فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش:عباس گرایی

3. توصیف آثار رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله

حضرت زهرا علیها السلام در ادامه این فراز از خطبه با تشبیه ها و استعاره هایی زیبا، به دوره تاریخی بسیار مهمی اشاره می کنند؛ به وضعیتی که مردم جزیره العرب پیش از رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله داشتند و تحولاتی که در نتیجه زحمات رسول خدا صلی الله علیه و آله در آنجا ایجاد شد. بیان تفصیلی این دوره تاریخی بسیار به طول می انجامد. از این رو حضرت تنها در قالب چند جمله اشاره می فرماید که شما در چه مرتبه ای از ذلت قرار داشتید و با تلاش پدر بزرگوار من به چه عزتی رسیدید.
یکسر الاصنام، وینکت الهام حتی انهزم الجمع و ولوا الدبر؛ «بت ها را در هم می شکست، و مغزهای متکبران را می کوبید تا اینکه اجتماع کفار و مشرکان [که با هم ائتلاف کرده بودند و جنگی همچون جنگ احزاب را راه انداخته بودند] از هم پراکنده شدند و شکست خوردند و گریختند.»
اوایل بعثت رسول اکرم صلی الله علیه و آله برای مسلمانان دوره ای بسیار تیره و تار بود و روزگار بر آنان بسیار سخت می گذشت. از این رو صدیقه طاهره علیها السلام با تعبیری بسیار ادیبانه و زیبا، آن دوران سخت را به شبی تاریک و سیاه تشبیه می فرمایند که با لطف خدا شکافته شد و سپیده امید دمید. تا آن زمان حق به خوبی آشکار نبود. کوشش رسول خدا زمینه ای را فراهم کرد که حق آشکار شود و ژرفای آن برای مردم روشن شود.
﴿ صفحه 46 ﴾
حتی تفری اللیل عن صبحه و اسفر الحق عن محضه و نطق زعیم الدین؛ «تا اینکه تاریکی ها برطرف شد و صبح فرا رسید و حق آشکار شد. زعیم دین به سخن درآمد. [گویا پیش از این انگیزه ای برای سخن گفتن نداشت؛ چرا که کسی بدان توجه نداشت]».
در دوران تاریک جاهلیت، شیاطین چنان بر مردم تسلط یافته بودند که اجازه نمی دادند ندای حق به گوش آنها برسد؛ اما با فریادی که از انقلاب رسول خدا صلی الله علیه و آله در دل زمین و زمان طنین انداز شد، صدای خبیث شیاطین تضعیف شد و به تدریج رو به نابودی گذاشت.
و خرست شقاشق الشیاطین و طاح وشیظ النفاق؛ «صداهایی فروکش کرد که شیاطین منتشر می کردند و نفوذی های جبهه نفاق بیرون ریخته شدند».
حضرت زهرا علیها السلام در این فراز، تعبیرهایی بسیار زیبا همچون دیگر تعبیراتشان به کار می برند. «شقاشق» جمع «شقشقه» است. شتر در حالت غضب یا مستی، تکه گوشتی از دهانش بیرون می افتد و برای مدتی صدایی چون بل بل از او شنیده می شود. این گوشت مدتی در کنار دهانش حرکت می کند تا کم کم آرام می شود و گوشت را فرو می برد. نام این گوشت «شقشقه» است.(21) حضرت زهرا علیها السلام وساوس فراوان شیاطین و تسلط آنان را بر مردم در زمان جاهلیت به شقشقه ای تشبیه کرده که اجازه نمی داد ندای حق به گوش کسی برسد؛ اما کم کم صدای شیاطین فروکش کرد و لال شدند و به جای آن صدای زشت و گمراه کننده، سخن گوی دین سخن گفتن آغاز کرد و مردم کلامش را فهمیدند.
و انحلت عقد الکفر و الشقاق؛ «و گره های کفر و اختلاف گشوده شد».
بافنده ها می دانند گاه در کلافی که باید گشوده و بافته شود گره ای می افتد که
﴿ صفحه 47﴾
کلاف را سردرگم و کور می کند؛ به گونه ای که پیدا کردن سر کلاف بسیار سخت می گردد. حضرت زهرا علیها السلام کفر و عناد کافران را به گره هایی تشبیه می فرمایند که در مسیر سعادت انسان ها پدید آمده بود و راه رسیدن به کمال را برای انسان ها مختل ساخته بود. گویا با وجود آنان در کار پیغمبر اکرم صلی الله علیه و اله گره ای افتاده بود که باز نمی شد؛ اما کم کم با زحمات رسول خدا صلی الله علیه و آله گره های کفر باز شد.
