فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

هـ) علم؛ زمینه‌ساز خشیتِ الهی

آخرین آیه‌ای که صدیقة کبری(علیها السلام) در این بخش از سخن خویش تلاوت فرموده‌اند، بخشی از آیة 28 سورة فاطر است که می‌فرماید: إِنَّما یخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماء؛(605) «از میان بندگان خدا فقط علما در برابر او خاشع‌اند».
تلاوت این آیه در این قسمت از خطبه، برای بیان علت توصیه به علم و معرفت است. به تعبیر دیگر، چون خشیت الهی فقط در سایة علم حاصل می‌شود، حضرت به علم‌آموزی و عمل به آن سفارش می‌فرمایند. اما توصیه و سفارش به تحصیل خشیتِ الهی برای چیست؟ همان‌گونه که در مقدمة بحثِ حاضر گفتیم، انگیزة عمل در سایة احساس خوف و خشیتِ الهی حاصل می‌گردد. بنابراین، یقیناً تأکید و توصیه به ترس از خداوند تعالی بدین دلیل است که انسان از این حقیقت غافل نشود که سرپیچی از فرمان الهی و عدم اطاعت از اوامر و نواهیِ او سعادت انسان را به خطر می‌اندازد. این احساس خطر، انسان را به‌سوی تقوا و مراقبت از خویشتن سوق می‌دهد. ازاین‌روست که قرآن کریم می‌فرماید: وَأَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى * فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِی الْمَأْوى؛(606) «و آن‌كس كه از مقام پروردگارش ترسان باشد و نفْس را از هوا بازدارد، قطعاً بهشت جایگاه اوست ».
﴿ صفحه 567 ﴾
بنابراین، انسان باید بکوشد تا خدای متعال، خوف و خشیت نصیبش کند و آن را در قلب خود حفظ و تقویت نماید، تا در صدد اطاعت از خداوند برآید. انسان هنگامی در صدد اطاعت از خداوند برمی‌آید و خیرخواهیِ دیگران را می‌پذیرد که احساس کند خطری او را تهدید می‌کند. نام این احساس، «خشیت» است که در سایة علمْ حاصل می‌گردد. بنابراین، برای حصول خشیتِ الهی باید در پی کسب علم بود.
﴿ صفحه 568 ﴾
﴿ صفحه 569 ﴾

منابع

کتاب‌ها

* قرآن کریم.
* نهج البلاغه، تحقیق صبحی صالح، دار الهجرة، قم، 1414ق.

* نهج الفصاحه، ترجمة ابوالقاسم پاینده، انتشارات جاویدان، تهران، 1360.
1. آربلاستر، آنتونی، لیبرالیسم غرب، ظهور و سقوط، ترجمة عباس مخبر، نشر مرکز، تهران، 1377.
2. آلتمن، اندرو، درآمدی بر فلسفة حقوق، ترجمة بهروز جندقی، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1386.
3. آملی، میرزاهاشم، المعالم المأثورة، تقریر محمدعلی اسماعیل‌پور قمشه‌ای قمی، ناشر: مؤلف، قم، 1406ق.
4. ابن‌ابی‌الحدید، عبدالحمید، شرح نهج البلاغه، کتابخانة آیت‌الله مرعشی نجفی، قم، 1404ق.
5. ابن‌اثیر، مبارک‌بن‌محمد، النهایة فی غریب الحدیث والاثر، مؤسسة اسماعیلیان، قم، 1364.
6. ابن‌بابویه، محمدبن‌علی (شیخ صدوق)، التوحید، انتشارات جامعة مدرسین، قم، 1398ق.
7. ــــــــــــــــــــــــــــــــــ ، الخصال، انتشارات جامعة مدرسین، قم، 1403ق.
﴿ صفحه 570 ﴾
1. ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ، أمالی، انتشارات کتابخانة اسلامیه، [بی‌جا]، 1362.
2. ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ، علل الشرایع، انتشارات مکتبة الداوری، قم، 1385.
