رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

الف) اهتمام فراوان اسلام به صبر

واژه‌هایی که در قرآن و روایات فراوان تکرار و بر آنها تأکید می‌شود، نسبتاً محدود هستند. از جملة این واژه‌ها، واژة «صبر» است که از واژه‌های کلیدی در معارف اسلامی است. خدای متعال نیز مکرر به پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نسبت به صبر تأکید نموده، می‌فرماید: فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُل؛(486) «پس صبر كن، آن‌گونه كه پیامبران اُولوا العزم صبر كردند».
﴿ صفحه 453 ﴾
نیز می‌فرماید: وَاصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنین؛(487) «و شكیبایى كن كه خداوند پاداش نیكوكاران را ضایع نخواهد كرد» . همچنین در موارد فراوانی به عموم مردم با بیانات مختلف سفارش به صبر می‌فرماید. خدای متعال در سورة عصر می‌فرماید: وَالْعَصْر * إِنَّ الإِنسَانَ لَفِی خُسْر * إِلاَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْر؛(488) «به عصر سوگند، كه انسان‌ها همه در زیان‌اند، مگر كسانى كه ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده و یكدیگر را به حق سفارش كرده و یكدیگر را به صبر توصیه نموده اند».
در این سوره، چهار واژة کلیدی مشاهده می‌شود: ایمان، عمل صالح، حق و صبر. از قرار گرفتن واژة صبر در کنار واژه‌هایی چون حق، ایمان و عمل صالح، اهمیت صبر روشن می‌شود.

ب) انفعال و انظلام؛ معانی انحرافی صبر

متأسفانه گاهی معانی واژه‌های قرآنی در عُرف ما به‌درستی لحاظ نشده، گویا معنای آن تحریف می‌شود. کم نیستند واژه‌هایی که قرآن کریم آنها را با معنا و عنایتی خاص به کار برده، اما در عُرف به‌گونه‌ای دیگر درک و تفسیر شده‌اند. واژة صبر از این‌گونه واژه‌هاست. با دقت در کاربردهای واژة صبر در آیات و روایات، مشاهده می‌کنیم که معنایی که در آنجا لحاظ شده است، با آن معنای متعارف در محاورات ما تفاوت دارد. ما گمان می‌کنیم صبر به معنای منفعل بودن است و کسی را اهل
﴿ صفحه 454 ﴾
صبر می‌دانیم که در برابر پیشامدها از خود واکنشی نشان ندهد، حتی اگر به صورت او سیلی بزنند، جوابی ندهد و از کنار هر ناملایمتی با بی‌اعتنایی گذر کند! البته کسی که در برابر مصیبت‌های سخت، عنانِ نَفْسِ خویش را از دست نداده، جَزَع و فَزَعِ فراوان نکند، اهل صبر است و این یکی از مصادیق درست صبر می‌باشد، اما معنای صبر بسیار پربارتر و غنی‌تر از این معناست و کاربرد آن بسیار وسیع‌تر از این است. صبر به معنی انظلام و ظلم‌پذیری نیست. اسلام دوست ندارد انسان در برابر ظلم منفعل بوده، زود تسلیم شود. از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) با سندهای متعدد نقل شده است: مَنْ قُتِلَ دُونَ مَظْلِمَتِهِ فَهُوَ شَهِید؛(489) «اگر کسی در مقام دفاع از ظلمی که به وی شده است کشته شود، شهید است».
بر اساس این روایت، کسی که در راه مبارزة با ظلمی که بر او رواداشته‌اند، کشته شود، در حکم شهید است. این معنا بیانگر این است که اسلام دوست ندارد مسلمان، انسانی پست، زبون و منفعل باشد، بلکه خواهان این است که مسلمان در برابر ظلم مقاومت کرده، حتی اگر به قیمت از دست دادن جان او هم باشد، حق خویش را بگیرید. البته نباید فراموش کرد که دفاع از اسلام و جامعة اسلامی و ارزش‌های اسلامی، تکلیفی بسیار بالاتر و مهم‌تر است.