و فهتم بکلمه الاخلاص فی نفر من البیض الخماص؛ « و شما زبان به کلمه اخلاص (لا اله الا الله) گشودید، در میان گروه اندکی که از ضعف جسمانی همیشه رنگ پریده بودند و شکمشان به پشتشان چسبیده بود.»
سرانجام با خون دل های رسول خدا صلی الله علیه و آله گروهی کلمه لا اله الا الله را درک کردند و بدان گرویدند و به راستی یکتاپرست شدند؛ اما این عده بسیار اندک بودند و در برابر دشمنانی که آنان را احاطه کرده بودند چیزی به شمار نمی آمدند. کم شماری مسلمانان و فراوانی دشمنانشان موجب شده بود که آنان همیشه نگران هجوم و آزار دشمنان باشند.
وَكُنتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ ؛ «و شما بر لب حفره ای از آتش بودید».
بانوی دو عالم علیها السلام در این فراز به آیه 103 سوره آل عمران اشاره می کند که می فرماید:
« وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْكُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْكُمْ إِذْ كُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَاناً وَكُنتُمْ عَلَىَ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَكُم مِّنْهَا كَذَلِكَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَكُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ »(22)؛ و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید، و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید و او میان دل های شما الفت ایجاد کرد و به
﴿ صفحه 48 ﴾
برکت نعمت او، برادر شدید و شما بر لب حفره ای از آتش بودید؛ [اما] خدا شما را از آن نجات داد.
پیش از رسالت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله همه قبایل عرب با هم دشمن بودند و پیوسته میان آنها جنگ و خون ریزی به پا بود. این درگیری ها به وضعیتی ثابت میان آنها تبدیل شده بود؛ اما به برکت اسلام، محبت و الفت میانشان ایجاد شد و در سایه نعمت خدای متعال، مانند برادر با هم مهربان شدند حضرت زهرا علیها السلام با اشاره به این آیه شریف، اشاره می کنند آن هنگام که تازه مسلمان بودید، جمعی کوچک، مستضعف، فقیر و گرسنه بودید و بر لب پرتگاهی از آتش قرار داشتید که هر لحظه امکان داشت بلغزید و به درون جهنم سقوط کنید؛ اما خداوند به برکت وجود پدر بزرگوار من صلی الله علیه و آله شما را از آن پرتگاه نجات داد.
حضرت زهرا علیها السلام این نحو بیان را از قرآن اقتباس کرده بودند و در جای جای سخن خویش آیات قرآن را تلاوت می فرمودند. در آیات متعددی از قرآن برای تحریک انگیزه شکرگذاری در مردم، از این شیوه استفاده شده است. خدای متعال در سوره انفال می فرماید:
« یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ اسْتَجِیبُواْ لِلّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاكُم لِمَا یُحْیِیكُمْ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ یَحُولُ بَیْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ وَأَنَّهُ إِلَیْهِ تُحْشَرُونَ * وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مِنكُمْ خَآصَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ »(23) ای کسانی که ایمان آورده اید، چون خدا و رسول شما را به چیزی فراخواندند که به شما حیات می بخشد آنان را اجابت کنید و بدانید که خدا میان آدمی و دلش حایل می گردد و هم در نزد او
﴿ صفحه 49 ﴾
محشور خواهید شد، و از فتنه ای بترسید که تنها به ستمکاران شما نمی رسد و بدانید که خداوند سخت کیفر است.
در این آیات، موضوع اطاعت از پیامبر صلی الله علیه و آله و نقش حیات بخش آن برای بشر مطرح شده است و در پی آن تهدید شده است که اگر با پیامبر مخالفت کنید به فتنه ای عظیم دچار خواهید شد. اما در ادامه برای اینکه در مردم انگیزه اطاعت از رسول ایجاد شود می فرماید:
وَاذْكُرُواْ إِذْ أَنتُمْ قَلِیلٌ مُّسْتَضْعَفُونَ فِی الأَرْضِ تَخَافُونَ أَن یَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ فَآوَاكُمْ وَأَیَّدَكُم بِنَصْرِهِ وَرَزَقَكُم مِّنَ الطَّیِّبَاتِ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (24) و هنگامی را به یاد آوردید که شما در زمین گروهی اندک و مستضعف بودید و در حالی به سر می بردید که می ترسیدید مردم شمارا بربایند. پس خدا به شما پناه داد و شما را با یاری خود نیرومند گردانید و از چیزهای پاک به شما روزی داد. باشد که شکر گزار باشید.
