رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

4. زکات؛ پاک‌کنندة جان و فزایندة مال

پیش‌تر گفتیم حضرت زهرا(علیها السلام) در بخش دوم این خطبة شریف به حکمت تشریع تعدادی از عناوین برجسته در معارف اسلامی و قرآن کریم اشاره می‌فرمایند. حضرت در آغاز، ایمان و سپس نماز را ذکر فرمودند و در ادامه به مسئلة زکات پرداخته، می‌فرمایند: وَالزَّكَاةَ تَزْكِیةً لِلنَّفْسِ، وَنَمَاءً فِی الرِّزْق؛ «و [خداوند] زکات را برای پاکی روح و فزونی روزی قرار داد». در قرآن کریم نیز نماز و زکات توأمان ذکر شده‌اند؛ نظیر آنجا که می‌فرماید: وَأَوْصَانِی بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَیا؛(433) «و تا زمانى كه زنده ام، مرا به نماز و زكات توصیه كرده است». نیز می‌فرماید:
تِلْكَ آیاتُ الْقُرْآنِ وَ كِتابٍ مُبین * هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمِنین *
﴿ صفحه 400 ﴾
الَّذینَ یُقیمُونَ الصَّلاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ بِالآخِرَةِ هُمْ یُوقِنُون؛(434) این آیات قرآن و كتاب مبین است. وسیلة هدایت و بشارت براى مؤمنان است؛ همان كسانى كه نماز را برپا مى دارند و زكات را ادا مى كنند و به آخرت یقین دارند.
در کنار هم قرار گرفتن این دو موضوع، می‌تواند به این حقیقت اشاره داشته باشد که انسان همان‌گونه که باید برای تقویت رابطة با خداوند ـ که یک رابطة درونی و قلبی است ـ تلاش کند و این رابطه را با نماز ارتقا دهد، باید در اندیشة سامان دادن به رابطة خویش با بندگان خدا نیز باشد که البته این مهم، غیرمستقیم به رابطة با خدا برمی‌گردد؛ بدین‌‌معنا که خداوند برای هر انسانی وظایفی نسبت به سایر بندگان خویش معین نموده است و او باید به خاطر اطاعت خدا آن وظایف را انجام دهد.

الف) مفهوم زکات و موارد مصرف آن

کلمة زکات دو معنا دارد: معنایی خاص و معنایی عام. زکات در معنای خاص به قسمی از عبادات مالی اطلاق می‌شود که به اشیایی خاص تعلق می‌گیرد. اما بر اساس معنای عام، زکات رسیدگی مالی به دیگران برای رضای خداست. به‌عبارت‌دیگر، زکات در اصلِ فرهنگِ دینی، اعم از اسلامی و غیراسلامی، شامل هر نوع بخشش مالی می‌شود که به‌قصد اطاعت خدا انجام گیرد؛ چه تحت عنوان زکات خاص اعطا شود، چه تحت عنوان خمس، چه تحت عنوان صدقات مستحبی که همه مشمول زکات هستند.
دربارة عنوان صدقه نیز برخی گمان می‌کنند که این عنوان تنها صدقات مستحبی
﴿ صفحه 401 ﴾
را دربرمی‌گیرد که انسان معمولاً برای دفع بلا به فقیر اعطا می‌کند. اما در قرآن كریم دربارة زکات، اصطلاحی خاص به كار رفته است:
إِنَّمَا الصَّدَقاتُ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكینِ وَالْعامِلینَ عَلَیها وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِی الرِّقاب وَالْغارِمینَ وَفی سَبیلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبیلِ فَریضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلیمٌ حَكیم؛(435) زكات‌ها مخصوص فقرا و مسکینان و كاركنانى است كه براى [جمع‌آورى] آن زحمت مى كشند، و نیز برای كسانى كه براى جلب محبتشان اقدام مى شود و براى [آزادى] بردگان و [اداى دِینِ] بدهكاران و در راه [تقویت آیین] خدا و واماندگانِ در راه. این فریضه‌ای است الهى و خداوند دانا و حكیم است.
در این آیة شریف، مصارف زکاتِ اصطلاحی بیان شده است. بنابراین، اصطلاح زکات و صدقه در قرآن، اعم از معنایی است که امروزه ما در عرف و در علم فقه استعمال می‌کنیم.

ب) اسرار زکات

صدیقة طاهره(علیها السلام) دو ویژگی برجسته برای زکات بیان نموده، می‌فرمایند: تشریع زکات در اسلام دو هدف را دنبال می‌کند: یکی پاک شدن روح (تَزْكِیةً لِلنَّفْس) و دیگری فراوان شدن روزی (نَمَاءً فِی الرِّزْق).