رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

ب) پراگماتیسم؛(398) انحرافی پنهان

چنان‌که گفتیم، از دیدگاه قرآن کریم، ایمان اَصالت دارد و عملِ بدون ایمان ارزشی ندارد. در برابر دیدگاه قرآن کریم، برخی تصور می‌کنند ارزشِ هر چیز وابسته به فواید عملی آن است و مرادشان هم از فایده، فقط فواید مادی و دنیوی است. این همان گرایش پراگماتیستی است که در قرن اخیر در میان فیلسوفان غربی رایج شده است و معتقدند حقانیت هر چیز از مفید بودن آن در مقام عمل مشخص می‌شود. ‌ویلیام جیمز،(399) یکی از روان‌شناسان معروف امریکایی است که از پایه‌گذاران این گرایش شناخته می‌شود. وی در مقطعی به یک پریشانی روانی مبتلا می‌شود و بااینکه خود روان‌شناس بود، هرچه می‌کوشد نمی‌تواند آشفتگی ذهنی خویش را از بین ببرد. سرانجام به نیایش و عبادت پناه می‌برد و از این طریق مشکل خویش را حل می‌‌كند. وی پس از آن کتابی نگاشته و بهترین راه درمان امراض روانی را دعا و نیایش معرفی کرده است. اما دلیل این امر را مفید بودن عبادت در معالجة انسان‌های روان‌پریش دانسته است: «برفرض که مذهب چیزی جز اعتقاداتِ برخاسته از عواطف نسبت به دستورها و احکامی چند نباشد؛ یعنی مذهب عبارت باشد از یک سلسله پدیده‌های ذهنی.
﴿ صفحه 378 ﴾
صرف‌نظر از واقعی بودن آنها، هنگامی که می‌بینیم چه اندازه بر روی نشاط و نیروی رفتار ما اثر دارد، خواه‌ناخواه باید قبول کنیم که مذهب بزرگ‌ترین عامل زیست‌شناسی نوع بشر است».(400) این گرایشی پراگماتیستی است‌ که حقانیت را وابسته به فواید دنیوی می‌داند. پراگماتیست‌ها می‌گویند: «فرض کنیم چیزی دروغ باشد، اما اگر در مقام عمل مفید‌ باشد، ارزش حقیقی دارد».(401)
این گرایش در بسیاری از مردم به‌صورت ضعیف و شدید وجود دارد. متأسفانه چنین گرایشی در برخی از مسئولان بلندپایة کشور ما نیز به‌شدت دیده می‌شود و می‌بینیم که مردم را نیز به این گرایش تشویق می‌کنند. با دقت در نظریات و عملکرد اینها معلوم می‌شود که برای آنها درست یا غلط بودن مبانی یک اعتقاد و نظریه چندان اهمیتی ندارد، بلکه فقط پیشرفت در زندگی مادی مورد توجه است.
البته تمایل به این گرایش، قدری طبیعی می‌نماید. انسان فرزند طبیعت‌ است و شناخت‌های اولیة او، از همین امور طبیعی تحصیل شده است. درک ماورای طبیعت و دل بستن به اموری که قابل ادراک حسی نیست، امری فراتر از افق مادی‌ است. این در حالی است که مادی‌گرایی مقتضای طبیعت مادیِ انسان است. این مشکل در اقوام انبیای گذشته نیز به‌طور جدی به چشم می‌خورد. با مرور داستان بنی‌اسرائیل به‌خوبی می‌توان شدت گرایش این قوم را به امور مادی مشاهده کرد. داستان بنی‌اسرائیل داستانی بَس عبرت‌آمیز است. از همین روست که قرآن از هر داستانی آن را بیشتر تکرار نموده، جزئیات آن را به‌تفصیل نقل می‌کند. اهمیت داستان این قوم آن‌‌گاه بیشتر
﴿ صفحه 379 ﴾
می‌شود که به نقل از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) می‌شنویم: لَتَتَّبِعُنَّ سَنَنَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ شِبْراً بِشِبْرٍ وَذِرَاعاً بِذِرَاعٍ حَتَّى لَوْ دَخَلَ أَحَدُهُمْ فِی جُحْرِ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوه ؛(402) «قطعاً شما از روش‌ها و سنت‌های کسانی که پیش از شما بودند، وجب به وجب و ذراع(403) به ذراع پیروی می‌کنید. حتی اگر یکی از آنها در لانة سوسماری رفته باشد، شما هم می‌روید».
