فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد2

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش:عباس گرایی

1.مقدمه

اگر صحنه ای را که این سخنان گهربار فاطمه علیها السلام در آن ایراد گشته مجسم کنیم، پی میبریم که پیامبری 23 سال میان مردمی زیسته و سختی های فراوانی را تحمل کرده است. هنگام اقامت در زادگاه و وطن اصلی خویش، مکه، با بی مهری های فراوانی روبه رو شد؛ تا آنجا که اغلب روزها بر سر و روی مبارکش خاکستر می ریختند یا کودکان را به سنگ باران ایشان وادار می کردند و با توهین هایی دیگر به پیشواز پیامبر می رفتند یاران اندکی که به حضرت ایمان آورده بودند، زیر سخت ترین شکنجه ها قرار می گرفتند تا از ایشان دوری جویند. از ناگوارترین مقاطع این دوران سال هایی بود که با یاران خویش در دوره ای محصور و در تحریم اقتصادی به سر بردند و به زحمت نان و آبی به آنها می رسید.(5)
رسول رحمت صلی الله علیه و آله با آماده شدن زمینه از آن محیط پردرد و رنج به مدینه مهاجرت کرد. در آنجا بر شمار مسلمانان و یاران او افزوده شد؛ تا جایی که جامعه و دولتی برای دست یافتن به اهداف بلند خویش تشکیل دادند. اما سختی ها پایانی نداشت. هنوز از تشکیل این حکومت نوپا زمان چندانی نگذاشته بود که گرفتاران جاه و مقام از هر سوی برای خاموش کردن نور حق کوشیدند و جنگ ها و نزاع های فراوان آغاز کردند؛ به گونه ای که سال هایی طولانی از عمر شریف ایشان به جنگ با مخالفانی چون مشرکان مکه، یهود، نصارا و... گذشت. سرانجام این 23 سال در نهایت سختی بر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله گذشت چنان که حضرت فرمودند: ما اوذی نبی مثل ما اوذیت؛(6)
«هیچ پیامبری آن گونه آزار ندید که من اذیت و آزار شدم».
﴿ صفحه 29 ﴾
اکنون مرد میدان سختی ها و رحمت خدای متعال بر همه عالم از دنیا رفته چند روزی است جسم شریفشان در دل خاک نهان شده است. از پیامبر دختری به یادگار مانده است که مدال بوسه پدر بر دستان خویش دارد؛ پاره وجود او خوانده شده و فضایلش چنان فضای مدینه را عطر آگین کرده که کوثر نامیدن او از سوی خدا بر کسی عجیب نمی نماید. از سوی دیگر، ثمره کوشش او دیدنی است. در سایه آموزه های پیامبر عالم به علم آسمانی از یک سو، و مهربانی ها، فداکاری ها و زحمات طاقت فرسای ایشان از سوی دیگر، تمدنی عظیم پایه گذاری شده و مردم جزیره العرب از ذلت به عزتی باور نکردنی دست یافته اند.

2. نام فاطمه علیها السلام؛ زنده کننده فضایل فاطمه علیها السلام

زهرای مرضیه علیها السلام در این بخش از خطبه خویش با بیانی زیبا، اما صریح نکته بالا را به تصویر می کشد تا مردم را برای شنیدن سخنانی آماده کند که پس از این در پی بیان آن است. اما پیش از آن، به معرفی خویش و یادآوری نسبتش با رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله می پردازد تا حجت بر همگان تمام شود و بعدها کسانی که در دفاع از فاطمه علیها السلام کوتاهی کردند نتوانند خطای خویش را با ناشناس بودن بانویی توجیه کنند که از پشت پرده سخن می گفت و ادعا کنند که هویت او برای آنها نامعلوم بوده است. ندای ایها الناس اعلموا انی فاطمه؛ «ای مردم، بدانید بدون شک من فاطمه ام» راه را بر سست عنصرانی بست که هر بار سستی و رخوت خویش را با بهانه ای توجیه می کردند. فاطمه علیها السلام نام زیبای خویش را فریاد زد و با بردن این نام، دنیایی از فضایل را در یادها زنده کرد. آری، با نام فاطمه علیها السلام در و دیوار مسجدی که روزی صدای رسول خدا صلی الله علیه و آله در آن می پیچید آیینه شد تا فضایل فاطمه علیها السلام را باز تاباند. آن روز هر که یادی از رسول خدا صلی الله علیه و آله در دل داشت از
﴿ صفحه 30 ﴾
در و دیوار مسجدی که صدای فاطمه علیها السلام در آن پیچیده بود میشنید که این یگانه یادگار پیامبر صلی الله علیه و آله است که با شما سخن می گوید. فاطمه علیها السلام با زحماتی که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله برای آسمانی کردن انسان ها کشیده آشناست و بیش از هرکس به هدف ایشان اهتمام دارد و خواهان ادامه همان مسیر است. نام فاطمه علیها السلام یعنی یادآوری شخصیتی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، آن هنگام که بی اعتنایی او را به زخارف دنیا دید از صمیم قلب فرمود: فداها ابوها؛(7) «پدرش به فدای او باد»!
اما مگر می توان فضایل کسی را به شمار آورد که رسول آسمانی ما صلی الله علیه و آله در طول عمر شریف خویش با سخن و در عمل چنان صفات والایی برای او شمرده که عقل ها را حیران ساخته است؛ تا آنجا که فرمود: ان الله تعالی یغضب لغضب فاطمه ویرضی لرضاها؛(8) «حقیقتا خداوند عزوجل به سبب خشم فاطمه خشمگین میشود و به سبب رضای او راضی میشود». با این وجود باز پاره وجود رسول خدا صلی الله علیه و آله بر حقانیت سخنان خویش تاکید می کند و میفرماید: لا اقول ما اقول غلطا، و لا افعل ما افعل شططا؛ «من کسی نیستم که سخن باطل بر زبان آورم؛ بلکه هرآنچه می گویم عین واقعیت است. من کسی نیستم که کار بیهوده و گزاف انجام دهم؛ بلکه کار من موافق امر خدا، عقل و حکمت است».
نام فاطمه علیها السلام یادآور کسی است که نمی توان از کنار سخنان او با بی اعتنایی گذشت و نام مسلمان بر خود گذاشت. او با معرفی خویش کاری کرد که اگر
﴿ صفحه 31 ﴾
بر فرض کسی نیز با حضرتش ناآشناست، اعجابش برانگیخته شود و دست کم برای تحقیق درباره ایشان انگیزه یابد. این بهترین راه برای اتمام حجت بر دیگران بود.

