رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

الف) زندگی اجتماعی؛ بستر‌ساز امتحان

چنان‌که پیش‌تر اشاره شد، بر اساس بینش اسلامی، خدای متعال اراده فرموده است که زندگی انسان در این عالم نیازمند همکاری انسان‌ها با یکدیگر و تشکیل اجتماع باشد. نیز روشن شد: کمالی که خدای متعال برای انسان مقدر فرموده است ـ که حتی ملائکه در برابر آن باید خضوع نمایندـ در سایة زندگیِ اجتماعی پدید می‌آید.
یکی از حکمت‌هایی که برای تشکیل اجتماعِ انسانی می‌توان از آن یاد کرد، فراهم‌سازی بستر امتحان برای انسان‌هاست. ارتباط انسان‌ها با یکدیگر زمینه‌ساز تکالیف برای آنان بوده، تکالیفْ بستر آزمایش را برای آنها مهیا می‌سازند و سنت امتحان روشن می‌کند که انسان تا چه اندازه از جوهر پاک برخوردار بوده، ارادة خیر و بندگیِ خداوند در او وجود دارد. کمال و سعادتی که خدای متعال برای انسان مقدر فرموده است، فقط در سایة افعال اختیاری حاصل‌ می‌گردد. ازاین‌رو، باید زمینة انتخاب و امتحان برای وی فراهم شود و این مهم در سایة زندگیِ اجتماعی حاصل می‌گردد. در زندگیِ اجتماعی است که در هر لحظة آن، به ‌خاطر ارتباطات مختلف، صدها زمینة امتحان برای انسان
﴿ صفحه 536 ﴾
فراهم می‌شود. در این وادی است که وی مخیر می‌گردد به چه چیز نگاه کند و به چه چیز نگاه نکند. به چه صدایی گوش فرادهد و به چه صدایی گوش نکند. به چه موضوعی بیندیشد و به چه موضوعی فکر نکند. به کجا برود و به کجا قدم نگذارد. اگر زندگیِ اجتماعی شکل نمی‌گرفت، بسیاری از تکالیف محقّق نمی‌گشت و اگر تکالیف نبود، زمینة انتخاب فراهم نمی‌گشت و اگر زمینة انتخاب مهیا نمی‌شد، انسان به آن کمالی که باید برسد نمی‌رسید. هدف از آفرینش انسان، این است که او از میان راه‌های گوناگون، بهترین را انتخاب کند. اما انتخابْ دو یا چندسویه بوده، هنگامی‌ معنا پیدا می‌کند که دو یا چند راه در پیش روی انسان باشد. گرچه خداوند از انسان پیمودن بهترین راه را خواسته است که همان صراط مستقیم است، برای تحقق امتحان باید راه‌های دیگری هم وجود داشته باشد، تا انسان از آنها اجتناب نماید. با وجود این، خدای متعال کاملاً انسان را رها نمی‌کند که در دام شیطان گرفتار شود، بلکه به صورت‌های گوناگون انسان را به‌سوی بهترین‌ها سوق می‌دهد و با وجود اینکه هم عوامل شیطانی وجود دارند و هم عوامل رحمانی ـ چون تعادل لازم برای تحقق امتحان باید برقرار باشدـ خدای متعال از باب فضل و رحمت بی‌پایان خویش و ازاین‌جهت ‌که هدف اصلی، رسیدن به رحمت است نه عذاب، زمینه‌هایی را فراهم می‌سازد که انسان راه صحیح را بهتر شناخته، بدان سو بیشتر سوق یابد و از راه غیرصحیح بازداشته شود.

ب) تشریعات الهی؛ تقویت‌کنندة راه خیر

صدیقة طاهره(علیها السلام) پیش‌تر به برخی از آموزه‌هایی اشاره فرمودند که انسان را به‌سوی بهترین راه سوق‌ می‌دهد و در این فراز، اعمالی را یادآور می‌شوند که انسان را به
﴿ صفحه 537 ﴾
بدترین مسیر‌ها می‌کشاند. خدای متعال چنان تقدیر و تدبیر فرموده است که تا حد ممکن، بندگانش از سیر به‌سوی بهترین‌ها منحرف نگردند و از امور تباه‌کننده و فاسد پرهیز نمایند. یکی از آن تدابیر، دستگاه تشریعِِ اوست. خدای مهربان انبیا را به‌سوی انسان‌ها فرستاد و بدین‌وسیله، حلال و حرام را برای بندگان خویش بیان فرمود، تا انسان‌ها مسیر دستیابی به بهترین‌ها را دریابند و کارهای ناشایست و آثار زیان‌بار آنها را بشناسند. لذا، هم انگیزة تحصیل بهترین‌ها در آنها ایجاد شود و هم رغبت به کارهای ناشایست پیدا نکرده، از آنها اجتناب کنند. بانوی دو عالم(علیها السلام)، در این فراز به چند نمونه از اعمال ناشایستی که انسان باید از آنها اجتناب کند، اشاره می‌فرمایند؛(569) اعمالی که ممکن است انسان را فاسد و تباه کرده، درنتیجه، اجتماع را آلوده سازد و فرصت حرکت جامعة انسانی را به‌سوی بالاترین کمال‌ها و سعادت‌ها سلب نماید. همان‌طور که گفته شد: خداوند، هم عوامل سوق انسان به طرف بهترین را آفریده است، هم عوامل بازدارنده از مسیر شر را. جعل این عوامل، نهایت لطف الهی است. اگر خداوند صرفاً خوب و بد را به انسان‌ها شناسانده، پس از آن سکوت می‌کرد، حجت بر همگان تمام و زمینة انتخاب فراهم می‌شد. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّا هَدَیناهُ السَّبیلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُورا؛(570) «به‌یقین،‌ ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاكر باشد، خواه ناسپاس!»
اما خداوند، دوست دارد بندگانِ بیشتری راه خیر را انتخاب کرده، به بهترین درجات کمال نایل آیند. ازاین‌رو، تدبیرات او به‌گونه‌ای است که جنبة خیر را تقویت کند؛ زیرا اَصالتْ از آنِ جنبة خیر است و از اموری که زمینة شر را فراهم می‌کند، پرهیز دارد.
﴿ صفحه 538 ﴾