بنی‌اسرائیل فرزندان حضرت یعقوب(علیه السلام) بودند و داستان ورود ایشان به سرزمین مصر به زمان عزیزیِ حضرت یوسف(علیه السلام) در آن سرزمین بازمی‌گردد. هنگامی که حضرت یوسف(علیه السلام) در مصر به مقامی شبیه به سلطنت رسید و قدرت مصر را در اختیار گرفت، پدر و برادران خویش را به آن سرزمین آورد و ایشان در آنجا ساکن شدند. بعد از گذشت مدتی، فرعونی که ایمان آورده بود، از دنیا رفت و جانشینان او همان مسیر شرک را دنبال کردند و به‌تدریج، ارزش‌هایی را که حضرت یوسف(علیه السلام) تعلیم داده بود، به دست فراموشی سپردند. قرآن کریم در داستان مؤمنِ آل فرعون(404) به این نکته اشاره می‌فرماید. سرانجام، بازهم روحیة شرک‌آمیز بر مردم مصر حاکم شد و عملاً فرعون‌پرست شدند؛ بدین‌معنا که در مقابل فرعون به خاک
﴿ صفحه 380 ﴾
می‌افتادند و امر او را واجب‌الإطاعة می‌دانستند. با بعثت حضرت موسی(علیه السلام) و تلاش‌های وی، به‌تدریج بسیاری از بنی‌اسرائیل به او ایمان آوردند و نهایتاً، فرعونیان مغلوب و در رود نیل غرق شدند. بنی‌اسرائیل در میانة راهِ هجرت از مصر، به مردمی بت‌پرست برخورد کردند که در منطقه‌ای سرسبز و خوش‌آب‌وهوا به بت‌پرستی مشغول بودند. آنها برای خود بت‌های زیبایی ساخته بودند و در خلال مراسم پرستش، به پای‌کوبی و اختلاط و خوش‌گذرانی مشغول می‌شدند. بنی‌اسرائیل با دیدن این منطقة خوش‌آب‌وهوا، بت‌های رنگارنگ و مراسم جذاب آنها، پیش موسی آمدند و گفتند: یا مُوسَى اجْعَل لَّنَا إِلَـهًا كَمَا لَهُمْ آلِهَة؛(405) «ای موسی، براى ما معبودى قرار ده، همان گونه كه آنها معبودانی دارند!»
حضرت از سخن آنها ناراحت شد و آنان را نصیحت و دعوت به توبه کرد. این هوس در دل بنی‌اسرائیل ماند، تا زمانی که حضرت موسی(علیه السلام) چهل روز بنی‌اسرائیل را ترک کرد و به میقات رفت. سامری این فرصت را غنیمت شمرد و از آنان خواست تا طلاهای خویش را نزد او بیاورند تا آن خدایی را که آرزو داشتند برایشان بسازد. آنان نیز طلاهای خود را آوردند و ذوب کردند و سامری برایشان خدایی زرین و گوساله‌مانند ساخت!
باز بنی‌اسرائیل در جای دیگری از موسی(علیه السلام) می‌خواهند که خدای خویش را آشکارا به آنها نشان دهد. حتی بعد از همة آن معجزاتی که با چشم خویش از موسی(علیه السلام) دیده بودند، شرط ایمان آوردن به او را چنین رؤیتی قرار می‌دهند. قرآن سخن ایشان را این‌گونه نقل می‌فرماید: یا مُوسى َ لَنْ نُّؤْمِنَ لَكَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَة؛(406) «اى موسى، ما هرگز به تو ایمان نخواهیم آورد، مگر اینكه خدا را آشكارا ببینیم».
