فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

مقدمه

حضرت زهرا(علیها السلام) در فرازهای گذشتة خطبة مبارکشان، به حمد و سپاس الهی و شهادت به رسالت پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) پرداختند و در ضمن آن، معارف خداشناسی، فلسفة نبوت و نقش پیامبر گرامی اسلام(صلى الله علیه وآله) را در هدایت انسان‌ها به‌سوی هدف خلقتشان تبیین فرمودند که توضیح آن را ازنظر گذراندیم. در ادامه، صدیقة کبری(علیها السلام) مردم را مخاطب قرار می‌دهند و در ضمنِ بیان مسئولیتی که به عهدة ایشان است، اوصافی از قرآن و شمّه‌ای از اسرار و معارف کلیِ آن را بیان می‌فرمایند. این سخنان گهربار مجموعاً بخش سومِ این خطبة شریف را تشکیل می‌دهند.
﴿ صفحه 344 ﴾
﴿ صفحه 345 ﴾

فصل اول: کتاب خدا

ثُمَّ الْتَفَتَتْ إِلَى أَهْلِ الْمَجْلِسِ، وَقَالَتْ أَنْتُمْ عِبَادَ اللَّهِ نُصْبُ أَمْرِهِ وَنَهْیهِ، وَحَمَلَةُ دِینِهِ وَوَحْیهِ، وَأُمَنَاءُ اللَّهِ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَبُلَغَاؤُهُ إِلَى الأُمَمِ حَوْلَکُمْ وَزَعِیمُ حَقٍّ لَهُ فِیكُمْ وَعَهْدٌ قَدَّمَهُ إِلَیكُمْ، وَبَقِیَّةٌ اسْتَخْلَفَهَا عَلَیكُمْ، كِتَابُ اللَّهِ النَّاطِقُ، وَالْقُرْآنُ الصَّادِقُ، وَالنُّورُ السَّاطِعُ، وَالضِّیاءُ اللاَّمِعُ، بَیّنَةٌ بَصَائِرُهُ، مُنْكَشِفَةٌ سَرَائِرُهُ، مُتَجَلِّیةٌ ظَوَاهِرُهُ، مُغْتَبِطَةٌ بِهِ أَشْیاعُه قَائِدٌ إِلَى الرِّضْوَانِ اتِّبَاعُهُ، مُؤَدٍّ إِلَى النَّجَاةِ إِسْتمَاعُهُ، بِهِ تُنَالُ حُجَجُ اللَّهِ الْمُنَوَّرَةُ، وَعَزَائِمُهُ الْمُفَسَّرَةُ، وَمَحَارِمُهُ الْمُحَذَّرَةُ، وَبَیّنَاتُهُ الْجَالِیةُ، وَبَرَاهِینُهُ الْكَافِیةُ، وَفَضَائِلُهُ الْمَنْدُوبَةُ، وَرُخَصُهُ الْمَوْهُوبَةُ، وَشَرَائِعُهُ الْمَكْتُوبَةُ؛ سپس خطاب خویش را متوجه اهل مجلس کرد و فرمود: شما ای بندگان خدا، مورد خطاب امر و نهی الهی و حاملان دین و وحی خدا و امین پروردگار در اجرای احکام الهی و ابلاغ‌کنندگان آنها به مردم اطراف خویش
﴿ صفحه 346 ﴾
هستید و البته مدعیِ حق خدا در میان شماست. نیز فرمانی که او را به‌سوی شما فرستاده و باقی‌مانده‌ای که در میان شما جانشین خود قرارش داده است: کتاب گویای الهی و قرآن صادق که نوری است بلند و شعاعی روشنگر و دلایلی واضح و لطایفی آشکار و ظواهری روشن. پیروان او همواره مورد آرزوی دیگران هستند و او پیروان خویش را به‌سوی رضوان الهی رهبری می‌کند. گوش سپردن به قرآن انسان را به راه نجات می‌کشاند. به‌وسیلة قرآن می‌توان به حجت‌های روشن الهی و واجبات تفسیرشده و حرام‌های ممنوع‌شدة خداوند و آیات آشکار و براهین کافیِ او و آداب مطلوب (فضایل اخلاقی) و رخصت‌های بخشیده‌شده (کارهای مجاز)‌ و شرایع نوشته‌شدة الهی دست یافت.