3. فاطمه علیها السلام؛ ادامه دهنده راه مهربان ترین پیامبر

با هزاران افسوس باید اعتراف کنیم که انگیزه صدیقه طاهره علیها السلام برای ایراد این خطبه شریف میان دوستان ایشان نیز به درستی شناخته نشده است. حقیقت این است که آنچه بانوی دو عالم علیها السلام را بر آن داشت تا به مسجد بیایند و خطبه ای چنین پر محتوا ایراد فرمایند، چیزی جز همان انگیزه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله در ابلاغ رسالتش نبود. اگر دل سوزی برای خلق خدا و آرزوی سعادتمندی ایشان رسول خدا را بی قرار کرده بود، پاره وجود رسول نیز در پی چیزی جز ان نبود. آنچه دل رسول خدا صلی الله علیه و آله را از غصه و غم لبریز کرده بود، گمراهی ای بود که مردم بدان گرفتار آمده بودند و با وجود آن دستشان از سعادت کوتاه می ماند. دل پاک پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله برای هدایت فردفرد گمراهان می سوخت و این غصه خاطر مبارکش را رها نمی کرد که چرا عده ای در تاریکی مانده اند و راه حق را تشخیص نمی دهند؟! چرا به بیراهه ای گام می نهند که نتیجه ای جز ابتلا به عذاب ابدی ندارد؟! این غصه با پیامبر کاری کرد که خداوند، خود به تسلای دل او آمد و فرمود: فَلَعَلَّكَ بَاخِعٌ نَّفْسَكَ عَلَى آثَارِهِمْ إِن لَّمْ یُؤْمِنُوا بِهَذَا الْحَدِیثِ أَسَفًا؛(9) «پس گویی می خواهی به خاطر اعمال آنان، خود را از غم و اندوه هلاک کنی، اگر به این گفتار ایمان نیاورند».
خداوند با این سخن، پیامبرش را که مظهر رحمت اوست تسلا می دهد و حضرت را از غصه بیشتر برای هدایت آنان باز می دارد. این آیه روشنی انگیزه
﴿ صفحه 32 ﴾
رسول خدا صلی الله علیه و آله را دعوت مردم به اسلام بیان می فرماید. دختر گرامی رسول اکرم علیهما السلام در آغاز این بخش از خطبه خویش با بیان ویژگی های پیامبر صلی الله علیه و آله از زبان قرآن می کوشد به همگان بفهماند که او دختر همان رسول است و اگر با آنان سخن می گوید انگیزه ای همچون انگیزه رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به این کار کشانده است. او همچون پدر مهربان خویش خواهان هدایت همه انسان ها بود و آرزوی سعادت دنیا و آخرت همه انسان ها را در ذهن می پروراند. از این رو گرچه یکی از آداب اسلامی تلاوت قرآن هنگام سخنرانی دینی است، بی شک حضرت آیه ای را برای تلاوت بر میگزینند که با اهداف ایشان متناسب باشد. اما چرا حضرت این آیه را تلاوت فرمودند که : « لَقَدْ جَاءكُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِكُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْكُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَؤُوفٌ رَّحِیمٌ »(10) «به یقین رسولی از خود شما به سویتان آمد که رنج شما بر او سخت است و بر هدایت شما اصرار دارد و با مومنان، رئوف و مهربان است».
دقت در آیه یادشده ما را به این نکته مهم رهنمون می گردد که حضرت زهرا علیها السلام با تلاوت آن به مخاطبان خویش یادآور می شوند: اولا فراموش نکنید که چه گوهری را از دست داده اید؛ ثانیا من تنها یادگار آن گوهرم که بیش از هرکس به راه او ایمان دارد و خواهان پیگیری اهداف اوست.
خداوند در این آیه با بیان ویژگی های رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را به این نکته توجه می دهد که با ارسال وجود نازنین رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به سوی انسان ها چه نعمت بزرگی را به ما ارزانی داشته و تلاش های او که از قلب مهربانش سرچشمه می گرفت چه تاثیر شگرفی در سرنوشت ما داشته است. باید به یاد داشت که بسیاری از کج روی ها و انحراف ها در اثر فراموشی و ناسپاسی نعمت الهی است. از این رو
﴿ صفحه 33 ﴾
باید با یادآوری نعمت های الهی شکرگزار او باشیم. برخی از مردم عادت کرده اند که در زندگی تنها با نگاه به کمبود ها پیوسته ناسپاسی و ناشکری کنند؛ به گونه ای که هیچ گاه ذکر شکر و حمد الهی از زبان آنها شنیده نمی شود. چه بد عادتی!