ج) حفظ امنیت فردی و اجتماعی؛ شرط سلامت جامعه

خدای متعال بدن و جسمی سالم با ساختمانی پیچیده و دقیق به انسان عنایت فرموده است که هنوز بزرگان و دانشمندان بعد از گذشت قرن‌ها مطالعه و تحقیق نتوانسته‌اند اسرار عجیب آن را به‌طور کامل بشناسند و هر روز نکته‌ای تازه از آن دستگیر اندیشمندان و محققان می‌گردد. شناخت گوشه‌ای از اسرار بدن، نیازمند سال‌ها تحصیل در علومی چون زیست‌شناسی، فیزیولوژی و آناتومی است. صاحب‌نظران علمی نیز اعتراف دارند که اسرار ناشناختة فراوانی در بدن انسان وجود دارد که علم با همة پیشرفت خود هنوز بدانها دست نیافته است. دستگاه حیرت‌انگیز بدن دارای اعضای گوناگونی است که اگر عضوی از آن صدمه ببیند، حرکت مجموعه را گاه کُند و گاه متوقف می‌کند. خدای علیمِ قدیر اعضای بدن را به‌گونه‌ای خلق و هماهنگ نموده است که گاه یک عضو کوچک کارهای متعددی را عهده‌دار است که اگر صدمه ببیند، یا جای‌گزین برای آن وجود ندارد، یا با صرف هزینة فراوان و به‌کارگیری دستگاه‌های متعدد، بخشی از کارکرد آن را می‌توان جبران کرد. بنابراین، بدن انسان برای حرکت تکاملیِ خود نیازمند بهداشت و سلامتیِ اعضای خویش بوده، آلودگی‌ها به این حرکت آسیب می‌زنند.
همچنین، خداوند روح را با خلقتی عجیب‌تر و پیچیده‌تر به بدن متعلق کرده و رابطه‌ای قوی بین این دو برقرار ساخته است، به‌گونه‌ای‌که این دو در هم اثر می‌گذارند. برخی از آلودگی‌های بدنْ روح را هم فاسد کرده، از کار می‌اندازد.
برخی از آلودگی‌ها ممکن است صرفاً به شخص انسان مربوط شده، شخص او را فاسد کنند، اما دامنة برخی از آلودگی‌ها به محیط جامعه هم کشیده می‌شود و به افراد
﴿ صفحه 539 ﴾
زیادی زیان می‌رساند. بنابراین، برای تأمین سعادت انسان، علاوه بر سلامت جسم و روحِ فرد، باید محیط جامعة انسانی نیز از سلامت کافی برخوردار باشد. همچنین، تحقق سلامت جامعه فقط به سلامت جسمی افراد وابسته نیست، بلکه تأمین سلامت جامعه به امنیت روانیِ محیطِ جامعه نیز نیاز دارد. باید اجتماعِ انسانی ازلحاظ روانی نیز محیطی امن بوده، عِرض و آبروی افراد جامعه محفوظ بماند، تا افراد بتوانند زندگیِ سالمی را سپری نمایند. اگر افراد جامعه هر روز در معرض تهمتی قرار گرفته، حرمت و آبروی آنان لکه‌دار گردد، قطعاً نمی‌توانند از رشد کافی برخوردار شوند. توان انسان، در محیط ناامن، صَرف معارضات شده، دائماً باید در تلاش برای حفظ جان، مال و آبروی خویش باشد.
بنا بر آنچه گذشت، می‌توان گفت از عوامل فساد جامعه، عواملی هستند که امنیت جامعه را تهدید نموده، مال، جان و حرمت افراد را به خطر می‌اندازند. قرآن کریم اموال انسان را مایة قوام زندگیِ مادی او دانسته، می‌فرماید: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتی جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِیاماً وَارْزُقُوهُمْ فیها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفا؛(571) «و اموال خود را، كه خداوند وسیلة قوام زندگىِ شما قرار داده است، به دست سفیهان نسپارید و از آن، به آنها روزى دهید و لباس بر آنان بپوشانید و با آنها سخن شایسته بگویید».
بنابراین، برای تداوم زندگیِ مادیِ انسان، نباید اموال او در معرض تاراج و یغما قرار بگیرد. اگر انسان سال‌ها زحمت کشیده، برای رفاه و آسایشِ زندگیِ خود و خانواده‌اش اموالی فراهم آورد، اما بر اثر ناامنی به‌یک‌باره همة آنها به یغما رود، یقیناً در چنین فضایی نمی‌تواند در مسیری حرکت کند که او را به هدفش می‌رساند.
﴿ صفحه 540 ﴾
خلاصه اینکه سلامت اجتماعِ انسانی به سلامت جسمی افراد و امنیت روانیِ محیطِ جامعه وابسته است. حضرت زهرا(علیها السلام) در سه جملة اخیرِ خطبة مبارکِ خویش به عوامل بازدارنده‌ای می‌پردازند که خدای متعال برای سلامت روحی و جسمیِ جامعة انسانی وضع نموده است.