1. جایگاه مسلمانان نخستین در برابر وحی الهی

حضرت زهرا(علیها السلام) در عبارت «أَنْتُمْ عِبَادَ اللَّهِ نُصْبُ أَمْرِهِ وَ نَهْیه»، می‌توانستند به‌جای «عباد الله» از تعبیر «أیّها المؤمنون»، یا «أیّها المهاجرون والأنصار» استفاده فرمایند، اما انتخاب تعبیر «عباد الله» ممکن است بدین جهت باشد که حضرت قصد دارند از همین ابتدا مردم را متوجه مسئولیت بندگی‌شان نموده، به آنها این معنا را القا کنند: بنده باید مطیع و گوش‌به‌فرمان مولای خویش باشد. این‌گونه نیست که شما مستقل باشید و بتوانید به دلخواه خویش عمل کنید و هرکسی را خواستید بر سر کار آورید، بلکه باید تکلیفی را عملی نمایید که ازطرف مولا متوجه شماست. به همین مناسبت، اولین
﴿ صفحه 347 ﴾
نکته‌ای که حضرت بدان اشاره می‌کنند، امر و نهی الهی است و در چنین مقامی است که انتخاب عنوان «عباد الله» مناسب‌تر به نظر می‌رسد.
«نُصب» از مادة «نَصْب»(366) به چیزی گفته می‌شود که در پیش چشم انسان، برجسته شده است، تا راهنمای وی باشد. عبارت «نصب علامت» که در زبان فارسی به کار می‌رود، از همین واژة عربی گرفته شده است. این علامت به اهداف مختلفی می‌تواند نصب شده باشد. گاهی مانند علایم راهنمایی و رانندگی برای راهنمایی رانندگان در جاده‌ها و خیابان‌هاست و گاهی در مسابقات برای نشان دادن نقطة پایان مسابقه است تا شرکت‌کنندگان فقط به آن سمت توجه پیدا کنند. در قرآن نیز بدین‌‌معنا اشاره شده است: یَوْمَ یَخْرُجُونَ مِنَ الأَجْداثِ سِراعاً كَأَنَّهُمْ إِلى نُصُبٍ یُوفِضُون؛(367) «روزی كه از قبرها به‌سرعت خارج مى شوند؛ گویى به‌سوى هدف مسابقه مى دوند».
گاهی نیز عَلَمی به‌منظور نشانة امور مقدس یا نشانة محل انجام کارهای مقدس نصب می‌کنند، مانند قرار دادن سنگی برای انجام مراسم قربانی که گاه این سنگ‌ها را هم می‌پرستند و در قرآن به این معنا نیز اشاره شده است: یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیسِرُ وَالأنْصابُ وَالأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیطان؛(368) «اى كسانى كه ایمان آورده اید، شراب و قمار و سنگ هایى كه براى قربانى نصب شده و اَزلام (نوعى بخت آزمایى )، پلید و از عمل شیطان است».
در اینکه چرا حضرت مردم را نُصب خطاب فرموده‌اند، دو احتمال قابل طرح است: یکی اینکه همان‌گونه که برای شرکت‌کنندگانِ در یك مسابقه، هدف مسابقه مورد توجه
﴿ صفحه 348 ﴾
است، و افراد شركت‌كننده به‌طرف آن هجوم می‌برند، امر و نهی الهی نیز به‌طرف مردم سرازیر شده است. گویا ایشان خط پایانی برای این امر و نهی‌های الهی هستند. قرآن دربارة اولین مخاطبان قرآن کریم می‌فرماید: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذی بَینَ یَدَیهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها؛(369) «و این کتاب مبارک را ـ که تصدیق‌کنندة کتب پیشین است ـ نازل کردیم، تا اهل مکه و اطراف آن را هشدار دهی».
این بدان معناست که اهل مکه و اطراف آن نخستین مخاطبان قرآن مجید هستند. وقتی حضرت زهرا(علیها السلام) می‌فرمایند: شما نُصُب امر و نهی‌های الهی هستید، به معنای این است که شما نخستین مخاطبانی هستید که اوامر و نواهیِ الهی متوجه شماست.
احتمال دیگر این است که نُصُب در اینجا به معنای تابلوی راهنما باشد. در این صورت، معنای عبارت این خواهد بود: شما تابلوهای اوامر و نواهیِ خداوند هستید و باید آنها را به مردم دیگر نیز نشان دهید. از میان این دو احتمال، احتمال اول قوی‌تر به نظر می‌رسد.
حضرت سخن خویش را این‌گونه ادامه می‌دهند: وَحَمَلَةُ دِینِهِ وَوَحْیهِ،؛ «شما حاملان دین و وحی الهی هستید».
مقصود این است که وحی الهی به پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) نازل شد، اما پیامبر محتوای آن را در اختیار شما قرار داد و اکنون شما حاملان دین الهی هستید و وظیفه دارید که این امانت را حفظ کنید: وَأُمَنَاءُ اللَّهِ عَلَى أَنْفُسِكُمْ، وَبُلَغَاؤُهُ إِلَى الأُمَمِ حَوْلَکُمْ،؛ «و امین‌های الهی بر جامعة خویش هستید (وظیفه دارید احکام اسلامی را در جامعة خویش اجرا کرده، حافظ ارزش‌های الهی باشید) و رسانندة آن به امت‌های اطرافتان هستید».
﴿ صفحه 349 ﴾
بعد از این تذکر، حضرت می‌فرمایند: در میان شما امانتی الهی قرار داده‌اند و پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آن را در میان شما به ارث گذاشته است و آن، کتاب خدا، قرآن مجید است. باید بدانید که برای شناخت امر و نهی خداوند و برای تشخیص وظیفة خویش و روش عمل به دین و ابلاغ آن به سایرین، لازم است که به قرآن کریم مراجعه کنید.