. همواره آستین ها را بالازده، نصیحتگر و کوشش کننده بود. در راه خدا به سرزنش هیچ ملامتگری اعتنا نمی کرد.
تعبیر «فی ذات الله» از جمله تعابیری است که در زبان فارسی معادل نظیر به نظیر
﴿ صفحه 57 ﴾
برای آن وجود ندارد. این تعبیر در زبان عربی هنگامی به کار می رود که خواست و امر خدا در میان باشد. مقصود این است که وقتی پای کار خدا به میان می آمد علی سر از پا نمی شناخت و هیچ نیرویی را برای خویش ذخیره نمی کرد. علی علیه السلام در راه خدا هر زحمتی را تحمل میکرد و هر رنجی را به جان می خرید. راویان شیعه و سنی در چند روایت تعبیر «فی ذات الله» را درباره امیر مومنان علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده اند. در روایتی نقل شده است: علی علیه السلام ممسوس فی ذات الله؛(31) «علی علیه السلام برای امر الهی واله و شیداست». همچنین نقل شده است: فَوَاللهِ انه لَخَشِن فی ذاتِ الله؛32 «علی درباره امر الهی خشن است». صدیقه طاهره علیها السلام نیز در سخنان خود می فرمایند: مکدودا فی ذات الله؛ «علی در امر خدا بسیار کوشا بود». همچنین حضرت بر صفت «قریب» به طور ویژه تکیه میکنند؛ چرا که امیر مومنان علیه السلام، هم از قرابتی نسبی با پیامبر صلی الله علیه و آله برخوردار بود (پسر عموی رسول)، و هم قرابت سببی با ایشان داشت (داماد پیامبر) و این قرابت ویژه امیر مومنان علی علیه السلام است.
نکته ای که باید بدان توجه داشت این است که حضرت زهرا علیها السلام در تشریح زحمات پدر بزرگوار خویش برای نجات مسلمانان از بدبختی ها، به توصیف امیر مومنان علیه السلام می پردازد و می فرماید: پدرم شما را نجات داد، اما به دست کسی که: سید اولیاء الله، مشمرا ناصحا مجدا کادحا لا تاخذه فی الله لومه لائم؛ «سرور اولیای خداست؛ کسی است که آستین ها را بالا زده و با کمال خیر خواهی و کوشش و تلاش برای هر نوع فعالیتی آماده است و در مورد خدای متعال سرزنش هیچ ملامتگری او را از وظیفه اش باز نمی دارد».
﴿ صفحه 58 ﴾
واژه «مشمر»(33) وصف کسی است که آستین ها را بالا زده و برای ورود به کار آماده شده است.