ج) عرصه‌های سه‌گانة صبر در روایات

خوشبختانه، با وجود تفاسیری که از صبر در روایات آمده است، مقدار این تحریفات و اشتباهات را می‌توان شناخت و از آن جلوگیری کرد. در روایتی نبوی(صلى الله علیه وآله) آمده است:
﴿ صفحه 455 ﴾
الصَّبْرُ ثَلاثَةٌ؛ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ، وَصَبْرٌ عِنْدَ الطَّاعَةِ، وَصَبْرٌ عَنِ الْمَعْصِیة؛(490) «صبر سه گونه است: صبر هنگام مصیبت؛ صبر هنگام اطاعت؛ صبر در برابر معصیت».
این روایت روشن می‌سازد که صبر بر سه گونه است: یک گونة آن صبر در هنگامی است که انسان با مصیبتی مواجه می‌شود. این صبر بدین‌معناست که انسان در هنگام مواجهه با سختی‌ها و گرفتاری‌ها بی‌تابی نكند و خویشتن‌دار باشد. باید بدانیم که زندگی دنیا بدون سختی نیست و خداوند دنیا را به‌گونه‌ای آفریده که با سختی ممزوج شده است. بالاتر اینکه، خود فرموده است: لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ فِی كَبَد؛(491) «به‌یقین، ما انسان را در رنج آفریدیم ».
«کَبَد» به معنای مشقت است(492) و مقصود از آن، سختی‌های عالم دنیاست که مقاومت در مقابل آنها را «مُکابدة» گویند.(493) انسان از همان ابتدای آفرینش، باید با سختی‌ها دست و پنجه نرم کند. مادر باید با تحمل رنج و سختی‌های فراوان، نوزادش را چندین ماه حمل، و بعد از تولد نیز مدت‌ها از او مراقبت کند تا بزرگ شود. قرآن این زحمت مادر را ارج نهاده است و می‌فرماید: وَوَصَّینَا الإِنسَانَ بِوَالِدَیهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّه؛(494) «و ما به انسان توصیه كردیم كه به پدر و مادرش نیكى كند. مادرش او را با ناراحتى حمل مى كند و با ناراحتى بر زمین مى گذارد و دوران حمل و از شیر بازگرفتنش سى ماه است، تا زمانى كه به كمال قدرت و رشد برسد».
﴿ صفحه 456 ﴾
گونة دوم صبر، صبر در مقام انجام وظیفه است. صبر در این مقام بدین‌معناست که انسان تلاش کند تا وظیفة خویش را به‌شایستگی انجام دهد. انسان باید تنبلی و کسالت را کنار گذاشته، در انجام تکلیفْ جدی باشد. البته رعایت رتبة تکالیف، امری است که باید رعایت کنیم. ابتدا تکالیف واجب و در درجة بعد، تکالیف مستحب را به‌صورت «الأفضل فالأفضل» انجام دهیم.
گونة دیگر صبر، صبر در برابر معصیت است و این صبر بدین‌معناست که انسان در هنگام نمایان شدن انگیزه‌های معصیت ـ که غالباً ناشی از شهوت و غضب هستندـ مقاومت ورزد و تسلیم آنها نشود. در این میدان، باید در مقابل نفْس و شیطان و همچنین در مقابل انسان‌هایی که با تهدید و تمسخر، یا با رفاقت و صمیمیت می‌کوشند که انسان را وسوسه کنند، مقاومت کرد.
در روایات، به این انواع سه‌گانة صبر اشاره شده است. این رهنمودها زمینه‌ای را فراهم می‌کند که ما وجه مشترکِ اقسامِ صبر را درک کنیم. قرآن کریم، به‌صورت مطلق، صبر را تجلیل نموده، دعوت به آن را از صفات مؤمنان می‌شمارد و ما را بدان دعوت می‌فرماید. اکنون چگونه می‌توان فهمید مقصود قرآن کریم کدام‌یک از مصادیق صبر است؟ البته اگر موارد استعمال صبر را در قرآن بررسی کنیم، می‌توانیم مصادیق این اقسام سه‌گانه را بیابیم، اما اگر معنای تحلیلیِ صبر را داشته باشیم ـ که جهت مشترک بین هر سه قسم مذکور باشد ـ مفاد آیات و روایات را بهتر درمی‌یابیم و شاید در مقام عمل نیز بهرة بیشتری ببریم.