رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

الف) تکبر؛ دشمن بندگی

حضرت زهرا(علیها السلام) حکمت تشریع نماز را پاک‌سازیِ دل از تکبر بیان فرمودند. سؤالی که ممکن است در اینجا به ذهن خطور کند، این است که علی‌رغم وجود صفات مذموم فراوان، چگونه است که صفت کبر تا این اندازه اهمیت یافته است که برجسته‌ترین ویژگیِ نماز، پاک کردن دل از کبر شمرده شده است؟ مگر کبر تا چه اندازه اهمیت دارد که امری چون نماز برای زدودن آن از قلب تشریع شده است؟ نمازی که در تمام شرایع بر آن تأکید شده و به همة انبیای الهی سفارش شده است؛ حتی حضرت عیسی(علیه السلام) هنگامی که در گهواره به سخن می‌آید، از سفارش خداوند به نماز سخن به میان آورده، می‌فرماید: وَ جَعَلَنی مُبارَكاً أَینَ ما كُنْتُ وَ أَوْصانی بِالصَّلاةِ وَالزَّكاةِ ما دُمْتُ حَیّا؛(411) «و مرا هرجا كه باشم، وجودى پربركت قرار داده و تا زمانى كه زنده ام، مرا به نماز و زكات توصیه كرده است».
﴿ صفحه 387 ﴾
مگر کبر چه اندازه خطرناک است که چنین عبادتی عظیم و فراگیر برای مبارزة با آن تشریع شده است؟ پاسخ این سؤال را باید از دقت در راهی یافت که انسان را به سعادت ابدی ـ که همان تقرب به خداست ـ می‌رساند. در جای خود ثابت شده است که تنها راه رسیدن به سعادت ابدی، بندگی خداست و ما در اینجا این نکته را به‌عنوان «اصل موضوع»(412) می‌پذیریم. نکته اینجاست که آنچه با این هدف تضاد دارد، احساس بزرگی کردن است. بندگی، اِعلام این واقعیت است که من هیچ‌چیز از خود ندارم (عَبْدًا مَّمْلُوكًا لاَّ یَقْدِرُ عَلَى شَیء؛(413) «بندة مملوكى را كه قادر بر هیچ‌چیز نیست»؛ لا یَمْلِكُ لِنَفْسِهِ نَفْعاً وَلا ضَرّاً وَلا مَوْتاً وَلا حَیاةً وَلا نُشُورا؛(414) «برای خود نه نفعی و نه ضرری را مالک است و نه مرگی و نه حیاتی و نه زنده شدن دوباره‌ای را»)، اما زبان حال متکبر گویای این توهم است که من موجودی بسیار بزرگ و با کمالاتِ فراوانم و شایستة من نیست که در مقابل کسی سر خم کنم! اگر این صفت در نفس انسان به‌صورت مَلَکه درآید، انسان حتی در برابر خداوند هم حاضر نیست سر خم کند؛ درحالی‌‌که یگانه راه سعادت او ابراز نهایت خضوع در برابر خداوند است.
روزی بزرگان یکی از قبایل عرب که از طوایف ثروتمند و متشخص سرزمین حجاز محسوب می‌شدند، خدمت پیامبر گرامی اسلام(صلى الله علیه وآله) رسیده، ‌پیشنهاد کردند: «ما آمده‌ایم که اسلام بیاوریم و جان و مال خود را در اختیار شما بگذاریم، به این شرط که سجده نماز را از ما بردارید». آنان در شأن خویش نمی‌دیدند که روی خاک بیفتند
﴿ صفحه 388 ﴾
و این کار برای آنان بسیار سنگین بود. پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) فرمودند: لا خَیرَ فِی دِینٍ لَیسَ فِیهِ رُكُوعٌ وَسُجُود؛(415) «در دینی که رکوع و سجود ندارد، خیری نیست».
در نهاد چنین انسان‌هایی، چنان روح خودبزرگ‌بینی ریشه‌ دوانده است که حاضرند اموال خویش را ببخشند و جان خویش را در معرض خطر قرار دهند و بدان افتخار کنند، اما از گمانِ دروغینِ خودبزرگ‌بینی خویش دست برندارند و روی خاک افتادن در برابر خداوند را در شأن خود ندانند!