3. ـــــــــــــــــــــــــــــــــ ، عیون اخبار الرضا(علیه السلام)، انتشارات جهان، تهران، 1378ق.
4. ــــــــــــــــــــــــــــــــ ، من لا یحضره الفقیه، انتشارات جامعة مدرسین، قم، 1413ق.
5. ‌ابن‌شاذان قمی، ابوالفضل، الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(علیه السلام)، مکتبة الأمین، قم، 1423ق.
6. ابن‌طیفور، احمدبن‌أبی‌طاهر، بلاغات النساء، انتشارات شریف رضی، قم، [بی‌تا].
7. ابن‌عساکر، علی‌بن‌حسن، تاریخ دمشق الکبیر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1421ق.
8. ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم، لسان العرب، دار صادر، بیروت، 1300ق.
9. ابن‌هشام، عبدالله‌بن‌یوسف، مغنی اللبیب، مطبعة المدنی، قاهره، [بی‌تا].
10. احمدبن‌حنبل، أبو‌عبدالله، فضائل الصحابه، دار ابن‌الجوزی، ریاض و جده، 1420ق.
11. اراکی، محمدعلی، کتاب النکاح، انتشارات نور نگار، قم، 1419ق.
12. إربلی، علی‌بن‌عیسی، کشف الغمة فی معرفة الأئمة، مکتبة بنی‌هاشمی، تبریز، 1381ق.
13. ارسطو، سیاست، ترجمة حمید عنایت، شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، تهران، 1358.
14. اعتصامی، پروین، دیوان اشعار، انتشارات ابوالفتح اصفهانی، تهران، 1333.
15. اعلامیة جهانی حقوق بشر.
16. امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب والسنة والادب، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1366.
17. الانصاری، مرتضی‌بن‌محمدامین، رسائل فقیه، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، قم، 1414ق.
18. باباطاهر عریان، دیوان کامل، تصحیح حسین الهی قمشه‌ای، انتشارات ارمغان، تهران، 1384.
19. بحرانی، ابن‌میثم، قواعد المرام فی علم الکلام، کتابخانة آیت‌الله مرعشی نجفی، قم، 1406ق.
20. بحرانی، عبدالله‌بن‌نورالله ، عوالم العلوم والمعارف والاحوال من الآیات والأخبار والأقوال (مستدرک سیدة النساء إلی الإمام الجواد)، مؤسسة الامام المهدی4، قم، 1413ق.
﴿ صفحه 571 ﴾
1. برقی، احمدبن‌محمد‌بن‌خالد، المحاسن، دار الکتب الإسلامیه، قم، 1371ق.
2. تمیمی آمدی، عبدالواحد‌بن‌محمد، غرر الحکم ودرر الکلم، انتشارات دفتر تبلیغات، قم، 1366.
3. توفیقی، حسین، آشنایی با ادیان بزرگ، انتشارات سمت و مؤسسة فرهنگی طه و جامعة المصطفی العالمیة، تهران و قم، 1389.
4. ناس، جان بایر، تاریخ جامع ادیان، ترجمة علی‌اصغر حکمت، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1390.
5. جرجانی، میرسیدشریف، شرح المواقف، الشریف الرضی، قم، 1325ق.
6. الجزیری، عبدالرحمن، الفقه علی المذاهب الأربعة، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1424ق.
7. جیمز، ویلیام، پراگماتیسم، ترجمة عبدالکریم رشیدیان، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، تهران، 1370.
8. ـــــــــــ ، دین و روان، ترجمة مهدی قائنی، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، تهران، 1367.
9. حافظ شیرازی، محمد، دیوان، تصحیح سیدعلی‌محمد رفیعی، انتشارات قدیانی، تهران، 1374.
10. حاکم حسکانی، عبیدالله‌بن‌عبدالله، شواهد التنزیل، وزارت ارشاد، تهران، 1411ق.
11. حاکم نیشابوری، محمدبن‌عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، مکتبة العصریة، بیروت، 1427ق.
