رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

دوم. افزایش روزی

فایدة دوم زکات، دنیوی است و آن وسیع گشتن روزی انسان در همین عالم است. گرچه ظاهراً کسی که زکات می‌پردازد، از مال خویش می‌کاهد، اما این امرْ موجب برکت و فزونی آن می‌شود. دلایل این مطلب را می‌توان به سه گونه بررسی کرد:
یك) تقوا، عامل افزایش رزق
با استفاده از آیات قرآن روشن می‌گردد که اطاعت از خدا و رعایت احکام الهی موجب می‌شود خدای متعال باب رحمت را به روی انسان بگشاید؛ به‌گونه‌ای‌که انسان خود یارای محاسبة آن را ندارد. قرآن می‌فرماید: وَمَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا * وَیرْزُقْهُ مِنْ حَیثُ لاَ یَحْتَسِب؛(441) «و هرکس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می‌کند و او را از جایی که گمان ندارد روزی می‌دهد».
تقوا باعث می‌شود که خداوند روزی انسان را وسیع نماید. این یك پاداش الهی است که خداوند به انسان باتقوا هدیه می‌دهد. همچنین اگر در جامعه‌ای تقوا فراگیر شده، افراد آن اهل تقوا شوند، خداوند وعده داده است که برکات خویش را از زمین و آسمان بر آنان بگشاید. قرآن کریم از این وعدة الهی این‌گونه خبر می‌دهد:
﴿ صفحه 409 ﴾
وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَى آمَنُواْ وَاتَّقَواْ لَفَتَحْنَا عَلَیهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالأَرْض؛(442) «و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها ایمان می‌آوردند و تقوا پیشه می‌کردند، حتماً برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌گشودیم».
پرداخت زکات برای کسب رضای پروردگار عالم، انجام امری از اوامر خداوند بوده، مصداقی از رعایت تقوا محسوب می‌شود. با این حساب، وعده‌های الهی مشمول حال او شده، عجیب نیست که رزق او فزونی یابد.
دو) تجربه؛ گویای برکت‌بخشی زکات
دلیل دیگر بر فزونی رزق، كه بر اثر پرداخت زکات به دست می‌آید، تجربة عملی مؤمنان در این زمینه است. مؤمنانی که به دستور الهی جامة عمل پوشانده‌اند، خود شاهدی بر صدق این سخن صدیقة کبری(علیها السلام) هستند. آنان با چشم خود برکاتی را دیده‌اند که با پرداخت زکات در زندگی ایشان سرازیر شده است. بنده شخصی از اهل علم را می‌شناسم که واقعاً مظهر سخاوت و کَرَم است و کسی را چون او ندیده‌ام که این‌چنین راحت بذل و بخشش کند. او مهمانان خویش را بسیار اکرام کرده، هنگام رفتن هم هدایای فراوانی همراه آنان می‌نماید. روزی از او پرسیدم: چگونه است که شما این‌چنین راحت بذل و بخشش می‌کنید؟ ایشان گفت: «چرا چنین نکنم؟! من هرگاه این بخشش‌ها را داشته باشم، بر سرمایه‌‌ام بی‌حساب افزوده می‌شود. نمونه‌اش این است که امسال صد رأس از میش‌های من دوقلو زاییدند». او این حقیقت را باور کرده بود و در میدان عمل هم به‌راحتی بدان پایبند بود. باز یکی از مباشران املاک آستان قدس رضوی در نیشابور برای
﴿ صفحه 410 ﴾
بنده نقل می‌کرد: مزرعة بزرگی از آستان قدس را عده‌ای اجاره کرده، در آن به کشت و کار مشغول بودند. یک‌سال در فصل برداشتِ محصول، آن مزرعه مورد هجوم ملخ قرار گرفت و تمام محصول آن به‌جز قسمتی از وسط آن از بین رفت. گویا وسط مزرعه را حصاری کشیده بودند تا از آفت در امان بماند. هنگامی که از سرّ آن تحقیق کردیم، متوجه شدیم این قسمت از مزرعه در اجارة کشاورزی باتقواست که زکات محصول خود را به‌موقع پرداخت می‌نماید و سایر مستأجران مانند او نبوده، زکات محصول خویش را پرداخت نمی‌کردند.(443)
سه) تحلیل علمیِ رابطة زکات با افزایش مال
دلیل دیگری که می‌توان برای وسیع گشتن روزی به‌وسیله پرداخت زکات اقامه کرد، دلیلی علمی است که حتی می‌توان آن را برای کسانی گفت که بیشتر به مسائل علمی توجه داشته، چندان به مسائل تعبدی اعتنا نمی‌كنند. ازنظر علمی، پرداخت زکات، به معنای عام آن که همة بخشش‌های مالی را دربرگیرد، مسئله‌ای اقتصادی است و به پیشرفت اقتصادی جامعه کمک می‌کند.
پیشرفت اقتصادیِ جامعه مرهون این است که مصرف‌کننده بتواند از تولیدات مراکز تولیدی استفاده کند. اگر تولید در جامعه فراوان شود، اما محصولات تولیدی خریدار
﴿ صفحه 411 ﴾
نداشته باشند، به صاحب سرمایه سودی نمی‌دهند. در اجرای طرحی اقتصادی برای رشد اقتصاد جامعه ابتدا باید به بازار خرید آن اندیشید. در اقتصاد جهانی، کشورهای پیشرفتة صنعتی به‌ بهانة کمک‌های علمی، اقتصادی، فرهنگی، بانکی و غیره، مؤسسات اقتصادی و اعتباری تأسیس کرده، به کشورهای دیگر وام می‌دهند تا آن کشورها توان خرید کالای آنها را داشته باشند. پس یکی از راه‌های رشد اقتصاد جامعه، کمک مالی به فقرای جامعه است تا قدرت خرید آنها نیز بالا رود. اگر قدرت خرید آحاد جامعه بالا برود، برای تولیدکنندگان نیز منفعت‌زا خواهد بود.
یکی از فواید زکات، ایجاد قدرت خرید برای مستضعفان جامعه است. کسی که به نان شب محتاج باشد، توان خرید کالاهایی را که در جامعه تولید می‌شوند، نخواهد داشت و این امر موجب سِیر نزولی در اقتصاد جامعه خواهد شد. بنابراین، گردش پول در بین افراد جامعه باعث رشد اقتصادی (نماء فی الرزق) می‌گردد که طبیعتاً این امر مستلزم این است که کسانی که اموال بیشتری در دست دارند، مقداری از آن را به کسانی که از اموال کمتری برخوردار هستند، منتقل کنند.
پس، هم از راه آیات قرآنی و هم از راه تجربه و هم از راه استدلالِ علمی می‌توان فهمید که کمک مالی به دیگران باعث بهبود وضع اقتصادی می‌شود.