﴿ صفحه 381 ﴾
گرایش به طبیعت و محسوسات، گرایشی طبیعی است. انبیا همواره می‌کوشیدند تا مردم را متوجه ماورای طبیعت کنند و به آنها بفهمانند که خداوند جسم نیست. بنی‌اسرائیل چنین روحیه‌ای داشتند. طبعاً با وجود چنین روحیه‌ای، چندان جایی برای مسائل معنوی و ماورایی باقی نخواهد ماند. اگر به چنین کسانی گفته شود: خداوند در برابر اعمال صالح به شما پاداش خیر عطا می‌کند، گمان می‌برند معنای این سخن، باران بیشتر، فراوانی محصولات و اموری از این قبیل است. اینان وجود آخرت و بهشت را جدی نمی‌گیرند. البته ناگفته نماند که باور این حقایق نیز کار آسانی نیست و فقط در میدان سخت امتحان است که خداباورانِ واقعی مشخص می‌شوند. واقعاً اگر ما به سختیِ فقر، مرض و بی‌هویتیِ اجتماعی مبتلا شده، حقیقتاً‌ طعم سختی آنها را بچشیم و در چنین شرایطی به ما بگویند: پایان این سختی‌ها بهشتی است که خداوند دربارة آن می‌فرماید: لَهُمْ غُرَفٌ مِّن فَوْقِهَا غُرَفٌ مَّبْنِیَّةٌ تَجْرِی مِن تَحْتِهَا الأَنْهَار؛(407) «غرفه هایى در بهشت دارند كه بر فراز آنها غرفه هاى دیگرى بنا شده، از زیرشان نهرها جارى است»، آیا این پاداش خداوند برای ما ارزش بیشتری دارد، یا اینکه اکنون حسابی بانکی با سرمایه‌ای فراوان، همراه با انواع و اقسام خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها را در اختیارمان قرار دهند؟ اگر ـ نعوذ بالله ـ ما به مرضی مبتلا شویم که پزشکان از معالجة آن اظهار عجز کرده، به‌گونه‌ای‌که از درمان آن نومید شویم، ناگهان با پزشکی ملاقات کنیم که توانایی درمان ما را داشته، به‌خوبی از عهدة آن برآید، آیا این بهبود برای ما ارزش بیشتری خواهد داشت، یا سخن خداوند که می‌فرماید: لَّهُمْ فِیهَا أَزْوَاجٌ مُّطَهَّرَةٌ وَهُمْ فیها خالِدُون؛(408) «براى آنان همسرانى پاك و پاكیزه است و
﴿ صفحه 382 ﴾
جاودانه در آن خواهند بود»؟ یا اینکه می‌فرماید: أَنْهَارٌ مِّنْ خَمْرٍ لَّذَّةٍ لِّلشَّارِبِین؛(409) «نهرهایى از شراب [طهور] كه مایة لذت نوشندگان است»؟
‌بسیار اندک‌اند کسانی که حاضر باشند همة این سختی‌ها را داوطلبانه تحمل کرده، تنها طالب رضای خداوند باشند.

ج) ملی‌گرایی؛ بازگشت به جاهلیت

در برابر ایمان‌گرایی، انحراف فکریِ دیگری به چشم می‌خورد که امروزه بسیار رایج است و می‌توان آن را از قبیل مهارت‌آمیزترین حیله‌های ابلیس دانست. ملی‌گرایی به معنای منحصر دانستن ارزش‌ در امور ملی است. در این زمینه، چنین تبلیغ می‌شود که ارزش فقط به وطن، ملت، آبا و اجداد است و سخن گفتن از خدا، اسلام و مذهب اهمیتی ندارد. عجیب این است که در جامعة اسلامی و انقلابی ما و در جامعه‌ای که بنیان‌گذار انقلاب اسلامی آن، هیچ‌گاه واژة اسلام از کلامش نمی‌افتاد، کسانی به بهانة پیروی از او این سخنان را بر زبان می‌آورند که دیگر زمان سخن گفتن از تبلیغ اسلام گذشته است و باید ارزش‌های عام انسانی را تبلیغ کنیم! آیا این چیزی است كه خدا و رسول او از ما می‌خواهند؟ آیا این چیزی است که امام(رحمه الله) به دنبال آن بود و هزاران انسان شریف با خون خویش آن را فریاد زدند؟ ارزش‌های عام انسانی در میان بت‌پرست‌ها و دیگر گروه‌ها و فرقه‌ها نیز تبلیغ می‌شود. پس جایگاه ایمان کجاست؟ همان ایمانی که بر اساس آموزه‌های قرآنْ ریشة همة ارزش‌هاست و هر چیز دیگری در سایة آن ارزش پیدا می‌کند. آیا این رواست که به نام پیروی از خط امام و ولایت
﴿ صفحه 383 ﴾
گفته شود: ما امروز از این‌گونه مسائل فراتر رفته‌ایم؟ درحقیقت باید گفت اینان از اوهام و خیالات خویش فراتر نرفته‌اند.
