فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

14. امنیت جسمی، روانی و مالی؛ زمینه‌ساز رشد انسان

وَالنَّهْیَ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ تَنْزِیهاً عَنِ الرِّجْسِ، وَاجْتِنَابَ الْقَذْفِ حِجَاباً عَنِ اللَّعْنَةِ، وَتَرْكَ السَّرِقَةِ إِیجَاباً لِلْعِفَّة؛ «و [خداوند] نهی از نوشیدن شراب را برای پاکی از پلیدی‌ها تشریع فرمود و پرهیز از قَذْف را حجابی برای لعنت الهی و پرهیز از سرقت را برای به وجود آمدن عفت».
عبارت «النَّهْی عَنْ شُرْبِ الْخَمْر»، عطف بر عبارات پیش از آن است که بر حکمت تشریع برخی از واجبات دینی اشاره داشتند. در نگاه ابتدایی، گونه‌ای ناهماهنگی در عبارات دیده می‌شود. احتمال بسیار ضعیفی وجود دارد که در نسخه‌های این خطبة مبارک، خللی واقع شده باشد. البته همان‌طور که گفتیم، این احتمال بسیار ضعیف است. احتمالاً نکته‌ای ادبی در این فراز رعایت شده است که از زیبایی‌های کلام به‌شمار می‌رود و آن این است که گاه متکلم با ایجاد تفننی در کلام، آن را از سیاق عادی خود خارج می‌سازد تا موجب جلب توجه بیشتر شود. نمونة این نکته را می‌توان در قرآن مشاهده کرد: قُلْ تَعَالَوْاْ أَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَیكُمْ أَلاَّ تُشْرِكُواْ بِهِ شَیئًا وَبِالْوَالِدَینِ إِحْسَانًا؛(568) «به مردم بگو: بیایید آنچه را پروردگارتان بر شما حرام كرده است، برایتان بخوانم: اینکه چیزى را شریك خدا قرار ندهید و به پدر و مادر نیكى كنید».
بر اساس قاعده، باید می‌فرمود: «به خداوند شرک نورزید و از والدین نافرمانی نکنید»، اما با تغییری در سیاق آیه می‌فرماید: «به خداوند شرک نورزید و باید به والدین احسان کنید». این تغییر در سیاق از لطایفی ادبی برخوردار بوده، موجب جلب توجه مخاطب می‌گردد. ازاین‌رو، در بسیاری از آیات قرآن کریم از این نکته استفاده شده
﴿ صفحه 535 ﴾
است. شاید حضرت زهرا(علیها السلام) در این قسمتِ خطبة خویش، برای توجه دادن به موضوعی جدید، سیاق کلام را از ذکر واجبات و دستوراتِ سوق‌دهنده به‌سوی کمال تغییر داده و نهی از محرمات را ذکر فرموده‌اند.
حضرت زهرا(علیها السلام)، بعد از ذکرِ برخی از واجبات الهی و حکمت برجستة تشریع آنها، به برخی از مَنهیّاتِ الهی و چراییِ جعل آنها می‌پردازند. برای توضیح این بخشِ خطبة شریفِ فدکیه، مقدمه‌ای کوتاه را از نظر می‌گذرانیم.