12. الحر العاملی، محمدبن‌الحسن، وسائل الشیعة، مؤسسة آل البیت، قم، 1409ق.
13. حرانی، حسن‌بن‌شعبه، تحف العقول عن آل الرسول(صلى الله علیه وآله)، انتشارات جامعة مدرسین، قم، 1404ق.
14. یوسفیان، حسن، کلام جدید، انتشارات سمت و مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، تهران و قم، 1389.
15. حسینی استرآبادی، سیدشرف‌الدین، تأویل الآیات الظاهرة، انتشارات جامعة مدرسین، قم، 1409ق.
16. حلی، حسن‌بن‌سلیمان‌بن‌محمد، مختصر البصائر، مؤسسة النشر الإسلامی، قم، 1421ق.
17. حلی، احمد‌بن‌محمدبن‌فهد، عدة الداعی ونجاح الساعی، دار الکتاب الإسلامی، [بی‌جا]، 1407ق.
﴿ صفحه 572 ﴾
1. الحلی، حسن‌بن‌یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، مؤسسة النشر الإسلامی، قم، 1413ق.
2. الخلیل‌بن‌احمد، ابی‌عبدالرحمن، العین، انتشارات دار الهجرة، قم، 1405ق.
3. داروین، چارلز، منشأ انواع، ترجمة نورالدین فرهیخته، انتشارات زرین، تهران، 1380.
4. مارتیندال، دان، ماهیت و انواع نظریه‌های جامعه‌شناسی، ترجمة حمید عبداللهیان، انتشارات جامعه‌شناسان، تهران، 1378.
5. دعاس حمیدان، قاسم، اعراب القرآن الکریم، دار المنیر و دار الفارابی، دمشق، 1425ق.

6. دورکیم، امیل، دربارة تقسیم کار اجتماعی، ترجمة باقر پرهام، کتاب‌سرای بابل، بابل، 1369.
7. دیلمی، حسن‌بن‌أبی‌الحسن، إرشاد القلوب إلی الصواب، انتشارات شریف رضی، قم، 1412ق.
8. دیلمی، حسن‌بن‌محمد، غرر الأخبار، انتشارات دلیل ما، قم، 1427ق.
9. دیون پورت، جان، عذر تقصیر به پیشگاه محمد(صلى الله علیه وآله) و قرآن، ترجمة سیدغلامرضا سعیدی، اطلاعات، تهران، 1388.
10. ذاکری، علی‌اکبر، سیمای کارگزاران علی‌بن‌ابی‌طالب امیرالمؤمنین(علیه السلام)، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1375.
11. الذهبی، محمدبن‌أحمد، تاریخ الاسلام، دار الکتاب العربی، بیروت، 1407ق.
12. راغب اصفهانی، محمدحسین، المفردات فی غریب القرآن، دفتر نشر کتاب، تهران، 1404ق.
13. راوندى، قطب‌الدین، الدعوات، مدرسة امام مهدی، قم، 1407ق.
14. الزبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس، منشوراة مکتبة الحیاة، بیروت، [بی‌تا].
15. زمانی، محمدحسن، مستشرقان و قرآن؛ نقد و بررسی آرای مستشرقان دربارة قرآن، بوستان کتاب، قم، 1385.
16. سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، نشر ناب، تهران، 1379.
17. سجادی، سیدجعفر، فرهنگ معارف اسلامی، انتشارات کومش، تهران، 1373.
﴿ صفحه 573 ﴾
1. السرخسی، محمدبن‌احمد، المبسوط، دار المعرفة، بیروت، [بی‌تا].
2. سماوی، محمد تیجانی، آن‌گاه هدایت شدم، ترجمة محمدجواد مهری، بنیاد معارف اسلامی، قم، 1370.
3. سیدبن‌طاووس، علی‌بن‌موسی، اقبال الأعمال، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1367.
4. سیوطی، جلال‌الدین، الدر المنثور، کتابخانة آیت‌الله مرعشی نجفی، قم، 1404ق.