ب) تکبر؛ عامل رانده شدن ابلیس

تکبر همان بیماری و مرضی است که ابلیس را بعد از شش‌هزار سال عبادت، محکوم به رانده شدن از درگاه الهی کرد.(416) عجیب این است که امیرالمؤمنین(علیه السلام) می‌فرمایند: لا یُدْرَى أَمِنْ سِنِی الدُّنْیا أَوْ مِنْ سِنِی الآخِرَةِ؛(417) «معلوم نیست این شش‌هزار سال بر اساس سال دنیاست [که 365 یا 355 روز است]، یا بر اساس سال‌های آخرتی است [که هر روز آن پنجاه‌هزار سال دنیاست]». البته بر اساس سال‌های دنیوی هم که باشد، عمری بسیار طولانی و عجیب است، تا چه رسد به اینکه بر اساس سال‌های آخرتی باشد. ابلیس چنان در عبادت غرق بوده که به صفوف فرشتگان و ملائکه پیوسته بود. ازاین‌رو، هنگامی که ملائکه به سجده مأمور شدند، این امر، شامل ابلیس هم شد، اما او نپذیرفت و گفت: أَنَا خَیرٌ مِّنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طین ؛(418) «من از او بهترم. مرا از آتش آفریده اى و او را از گِل!»
﴿ صفحه 389 ﴾
اگر بخواهیم به زبان متکبرانِ امروزی کلام ابلیس را ترجمه کنیم، باید بگوییم: این امر شما توجیه عقلایی ندارد! کسی که کوچک‌تر است، باید خضوع کند، اما من از آتش خلق شده‌ام و آتش شریف‌تر از خاک است. پس من از آدم شریف‌ترم! ابلیس چنین قیاسی کرد و برای سرپیچی خود، استدلال آورد، اما غافل بود از اینکه اطاعت از خدا، خضوع در مقابل موجود کامل و عظیمی است که کامل‌تر از آن را نمی‌توان فرض کرد. در جایی هم نقل نشده است که پیش از این، ابلیس در طول این شش‌هزار سال گناهی مرتکب شده باشد. وی بعد از همة آن عبادت‌ها، یک گناه کرد و آن این بود ‌که در برابر امر خداوند مبنی‌بر سجدة بر آدم، سرپیچی کرده، گفت: من این کار را نمی‌کنم! چگونه این یک گناه موجب رانده شدن او از درگاه الهی و نادیده گرفته شدن شش‌هزار سال عبادت وی شد؟ باز اگر این سؤال را به زبان امروزی بخواهیم طرح کنیم، باید بگوییم: این چه عدالتی است که خداوند شش‌هزار سال عبادت ابلیس را به خاطر یک گناه یک‌لحظه‌ای نادیده می‌گیرد؟ اما باید بدانیم که افعال الهی به دور از این سطحی‌نگری‌هاست. سرنوشت ابلیس به خاطر این یک گناه چنین رقم نخورد، بلکه این عصیان و استنکاف او از سجده، نشانة این است که وی از ابتدا چنین بنایی نداشته است که همة ‌اوامر خداوند را اطاعت کند. تکبرش سرانجام او را به آنجا رساند که در برابر خداوند بایستد و نهایتاً جبهه‌ای در برابر او شکل دهد.
نشانة ورودِ ایمانِ حقیقی به قلب آدمی این است که خداوند را واجب‌الاطاعة دانسته، تصمیم دارد تمام دستورات الهی را اطاعت نموده، چون‌وچرا نکند. اگر کسی همة اوامر خدا را بپذیرد و فقط یک امر را قبول نکند، ایمان او پذیرفتنی نیست. در
﴿ صفحه 390 ﴾
اسلام، ایمانی که حتی یک استثنا داشته باشد، مقبول نیست، بلکه ایمان باید مطلق باشد و ایمان مقید با کفر مطلق برابر است. قرآن می‌فرماید:
إِنَّ الَّذینَ یَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَیُریدُونَ أَنْ یُفَرِّقُوا بَینَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَیَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْض وَ یریدُونَ أَنْ یتَّخِذُوا بَینَ ذلِكَ سَبیلاً * أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرینَ عَذاباً مُهینا؛(419)همانا كسانى كه خدا و پیامبرانِ او را انكار مى كنند و مى خواهند میان خدا و پیامبرانش جدایی بیندازند، مى گویند: به بعضى ایمان مى آوریم و بعضى را انكار مى‌كنیم. آنها مى خواهند در میان این دو، راهى براى خود انتخاب كنند. آنها كافران حقیقى اند و براى كافران، مجازات خواركننده اى فراهم ساخته ایم.