5. روزه؛ تثبیت‌کننده اخلاص

وَالصِّیامَ تَثْبِیتاً لِلإِخْلاَص؛ «و [خداوند] روزه را برای تثبیت اخلاص قرار داد».
در ادامة خطبة شریف فدکیه، حضرت زهرا(علیها السلام)، به یکی از حکمت‌های تشریع روزه تأکید می‌كنند و می‌فرمایند: «خداوند روزه را برای تثبیت اخلاص تشریع فرمود».
﴿ صفحه 412 ﴾
ویژگی برجستة روزه که در سایر عبادات دیده نمی‌شود، این است که روزه ذاتاً عبادتی مخفی است؛ بدین‌معنا که كسی با دیدن روزه‌دار متوجه نمی‌شود که او در حال عبادت است. روزه یک عمل امساکی از مبدأ تا منتها بوده، قوام آن به ترک است. این ترک، خودبه‌خود نشان نمی‌دهد که شخص قصد روزه دارد. نخوردن گاه به سبب بی‌اشتهایی است و گاه به عللی دیگر. بنابراین، صِرف اینکه انسان مشاهده کند کسی غذا نمی‌خورد دلیل بر روزه‌دار بودنش نیست. علاوه بر اینکه کمتر اتفاق می‌افتد که انسان از اذان صبح تا اذان مغرب با کسی همراه شود و با کنترل وی متوجه امساک او از مفطرات گردد. ازاین‌رو، به‌خودیِ‌خود، ریا و سُمعه(444) به این عمل راه ندارند، مگر اینکه روزه‌دار به خودنمایی تعمد داشته، اظهار کند که من روزه‌ام! سایر عبادات این ویژگی را ندارند. هنگامی که کسی به نماز می‌ایستد، عمل او نشانة این است که مشغول خواندن نماز است؛ یا کسی که زکات می‌پردازد، کسی که آن را می‌گیرد، می‌فهمد که وی انفاق کرده است. همین‌گونه است حج، جهاد و سایر فروعات. اما روزه‌دار به صرف روزه‌داری نمی‌تواند ریاکاری کند. ازاین‌جهت، این عبادت به اخلاص نزدیک‌تر است. کسی که یک ماه این عبادت را انجام می‌دهد، درحقیقت یک ماه اخلاص را تمرین می‌کند. هنگامی که انسان یک ماه هر روز عملی را تکرار کرد، برای او ملکه می‌شود. پس روزه اخلاص را در انسان تثبیت می‌نماید. این فایده بر روزه بیش از سایر عبادات مترتب می‌شود. ازاین‌روست که حضرت زهرا(علیها السلام) ویژگی برجستة روزه را «تثبیت اخلاص» معرفی می‌فرمایند. البته همان‌گونه که پیش از این اشاره کردیم، ذکر این حکمت‌ها به
﴿ صفحه 413 ﴾
معنای حکمت انحصاریِ این احکام نیست، بلکه ایشان، با توجه به اقتضای موردْ هرکدام را که بیشتر اهمیت داشته است، انتخاب فرموده‌اند. به همین دلیل است که می‌بینیم در روایات دیگر، حکمت‌های دیگری برای روزه بیان شده است.

برخی از آثار روزه

در روایات، فواید فراوانی اعم از فواید بدنی، بهداشتی، اجتماعی و اخلاقی برای روزه ذکر شده است که به دو نمونة آن اشاره می‌كنیم: