رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

8. جهاد؛ عزت‌بخش اسلام

وَالْجِهَادَ عِزّاً لِلإِسْلام؛ «و [خداوند] جهاد را به خاطر عزت اسلام قرار داد».

الف) مقدمه

حضرت زهرا(علیها السلام) در این فراز از خطبة شریفِ فدکیه، آموزة جهاد را مطرح فرموده، به حکمتی از حکمت‌های تشریع آن اشاره می‌فرمایند. شایسته است به مناسبت این فراز، پیش از پرداختن به شرح آن، یادی از شهدای گران‌قدری کنیم که اکنون ما به برکت خون آنها از نعمت‌های مادی و معنویِ فراوانی بهره‌مندیم. اگر نبود جهاد این مجاهدانِ راه خدا، معلوم نبود اکنون ما ازلحاظ اعتقادی و رفتاری در کدام وادی سیر می‌کردیم. پیش از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، سِیر جامعه به‌سوی کفر بوده، هر روز ضربه‌ای به پیکر اسلام وارد می‌آمد. با اطمینان می‌توان گفت: اگر حرکت حضرت امام(رحمه الله) و فداکاری شهدا نبود، امروز در این کشور جز اسمی از اسلام باقی نمانده بود. امروز، امنیت، رفاه، نعمت‌های مادی، افتخارات
﴿ صفحه 440 ﴾
جهانی و بالاتر از همه، دین‌ خویش را مدیون انقلاب، شهدا و مدافعان اسلام هستیم. از خدای متعال عاجزانه و متواضعانه خواستاریم ایشان را از خوان کرمِ خویش بیش‌ازپیش بهره‌مند فرماید؛ چراکه ما هرگز از عهدة شکر و قدردانیِ این نعمت‌ها برنمی‌آییم. عده‌ای با وجود برکات فراوانی که به‌وسیلة انقلاب، شهدای انقلاب و شهدای جنگ تحمیلی نصیب ما شده است، چشمان خویش را بسته، زبان به ناسپاسی می‌گشایند و همة این الطاف الهی را انکار کرده، زیر سؤال می‌برند. به نظر می‌رسد کفران نعمتی از این بالاتر نتوان تصور كرد.
پیش از شروع شرح این فراز، بهتر است این نکته را نیز یادآور شویم که بحث پردامنه دربارة جهاد، با روشی که در شرح این خطبة شریف در پیش گرفته‌ایم، سازگار نبوده، ما را از هدف خویش دور می‌کند. ازاین‌رو، آنچه در این فصل از مسائلِ جهاد مطرح خواهد شد، مسائلی است که امروزه دشمنان اسلام القا می‌کنند و ذهن برخی از جوانان را آشفته می‌سازند. بنابراین، بحث‌هایی که خواهد آمد، اجمالی و فهرست‌وار بوده، علاقه‌مندان به مطالعة بیشتر را به کتاب جنگ و جهاد در قرآن ارجاع می‌دهیم.(473) برای روشن شدن سخن صدیقة کبری(علیها السلام)، مقدمتاً دربارة چند نکته بحث می‌کنیم:
﴿ صفحه 441 ﴾

اول. برخی دیدگاه‌ها درباره اصل جنگ

دسته‌ای از صاحب‌نظرانی که دربارة جنگ بحث کرده‌اند، معتقدند جنگ، قانون کلیِ هستی است (البته آنها هستی را مساوی با عالم ماده می‌دانند) و اساساً یکی از قوانین کلی که بر عالم هستی حاکم است، اصل تنازع می‌باشد. مکتب مارکسیسم را می‌توان در این گروه دسته‌بندی کرد. این مکتب اصل تضاد را یکی از اصول فلسفیِ حاکم بر جهان می‌داند.(474) دیدگاه مشابه این مکتب، دیدگاه کسانی است که جنگ را یک قانون زیست‌شناختی دانسته، می‌گویند: قانونی کلی بر عالمِ موجوداتِ زنده حاکم است و آن اصل تنازع است (گرایش داروینیستی).(475) برخی از جامعه‌شناسان به پیروی از این گرایش، اصل تنازع داروینیستی را در جامعه‌شناسی به کار گرفته، گفته‌اند: قانونی جبری و کلی در کل جوامع بشری حاکم است و آن وجود جنگ و تنازع برای بقاست، تا جامعة اصلح و اکمل باقی مانده، دیگران حذف شوند.(476)
در برابر این دیدگاه، گرایش دیگری است که معتقد است جنگ نوعی بیماری و امری غیرطبیعی است و به‌طور کلی باید ریشه‌کن شود. چنین گرایشی از دیرباز در مکتب هندوئیسم وجود داشته است. پیروان این مکتب معتقدند نباید به هیچ‌چیز تعرض کرد. انسان‌ها موظف‌اند به قدر ضرورت از آنچه در عالم وجود دارد، بهره ببرند، حتی از گیاهان نیز نباید زیاد استفاده کنند. کشتن حیوانات و به‌طریق‌اَولی، انسان را مطلقاً جایز نمی‌دانند. عده‌ای از آنان که پایبندیِ بیشتری به آموزه‌های مکتب خویش دارند، با پای برهنه راه رفته، با جاروی بلندی، پیش پای خود را جارو می‌کنند، تا مبادا موجودی
﴿ صفحه 442 ﴾
کوچک را زیر پای خود از بین ببرند. بنده از نزدیک چنین انسان‌هایی را مشاهده کرده‌ام. ایشان عقیده دارند به هیچ موجود زنده‌ای نباید تعرض کرد. بر پایة این دیدگاه، همة کسانی که به نحوی دست به جنگ می‌زنند، به کاری غیراخلاقی و نادرست دست زده‌اند.(477)
برخی دیگر، مبنای خویش را حقوق بشر قرار داده، خود را مدعیِ دفاع از حقوق بشر می‌دانند. پیروان این دیدگاه، چند قانون کلی را به‌عنوان حقوق بشر برمی‌شمارند که یکی از آنها اصل حیات است و معتقدند همة انسان‌ها در هر شرایطی ـ حتی جنایت‌کارترین انسان‌ها ـ از این حق برخوردارند.(478) بر این اساس، معتقدند باید از قوانین اعدام و مشابه آن مطلقاً جلوگیری کرد. اینان بر اساس مبنای خویش، جنگ را اَصالتاً بسیار بد می‌دانند، مگر در موارد بسیار استثنایی. عجیب این است که در سخنان و نوشته‌های چنین افرادی فراوان از این‌گونه سخنانِ به‌ظاهر زیبا مشاهده می‌شود، اما در عمل مرتکب جنایاتی می‌شوند که حتی از حیوانات وحشی هم دیده نمی‌شود.