الف) زندگی اجتماعی؛ بستر‌ساز امتحان

چنان‌که پیش‌تر اشاره شد، بر اساس بینش اسلامی، خدای متعال اراده فرموده است که زندگی انسان در این عالم نیازمند همکاری انسان‌ها با یکدیگر و تشکیل اجتماع باشد. نیز روشن شد: کمالی که خدای متعال برای انسان مقدر فرموده است ـ که حتی ملائکه در برابر آن باید خضوع نمایندـ در سایة زندگیِ اجتماعی پدید می‌آید.
یکی از حکمت‌هایی که برای تشکیل اجتماعِ انسانی می‌توان از آن یاد کرد، فراهم‌سازی بستر امتحان برای انسان‌هاست. ارتباط انسان‌ها با یکدیگر زمینه‌ساز تکالیف برای آنان بوده، تکالیفْ بستر آزمایش را برای آنها مهیا می‌سازند و سنت امتحان روشن می‌کند که انسان تا چه اندازه از جوهر پاک برخوردار بوده، ارادة خیر و بندگیِ خداوند در او وجود دارد. کمال و سعادتی که خدای متعال برای انسان مقدر فرموده است، فقط در سایة افعال اختیاری حاصل‌ می‌گردد. ازاین‌رو، باید زمینة انتخاب و امتحان برای وی فراهم شود و این مهم در سایة زندگیِ اجتماعی حاصل می‌گردد. در زندگیِ اجتماعی است که در هر لحظة آن، به ‌خاطر ارتباطات مختلف، صدها زمینة امتحان برای انسان
﴿ صفحه 536 ﴾
فراهم می‌شود. در این وادی است که وی مخیر می‌گردد به چه چیز نگاه کند و به چه چیز نگاه نکند. به چه صدایی گوش فرادهد و به چه صدایی گوش نکند. به چه موضوعی بیندیشد و به چه موضوعی فکر نکند. به کجا برود و به کجا قدم نگذارد. اگر زندگیِ اجتماعی شکل نمی‌گرفت، بسیاری از تکالیف محقّق نمی‌گشت و اگر تکالیف نبود، زمینة انتخاب فراهم نمی‌گشت و اگر زمینة انتخاب مهیا نمی‌شد، انسان به آن کمالی که باید برسد نمی‌رسید. هدف از آفرینش انسان، این است که او از میان راه‌های گوناگون، بهترین را انتخاب کند. اما انتخابْ دو یا چندسویه بوده، هنگامی‌ معنا پیدا می‌کند که دو یا چند راه در پیش روی انسان باشد. گرچه خداوند از انسان پیمودن بهترین راه را خواسته است که همان صراط مستقیم است، برای تحقق امتحان باید راه‌های دیگری هم وجود داشته باشد، تا انسان از آنها اجتناب نماید. با وجود این، خدای متعال کاملاً انسان را رها نمی‌کند که در دام شیطان گرفتار شود، بلکه به صورت‌های گوناگون انسان را به‌سوی بهترین‌ها سوق می‌دهد و با وجود اینکه هم عوامل شیطانی وجود دارند و هم عوامل رحمانی ـ چون تعادل لازم برای تحقق امتحان باید برقرار باشدـ خدای متعال از باب فضل و رحمت بی‌پایان خویش و ازاین‌جهت ‌که هدف اصلی، رسیدن به رحمت است نه عذاب، زمینه‌هایی را فراهم می‌سازد که انسان راه صحیح را بهتر شناخته، بدان سو بیشتر سوق یابد و از راه غیرصحیح بازداشته شود.

ب) تشریعات الهی؛ تقویت‌کنندة راه خیر

صدیقة طاهره(علیها السلام) پیش‌تر به برخی از آموزه‌هایی اشاره فرمودند که انسان را به‌سوی بهترین راه سوق‌ می‌دهد و در این فراز، اعمالی را یادآور می‌شوند که انسان را به
﴿ صفحه 537 ﴾
بدترین مسیر‌ها می‌کشاند. خدای متعال چنان تقدیر و تدبیر فرموده است که تا حد ممکن، بندگانش از سیر به‌سوی بهترین‌ها منحرف نگردند و از امور تباه‌کننده و فاسد پرهیز نمایند. یکی از آن تدابیر، دستگاه تشریعِِ اوست. خدای مهربان انبیا را به‌سوی انسان‌ها فرستاد و بدین‌وسیله، حلال و حرام را برای بندگان خویش بیان فرمود، تا انسان‌ها مسیر دستیابی به بهترین‌ها را دریابند و کارهای ناشایست و آثار زیان‌بار آنها را بشناسند. لذا، هم انگیزة تحصیل بهترین‌ها در آنها ایجاد شود و هم رغبت به کارهای ناشایست پیدا نکرده، از آنها اجتناب کنند. بانوی دو عالم(علیها السلام)، در این فراز به چند نمونه از اعمال ناشایستی که انسان باید از آنها اجتناب کند، اشاره می‌فرمایند؛(569) اعمالی که ممکن است انسان را فاسد و تباه کرده، درنتیجه، اجتماع را آلوده سازد و فرصت حرکت جامعة انسانی را به‌سوی بالاترین کمال‌ها و سعادت‌ها سلب نماید. همان‌طور که گفته شد: خداوند، هم عوامل سوق انسان به طرف بهترین را آفریده است، هم عوامل بازدارنده از مسیر شر را. جعل این عوامل، نهایت لطف الهی است. اگر خداوند صرفاً خوب و بد را به انسان‌ها شناسانده، پس از آن سکوت می‌کرد، حجت بر همگان تمام و زمینة انتخاب فراهم می‌شد. قرآن کریم می‌فرماید: إِنَّا هَدَیناهُ السَّبیلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُورا؛(570) «به‌یقین،‌ ما راه را به او نشان دادیم، خواه شاكر باشد، خواه ناسپاس!»
اما خداوند، دوست دارد بندگانِ بیشتری راه خیر را انتخاب کرده، به بهترین درجات کمال نایل آیند. ازاین‌رو، تدبیرات او به‌گونه‌ای است که جنبة خیر را تقویت کند؛ زیرا اَصالتْ از آنِ جنبة خیر است و از اموری که زمینة شر را فراهم می‌کند، پرهیز دارد.
﴿ صفحه 538 ﴾