5. ــــــــــــــــــ ، مسند فاطمة الزهراء، مؤسسة الکتب الثقافیه، بیروت، 1413ق.
6. شرف‌الدین، سیدعبدالحسین، المراجعات، ترجمة ابوالفضل نجم‌آبادی، مؤسسة آیت‌الله‌ بروجردی، قم، 1386.
7. شیرازی، سلطان‌الواعظین، شب‌های پیشاور، تحقیق محمد علوی، انتشارات امیر کلام، قم، 1388.
8. صبور اردوبادی، احمد، اهمیت روزه ازنظر علم روز به زبان علمی ساده، انتشارات هدی، تهران، 1360.
9. الصفدی، خلیل‌بن‌أیبک، الوافی بالوفیات، دار إحیاء التراث، بیروت، 1420ق.
10. طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، انتشارات جامعة مدرسین، قم، 1417ق.
11. ـــــــــــــــــــــــ ، المیزان فی تفسیر القرآن، مکتبة النشر الإسلامی، قم، 1417ق.
12. الطبرانی، سلیمان‌بن‌احمد، المعجم الکبیر، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1412ق.
13. طبرس، احمدبن‌علی، الإحتجاج علی أهل اللجاج، نشر مرتضی، مشهد، 1403ق.
14. طبرسی، علی‌بن‌حسن، مشکاة الأنوار فی غرر الاخبار، کتابخانة حیدریه، نجف، 1385ق.
15. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، إعلام الوری، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1390ق.
16. ــــــــــــــــــــ ، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ناصرخسرو، تهران، 1372.
17. الطریحی، فخرالدین‌بن‌محمد، مجمع البحرین، انتشارات مرتضوی، تهران، 1362.
18. ـــــــــــــــــــــــــ ، مجمع ‌البحرین، دار الفکر، بیروت، [بی‌تا].
﴿ صفحه 574 ﴾
1. طوسی، محمدبن‌‌حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، دار إحیاء التراث العربی،
بیروت، [بی‌تا].
2. عاملی، سیدجعفر مرتضی، سیرة صحیح پیامبر اعظم، ترجمة محمد سپهری، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشة اسلامی، تهران، 1391.
3. دهلوی، عبدالعزیز، مختصر التحفة الاثنی عشریة، خلاصه‌کننده: سیدمحمود شکری الآلوسی، المکتبة السلفیة، قاهره، [بی‌تا].
4. عروسی حویزی، عبدعلی‌بن‌جمعه، تفسیر نور الثقلین، انتشارات اسماعیلیان، قم، 1415ق.
5. علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، دار العلم للملایین، بیروت، 1972م.
6. فخر رازی، محمدبن‌عمر، التفسیر الکبیر، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1411ق.
7. فیومی، احمدبن‌محمد، مصباح المنیر فی غریب شرح الکبیر، دار الهجرة، قم، 1405ق.
8. قمی، علی‌بن‌ابراهیم، تفسیر قمی، دار الکتاب، قم، 1404ق.
9. قمی، قاضی سعید، شرح توحید الصدوق، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تهران، 1415ق.
10. کاپلستون، فردریک چارلز، تاریح فلسفه، ترجمة سیدجلال‌الدین مجتبوی، ج1، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1388.
11. ــــــــــــــــــــــــــ ، تاریخ فلسفه، ترجمة داریوش آشوری، ج7، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، 1388.
12. کفعمی، ابراهیم‌بن‌علی، المصباح، انتشارات رضی، قم، 1405ق.
13. کِلی، جان، تاریخ مختصر تئوری‌ حقوقی در غرب، ترجمة محمد راسخ، انتشارات طرح نو، تهران، 1382.
14. کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1365.
15. کوفی، فرات‌بن‌ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، چاپ و نشر، تهران، 1410ق.
16. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1404ق.
﴿ صفحه 575 ﴾
1. مجمع البحوث الإسلامیة، شرح المصطلحات الفلسفیة، مجمع البحوث الإسلامیة، مشهد، 1414ق.