از کسانی که مبلّغ ملی‌گرایی شده، به ایرانی بودن خویش افتخار می‌کنند، باید پرسید: مگر شما به اختیار خویش در ایران متولد شدید؟ آیا تولد اجباری در یک سرزمین هنر محسوب می‌شود؟ اگر ایران معیار ارزش است، مرز این معیار از کجاست تا به کجا و چگونه تعیین می‌شود؟ چگونه این ملاک به دست آمده است؟ اگر آبا و اجداد کسی فضلی تحصیل کرده باشند، به حساب فرزندان آنها نوشته می‌شود؟ هرکسی مسئول کار خویش است و باید ببیند خود چه تحصیل کرده و عمر خود را در کسب چه ارزشی مصرف نموده و به چه چیز یا چه کسی دل بسته است و به عشق چه چیزی یا چه کسی می‌کوشد و در حیات خویش از کدام ارزش‌ها حمایت می‌کند.
آنان که سخن از پیروی خط امام(رحمه الله) به میان می‌آورند، آیا این فرمایش امام(رحمه الله) را نشنیده‌اند که می‌فرمود: «ملی‌گرایی اساس بدبختی مسلمین است؟»(410) جالب اینجاست
﴿ صفحه 384 ﴾
﴿ صفحه 385 ﴾
که نخست‌وزیر دولت موقت در اوایل انقلاب اسلامی ایران تصریح می‌کرد: «فرق من با امام این است که امام ایران را برای اسلام می‌خواهد، ولی من اسلام را برای ایران می‌خواهم»! دست‌کم، او عقیده‌اش را صادقانه ابراز می‌کرد و مانند گروهی، آن را در پردة نفاق نمی‌جست. حقیقتاً، نقطة اصلی اختلاف مکتب امام(رحمه الله) با ملی‌گراها همین مسئله بود. آیا ما باید اسلام را حذف کرده، بگوییم: تنها ایران هدف ماست؟ آیا نام این کار را می‌توان بندگی خدا و اطاعت از دین گذاشت؟ آیا این کار حفظ ارزش‌های جمهوری اسلامی است، یا بازگشت به جاهلیت اُولی؟! به کجا می‌رویم؟
این تفکرات ریشه در همان عمل‌زدگیِ مادی دارد که در برخی از دولت‌های پس از انقلاب هم به‌شدت از طرف برخی مسئولان ترویج می‌شد و هنگامی که به آنها تذکر داده می‌شد فلان ارزش اسلامی در حال نابودی است، می‌گفتند: اجازه دهید مدیران کار خود را انجام دهند. مهم استفاده از تخصص آنهاست! روحیة عمل‌گراییِ مادی، انسان را به آنجا می‌رساند که غیر از آثار مادی دیگر چیزی نبیند و سایر امور را چیزی جز تشریفات نداند.
شنیدن چنین افکاری این نکته را برای انسان روشن می‌سازد که چرا حضرت زهرا(علیها السلام) برای بیان محتوای اسلام، سخن خویش را با تأکید بر ایمان آغاز نموده، می‌فرمایند: جَعَلَ اللهُ الإیمانَ تَطهِیراً لَكُمْ مِن الشِّرْك؛ «خداوند ایمان را برای تطهیر شما از شرک قرار داد»؛ و با بیان حرمت شرک به پایان رسانده، می‌فرمایند: وَحَرَّمَ الشِّركَ إخلاصاً لَهُ فِی الرُّبُوبِیَّة؛ «و خداوند شرک را به خاطر اخلاص شما در اعتقاد به ربوبیت او حرام کرد». این چینشی که حضرت انتخاب نموده‌اند، بدین سبب است که حقیقتاً آغاز و انجام دین چیزی جز این نیست و سایر منافعی که عاید مؤمنان
﴿ صفحه 386 ﴾
می‌شود، همه، آثار و برکاتی است که به اذن خداوند به دنبال این فوز عظیم، یعنی ایمان، جاری می‌شود و در مقابل آن اصلاً قابل اعتنا نیستند.

3. نماز؛ درهم‌شکنندة تکبر

حضرت زهرا(علیها السلام) بعد از مسئلة ایمان، به حکمت تشریع نماز اشاره کرده، می‌فرمایند: وَالصَّلاةَ تَنْزِیهاً لَكُمْ عَنِ الْكِبْر؛ «و [خداوند] نماز را برای پاک کردن شما از کبر و خودبزرگ‌بینی قرار داده است».