وجود مبارک رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله نعمت بزرگ خداست که به بشر ارزانی داشته و در آیه یاد شده، با بیان اوصاف نیکوکاری او، نقش شریف پیامبر را در سعادت انسان ها بیان می کند. نخستین ویژگی رسول خدا که در این آیه به آن اشاره شده، برانگیخته شدن ایشان از میان مردم و هم جنس بودنشان با مردم است. خداوند رسولی را به سوی مردم فرستاد که هم نوع آن ها و با نیاز هایشان آشناست، نه بیگانه ای ناآشنا که از درک مردم ناتوان است.
ویژگی دیگر رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله که در این آیه بدان اشاره شده، دل سوزی و مهربانی شدید ایشان با امت خویش است. خداوند تصریح می فرماید: هر رنجی به شما برسد برای او بسیار سخت و ناگوار است. از این رو به یقین می توان گفت در میان امت اسلامی چه در زمان پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله چه امروز و چه در آینده تا روز قیامت هر سختی و رنجی که به هر مسلمانی برسد، پیغمبر اکرم را همچون تاثر پدری در مصیبت فرزندش بلکه صدها برابر متاثر میکند. دامنه این دلسوزی در محدوده امت ایشان نمی ماند و مشرکانی را نیز دربر میگیرد که ناجوانمردانه با پیامبر دشمنی کردند و هیچ یک از اصول اخلاقی و انسانی را در حق ایشان رعایت نمی کردند. به راستی چه دلی می تواند این همه رنج و سختی را تحمل کند؟ این همه، نشان دهنده دل دریایی رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله است که ما را توان درک غصه ها و رنج های ایشان نیست. جایی که خدای متعال برای تسلا و دل داری رسولش می فرماید: «مگر می خواهی خود را از غصه گمراهی عده ای هلاک کنی؟» ما چه می توانیم
﴿ صفحه 34 ﴾
بگوییم؟! اوست که از قلب رئوف بهترین آفریده خویش آگاه است و از این روی پیوسته در قرآن با آیات خویش آرامش را به قلب او نازل می فرماید.
ویژگی سوم پیامبر خدا صلی الله علیه و آله که زهرای مرضیه با تلاوت آیه ای از قرآن کریم در پی بیان آن است، حریص بودن رسول خدا صلی الله علیه و آله برای هدایت انسان ها به سوی بالاترین سعادت هاست(حریص علیکم).
برخی افراد وقتی وظیفه ای به عهده شان گذاشته می شود تنها در حدی آن را انجام می دهند که تکلیف از دوششان برداشته شود و پس از آن دیگر کار را رها می کنند؛ اما پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله به هیچ روی این گونه نبود. وظیفه پیام آور آن است که پیام را گویا، رسا و روشن به اهلش برساند. خدای متعال به وسیله نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله پیامی را برای همه انسان ها فرستاده است و او بیش از ابلاغ مبین و روشن وظیفه ای ندارد؛ اما ایشان همه عمر مبارک خویش را در رساندن هرچه بهتر و موثر پیام الهی صرف کرد و بر این کار حریص بود. او حریص بود به اینکه افزون بر ابلاغ دستورهای الهی، این قوانین اجرا شود تا بشر راه بهشت خداوند را طی کند و به سعادت برسد و از شقاوت و بدبختی عذاب جهنم نجات یابد.
ویژگی چهارم پدر بزرگوار صدیقه طاهره علیهما السلام، مهربانی عجیب او با مومنان بود. پس از اینکه کسانی اسلام می آوردند، محبت ویژه ای از آنان در دل رسول خدا صلی الله علیه و آله شکل می گرفت و در پی آن، از هر چه در توان داشت برای یاری شان مضایقه نمی کرد. زهرای مرضیه علیها السلام پدر بزرگوار خویش را چنین انسان شریفی معرفی کرده است. ایشان به مخاطبان خویش یادآوری می کند که رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله عمری در میان شما در حالی زیست که رنج شما برای او گران می آمد و برای هدایت شما بسیار حریص بود و آن گاه که یکی از شما دعوتش را می پذیرفت، نهایت محبت و مهربانی را بدو نثار می کرد.
﴿ صفحه 35 ﴾