2. محدث قمی، عباس، منتهی الآمال، انتشارات هجرت، قم، 1376.
3. مصباح یزدی، محمدتقی، شرح برهان شفاء، تحقیق و نگارش محسن غرویان، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1384.
4. ــــــــــــــــــــ ، معارف قرآن 7 (اخلاق در قرآن)، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، قم، 1384.
5. ــــــــــــــــــــ ، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، قم، 1384.
6. ــــــــــــــــــــ ، بزرگ‌ترین فریضه، نگارش قاسم شبان‌نیا، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1389.
7. ــــــــــــــــــــ ، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1379.
8. ــــــــــــــــــــ ، جنگ و جهاد در قرآن، نگارش محمدمهدی نادری قمی، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1382.
9. ــــــــــــــــــــ ، سفر به سرزمین هزارآیین، تدوین و نگارش اصغر عرفان، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1386.
10. ــــــــــــــــــــ ، نظریة حقوقی اسلام، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1388.
11. ــــــــــــــــــــ ، آموزش فلسفه، سازمان تبلیغات اسلامی، تهران، 1366.
12. ــــــــــــــــــــ ، در جست‌وجوی عرفان، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینیŠ، قم، 1386.
﴿ صفحه 576 ﴾
1. ــــــــــــــــــــ ، زنهار از تکبر (شرح خطبة قاصعة نهج البلاغه)، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1386.
2. ــــــــــــــــــــ ، شرح جلد هشتم اسفار، تحقیق و نگارش محمد سعیدی‌مهر، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1380.
3. ــــــــــــــــــــ ، فلسفة اخلاق، تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی، چاپ و نشر بین‌الملل، تهران، 1381.
4. ــــــــــــــــــــ ، مردم‌سالاری دینی و نظریة ولایت فقیه، مؤسسة آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله)، قم، 1387.
5. محمدرضایی، محمد، تبیین و نقد فلسفة اخلاق کانت، دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1379.
6. مظفر، محمدرضا، المنطق، مؤسسة اسماعیلیان، قم، 1375.
7. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، انتشارات صدرا، تهران و قم، 1368.
8. معین، محمد، فرهنگ فارسی، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1360.
9. مغربی، قاضی نعمان، شرح الأخبار، انتشارات جامعه مدرسین، قم، 1414.
10. مفید، محمدبن‌محمدبن‌نعمان، المقنعة، کنگرة شیخ مفید، قم، 1413ق.
11. مقدادی اصفهانی، علی، نشان از بی‌نشان‌ها، انتشارات جمهوری، تهران، 1374.
12. موسوی خمینی، سیدروح‌الله، الرسائل العشرة، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی(رحمه الله)، تهران، 1378.
13. ـــــــــــــــــــــــــ ، الرسائل، انتشارات اسماعیلیان، قم، 1368.
14. ـــــــــــــــــــــــــ ، صحیفة امام، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینیŠ، تهران، 1379.
15. ـــــــــــــــــــــــــ ، وحدت از دیدگاه امام خمینی، تنظیم و استخراج مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تهران، 1376.
﴿ صفحه 577 ﴾
1. میرشریفی، سیدعلی، درس‌نامة آشنایی با تاریخ اسلام (پیام‌آور رحمت)، مؤسسة فرهنگی ـ هنری مشعر، تهران، 1390.
2. نجفی، محمدبن‌حسن‌بن‌باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، دار احیاء التراث العربی، بیروت، [بی‌تا].
3. نیچه، فردریش ویلهلم، خواست و ارادة معطوف به قدرت، ترجمة رؤیا منعم، مس، تهران، 1378.
4. ـــــــــــــــــــ ، دجال، ترجمة عبدالعلی دستغیب، آگاه، تهران، 1352.
5. یاقوت حموی، ابن‌عبدالله، معجم البلدان، دار صادر، بیروت، 1399ق.
6. ابن‌عبدالبر، یوسف‌بن‌عبدالله‌، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، دار الکتب العلمیة، بیروت، 1415ق.