اگر کسی یکی از حقایق یا ضروریات اسلام را ازروی علم انکار کند، به‌منزلة انکار همة اسلام است؛ زیرا اگر کسی به خاطر خدا اسلام را بپذیرد، چون همة احکام اسلام ازطرف خداوند صادر شده است، باید همة آن را بپذیرد. با نپذیرفتن یک حکم، معلوم می‌شود پذیرفتن سایر احکام نیز فقط به خاطر خداوند نبوده است، بلکه معیار و ملاک‌های دیگری مانند تن‌آسانی، نداشتن تضاد با هوای نفس و جز اینها در کار بوده است. روح ایمان در قلب چنین انسانی وجود ندارد. حالت انسان در برابر خداوند از دو حالت خارج نیست: یا تمام اوامر الهی در نزد او پذیرفته شده است، یا چنین نیست. بنابراین، یک طرف، ایمان است و یک طرف، کفر. ایمان 99 درصد با بی‌ایمانی تفاوتی نمی‌کند.
﴿ صفحه 391 ﴾

ج) تفاوت گردنکشی با گناهکاری

ممکن است کسی در طول عمر خویش یک بار هم نماز نخواند، یا حتی در طول عمر خود یک ‌بار هم به حکم خدا عمل نکند، اما با اظهار شرمندگی، در برابر خداوند بگوید: من انسانی تنبل هستم، یا شهوت بر من غالب شده است، یا چیزهایی ازاین‌دست؛ اما معتقدم حکم خدا واجب‌الاطاعة است. من شرمنده‌ام و امید دارم توفیق توبه نصیبم شده، گذشتة خویش را جبران کنم. چنین روحیه‌ای کفر محسوب نمی‌شود، گرچه عمل او معصیت است. کفر آن وقتی است که انسان به حکم خدا اعتراض داشته، آن را نپذیرد؛ مانند کسی که ازروی اعتراض و سبک شمردن، نه برای پرسیدن و فهمیدن، دربارة حکم اوقات نماز بگوید: چه فرق می‌کند که انسان پیش از طلوع آفتاب نماز بخواند، یا بعد از طلوع آفتاب؟ آنچه کفرآور است، نپذیرفتن حکم خدا و سر باز زدن از آن است. سخن ابلیس كه گفت: لَمْ أَكُن لِّأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُون؛(420) «من آن نیستم که براى بشرى كه او را از گِلی خشک، سیاه و بدبو آفریده اى، سجده کنم»، بدین‌معناست که خداوند نباید چنین کاری می‌کرد و امر او معقول نبود! با این کار، تکبر پنهانش را آشکار کرد. با آشکار شدن تکبرِ قلبیِ ابلیس در برابر مالک خویش، خداوند فرمود: فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِیم * وَإِنَّ عَلَیكَ اللَّعْنَةَ إِلَى یَوْمِ الدِّین؛(421) «از صف آنها (فرشتگان) بیرون رو، كه تو [از درگاه ما] رانده شده اى و لعنت [و دورى از رحمت حق] تا روز قیامت برای تو خواهد بود!»
بعد از سرپیچی ابلیس، قرآن می‌فرماید: وَكَانَ مِنَ الْكَافِرِین؛(422) «و او از کافران بود».
﴿ صفحه 392 ﴾
برخی از علمای ادبیات واژة «کان» را در این آیه به معنای «صار» دانسته‌اند.(423) لذا معنای آیه این خواهد بود: «و ابلیس از کافران شد». اما نیازی به این تأویل نیست و معنای اصلی «کان»، یعنی «بود»، نه‌تنها اشکالی ندارد، بلکه بسیار مناسب است. پس معنای آیه این خواهد بود: «ابلیس از کافران بود»؛ بدین‌معنا که وی قلباً چنین احکامی را قبول نداشت و در دل خویش این حقیقت را نپذیرفته بود که هرچه خداوند امر کند باید پذیرفت. ازاین‌رو، هنگامی که به سجده مأمور شد، با اظهار تکبر و بزرگ‌بینی گفت: «من سجده نمی‌کنم»! مشکل او فقط عمل نکردن به دستوری از دستورات الهی نبود، بلکه این سخن او حاکی از کفرش بود. گاه در اشعار و موعظه‌ها گفته می‌شود: «ابلیس به خاطر ترک یک سجده به این روز افتاد»! اما واقعیت این است که مشکل او فقط ترک یک سجده نبود. کم نیستند کسانی که سال‌ها نماز را ترک کرده، سر به سجده نمی‌گذارند، اما توفیق توبه پیدا کرده، برمی‌گردند. مشکل ابلیس استکبار و خودبزرگ‌بینیِ احمقانه‌ای بود که شدت آن را به‌خوبی می‌توان از کلام او فهمید: لم أَكُن لأَسْجُد؛(424) «من آن نیستم که سجده کنم».