خدای متعال در این آیه، کم شماری، استضعاف و ترس گذشته مسلمانان از ربایش به دست دیگران را به یاد ایشان می آورد و پس از آن، نعمت هایی را که خدای متعال به آنان عنایت کرده بود خاطرنشان می کند. در پایان یادآور میشود که این نعمت ها از نصرت و یاری گرفته تا روزی پاکیزه، همه بدین سبب است که شکرگزار پروردگار خویش باشید. خداوند از ما می خواهد که شکرگزار او باشیم. اما این بدان معنا نیست که او به شکرگزاری ما نیازمند است. به یقین نه شکرگزاری ما برای او سودی خواهد داشت، نه کفران ما برایش زیانی. از این روست که می فرماید: « إِن تَكْفُرُوا أَنتُمْ وَمَن فِی الْأَرْضِ
﴿ صفحه 50﴾
جَمِیعًا فَإِنَّ اللَّهَ لَغَنِیٌّ حَمِیدٌ»(25) «اگر شما و هرکس روی زمین است همگی کافر شوید، بی گمان خداوند بی نیاز ستوده است.»
اگر خدای متعال از ما می خواهد شکرگزار او باشیم بدین سبب است که شکرگزاری او موجب ترقی و تکامل ما میشود و ما شایستگی کمالات بیشتری را می یابیم. عبادتی که از سر شکر انجام گیرد انسان را به مقام انبیا و اولیای الهی میرساند.
فراز بالا از خطبه مبارک حضرت زهرا علیها السلام در حقیقت تفسیر این آیات قرآن کریم است که با یادآوری وضعیت پیشین مسلمانان و نقش رسول خدا صلی الله علیه و آله در نجات و سعادت آنان می کوشد انگیزه شکرگزاری را در مسلمانان ایجاد کند. حضرت زهرا علیها السلام با عبارت هایی ادبی، وضع اسف بار و ناپایدار اعراب را پیش از رسالت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به تصویر میکشند و می فرمایند:
مذقه الشارب و نهزه الطامع و قبسه العجلان و موطی الاقدام تشربون الطرق و تقتاتون القد؛ حال شما همچون جرعه آبی بود که مردم می توانستند شما را ببلعند. هر کس در میان شما طمع می کرد می توانست شما را برباید. شما همچون شعله آتشی بودید که شخصی شتابان بخواهد آن را بگیرد و با سرعت ببرد تا به دستش آسیب نرسد و در عین حال آتش نیز خاموش نشود (تا این اندازه شما سست و در معرض خاموشی بودید) و لگدمال قدم های دیگران بودید. آب نوشیدنی شما از آبشخوری بود که به ادرار شتر آلوده و گل آلود بود. غذای شما پوست دباغی نشده ای بود که ناچار بودید از آن غذا تهیه کنید.
﴿ صفحه 51 ﴾
«قد» به پوست تازه دباغی نشده گویند که گاه به سبب شدت فقر و گرسنگی از آن استفاده میشود.(26)
اذله خاسئین « تَخَافُونَ أَن یَتَخَطَّفَكُمُ النَّاسُ »(27) مِن حَولِکُم؛ «[از نظر اجتماعی نیز میان مردم] ذلیل و خوار بودید و هیچ کس به شما اهمیتی نمی داد و پیوسته از این می ترسیدید که دشمنان شما را بربایند».
حضرت زهرا علیها السلام در ادامه به آیه 26 سوره انفال اشاره می فرمایند که پیش تر بدان اشاره کردیم. در این آیه خداوند با اشاره به وضعیت نابسامان دوران جاهلیت، به مسلمانان یادآور میشود که خداوند، هم به لحاظ اجتماعی آنها را یاری کرد و از ذلت نجاتشان داد، و هم از طعام های پست خلاصی یافتند و روزی پاک طیب به آنان ارزانی شد.