تعبیر او بسیار تعبیر مغرورانه‌ای است. این روحیة کافریِ او بود که سبب خروج او از درگاه خداوند و لعن ابدی‌اش شد، نه ترک یک سجده. درحقیقت، ابلیس به خاطر ترک ایمان ملعون ابدی شد.
مراتبی از این روحیه، ممکن است در ما نیز وجود داشته باشد. از نشانه‌های این صفت زشت این است که انسان متکبر توانایی تحمل کمترین بی‌احترامی را نداشته، گاه تکلیفی واجب را به خاطر اندکی ناراحتی ترک می‌کند. البته برخی‌ها اندوختة
﴿ صفحه 393 ﴾
فراوانی از این رذیله را در دل خود دارند و برخی‌ها کم، اما اندکی از این صفت زشت نیز خطرناک است؛ به‌خصوص که این صفت مانند بذر گیاه، رشد می‌کند و به‌تدریج همة دل آدمی را فرامی‌گیرد.
همان‌گونه که گفتیم: برای انسان راه سعادت ابدی، بندگی خداست و از همین روست که قرآن کریم، عبادت را هدف پروردگار عالم از خلقت انس و جن بیان می‌کند: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالإِنسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُون؛(425) «من جن و انس را نیافریدم، جز براى اینكه عبادتم كنند [و از این راه تكامل یابند و به من نزدیك شوند]».
عبادت، نهایت اظهار کوچکی و تواضع در برابر خداست و بزرگ‌ترین دشمن این هدف خودبزرگ‌بینی است. در عالم خلقت، کسی به فضیلت رسول گرامی اسلام(صلى الله علیه وآله) نمی‌رسد، اما ایشان نیمه‌شب از محل خواب خویش برمی‌خیزد و درحالی‌که دست‌های خویش را به‌سوی آسمان بلند کرده و اشک از چشمانش سرازیر است، از خداوند درخواست می‌نماید: اللَّهُمَّ وَلا تَكِلْنِی إِلَى نَفْسِی طَرْفَةَ عَینٍ أَبَدا؛(426) «پروردگارا، و هرگز به‌اندازة چشم‌برهم‌زدنی مرا به خود وامگذار!»
او چه معرفت و شناختی از خداوند دارد که این‌چنین در پیشگاه او فروتنی می‌فرماید؟ کسانی که شاهد نماز خواندن مرحوم آیت‌الله بهجت(رحمه الله) بودند، می‌دیدند که چگونه خاضعانه نماز می‌خواند و حتی هنگام گفتن سلامِ نماز بغض گلویش را گرفته، نمی‌توانست سلامش را به‌آسانی ادا کند. مسلماً، اولیای خدا از معرفتی برخوردار بودند که عقلِ رشدنایافته، توان درکش را ندارد.
﴿ صفحه 394 ﴾
دستیابی به مقام قُرب الهی و نزدیک شدن به آن جایگاه عظیم، مستلزم درک عظمت و کبریایی پروردگار عالم و کوچکی و ذلت بنده است. ما باید فقر خود را درک کنیم، تا به‌تدریج به مقام قرب الهی نزدیک شویم. بدین منظور، باید سعی خویش را بر ریشه‌کن نمودن تکبر متمرکز کرده، دل را متواضع پرورش دهیم. بهترین راهکاری که خدای متعال برای نیل بندگان خویش به این هدف ارائه فرموده، «نماز» است. انسان باید روزی چند روزی چند بار روی خاک بیفتد و پیشانی خویش را که شریف‌ترین عضو بدن است، روی خاک گذاشته، نهایت فروتنی و خواری را در خود مجسم کند. چرا؟ تَنْزِیهاً لَكُمْ عَنِ الْكِبْر؛ برای پاک شدن از زشتی تكبر؛ برای رسیدن به کمال و سعادت ابدی که فقط در سایة فروتنی در پیشگاه الهی حاصل می‌شود. تا زمانی که اندکی کبر، گوشة دل انسان را اشغال کرده باشد، امکان رسیدن به آن مقام وجود ندارد.