دخت پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله با بیان این نکات می کوشد خدمات پیامبر صلی الله علیه و آله را برای مردم یادآوری کنند تا آنان دریابند که رسول خدا صلی الله علیه و آله چه حقی بر گردن آنها دارد و کسی که اکنون با ایشان سخن میگوید کسی است که بیش از هرکس خواهان تداوم راه مبارک پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سیر مردم در آن مسیر است. سوز و گداز دل مهربان فاطمه علیها السلام به سبب نگرانی برای انحراف مردم از مسیری است که پیامبر صلی الله علیه و آله به آنها نشان داده بود. او نگران بود مسلمانان هدایتی را فراموش کنند که خدای متعال به وسیله پیامبرش به آنها عطا کرده بود . فاطمه علیها السلام با یادآوری خدمات رسول خدا صلی الله علیه و آله می کوشد قدری وجدان خفته مردم را بیدار سازند و زمینه هدایت آنان را فراهم کنند، وگرنه فدک و امثال آن بهانه ای بیش نبود.
﴿ صفحه 53 ﴾

فصل سوم: فضایل امیر مومنان علیه السلام و رذایل دشمنانش

فانقذکم الله تبارک و تعالی بمحمد صلی الله علیه و آله بعد اللتیا و التی، و بعد ان منی ببهم الرجال، و ذوبان العرب، و مرده اهل الکتاب. « كُلَّمَا أَوْقَدُواْ نَاراً لِّلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّهُ »(28)، او نجم قرن للشیطان، و فغرت فاغره من المشرکین، قذف اخاه فی لهواتها، فلا ینکفی حتی یطا صماخها باخمصه، و یخمد لهبها بسیفه، مکدودا فی ذات الله، و مجتهدا فی امر الله، قریبا من رسول الله، سید اولیاء الله، مشمرا ناصحا، مجدا کادحا، لا تاخذه فی الله لومه لائم و انتم فی رفاهیه من العیش، وادعون فاکهون آمنون، تتربصون بنا الدوائر، و تتوکفون الاخبار، و تنکصون عند النزال، و تفرون عند القتال؛ خدای تبارک و تعالی شما را به برکت محمد (ص) بعد از آن همه خواری و ناتوانی نجات بخشید. او با شجاعان درگیر شد و با گرگ های عرب و سرکشان یهودا و نصارا پنجه درافکند؛ اما هر زمان آتش جنگ را بر افروختند، خدا آن را خاموش کرد و هرگاه شاخ شیطان نمایان می گشت و فتنه های
﴿ صفحه 54 ﴾
مشرکان دهان می گشود، پدرم برادرش علی علیه السلام را در کام آنها می افکند و آنها را به وسیله ی او سرکوب می نمود، و او هرگز از این ماموریت های خطرناک باز نمی گشت، مگر زمانی که سرهای دشمنان را پای مال می کرد و بینی آنها را به خاک می مالید و آتش آنها را با شمشیرش خاموش می کرد، در حالی که در راه خدا بسیار کوشا بود و برای امر خدا بسیار تلاش می کرد. او نزدیک به رسول خدا و سرور اولیای خداست. همواره آستین ها را بالا زده، نصیحتگر و کوشش کننده بود. در راه خدا به سرزنش هیچ ملامتگری اعتنا نمی کرد و حال آنکه شما در خوشی زندگی می کردید و در ناز و نعمت و امنیت روزگار می گذراندید و منتظر بودید که روزگار، گردش را علیه ما آغاز کند و گوش به زنگ اخبار بودید. شما در هنگامه ی کارزار از ترس عقب می رفتید و به هنگام نبرد فرار می کردید.

1.مقدمه

بانوی دو عالم (س) پیش از این به اهمیت رسالت پیامبر (ص) و زحماتی که ایشان برای هدیت مردم به جان خریدند اشاره فرمودند و وضعیت ناگوار مردم را در دوران پیش از رسالت پیامبر گرامی اسلام (ص) ترسیم کردند. تا آنجا که فرمودند: شما در وضعیت بسیار سختی به سر می بردید. وضعیت اقتصادی شما به حدی ضعیف بود که حتی آب آشامیدنی سالمی هم نداشتید و خوراکتان غذایی بسیار پست بود. از لحاظ اجتماعی در دنیا جایگاه و اعتباری نداشتید و از لحاظ فرهنگی در نهایت پستی، روزگار می گذراندید. اکنون حضرت در ادامه ی سخنان مبارک خویش، این
﴿ صفحه 55 ﴾
واقعیت را یادآور می شوند که خداوند به وسیله ی وجود مبارک رسول گرامی اسلام (ص) آن مردم گرفتار را از تاریکی ها نجات بخشید. اما نکته ی مهم در این بخش تبیین چگونگی تحقق این پیروزی بزرگ است. این تبیین، از حقایقی مهم پرده بر می دارد که در بردارنده ی هدف اصلی ایراد این خطبه ی مبارک است.