فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

3. دعوت به صراط مستقیم

در شرح خطبة مبارک حضرت زهرا(علیها السلام) به این فراز رسیدیم که حضرت فرمودند: «نبی مکرم اسلام(صلى الله علیه وآله) در هنگامة بعثت، جهان را این‌گونه یافتند که ادیان و مذاهب مختلف آن را فراگرفته و پیروان هریک به نوعی از مسیر حق منحرف گشته‌اند».
این بیان حضرت دو نکته را به‌خوبی روشن می‌کند: نخست اینکه آنچه در نگاه پیامبر اسلام(صلى الله علیه وآله) از اهمیت بیشتری برخوردار بود، مسئلة دین است. مسائل دیگر، اعم از مشکلات اجتماعی و اقتصادی در درجات بعدی قرار داشتند و همین امر موجب شد که حضرت فاطمه(علیها السلام) در بیان خویش بر این امر تأکید ورزند. این سخن بدان معناست که آنچه قبل از هر چیز باید مورد توجه قرار گیرد، داشتن دین صحیح است. البته از میان بخش‌های مختلف دین، یعنی اعتقادات، ارزش‌ها و احکام،‌ تأکید حضرت بر بخش
﴿ صفحه 310 ﴾

«خداپرستی» است. انحراف بزرگ آن زمان، دور شدن از مسیر خداپرستیِ صحیح بود. قرآن نیز بر این نکته تأکید دارد و می‌فرماید: وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوت؛(331) «و به‌راستی، ما در هر امتی رسولی برانگیختیم که [سرلوحة دعوت آنها این بود:] خدای یکتا را بپرستید و از طاغوت اجتناب کنید».
دومین نکته‌ای که در این قسمت از بیانات حضرت استفاده می‌شود، این است که رسالت پیامبر(صلى الله علیه وآله) نشان دادن راه صحیحِ پرستشِ خداوند بود که این مهم، در آموزه‌های دین مقدس اسلام و قرآن کریم به‌خوبی ترسیم شده است، تا ظلمت‌ها، ابهام‌ها و گمراهی‌ها از جامعة انسانی پاک شوند.
معنای این سخن آن است که یگانه راه صحیح، راه انبیای الهی است که شکل کامل آن به‌وسیلة پیغمبر اسلام(صلى الله علیه وآله) عرضه شد. این است صراط مستقیم و راه‌های دیگر، هیچ ارزشی ندارد و ضامن سعادت بشر نمی‌شود. ازاین‌رو، حضرت زهرا(علیها السلام) این بخش از سخن خویش را با همین جمله‌ به پایان می‌رسانند که دَعَاهُمْ إِلَى الطَّرِیقِ الْمُسْتَقِیم؛ «آنها را به راه راست دعوت کرد». در ادامه، دو نکته‌ای را توضیح می‌دهیم که از بیانات حضرت صدیقه(علیها السلام) استفاده کردیم.

الف) شناخت دین حق، مهم‌ترین نیاز بشر

مهم‌ترین نیاز بشر برای رسیدن به سعادت، شناخت دین حق بر اساس پرستش خدای یگانه است. شرایع الهی کمابیش اختلاف داشتند، اما این امر، تباین ماهوی بین ادیان ایجاد نمی‌کرد. انبیا، خدای یگانه را می‌پرستیدند و انسان‌ها را به پرستش خدای یگانه و
﴿ صفحه 311 ﴾
اطاعت از دستورات او دعوت می‌کردند. ازاین‌رو، پیامبرانی که به ظهور پیامبر آخرالزمان بشارت داده، اطاعت از او را واجب می‌شمردند،(332) درحقیقت، عهد خود را با خداوند ادامه می‌دادند. پرستش خدای یگانه آن چیزی است که برای همة انبیا اهمیت داشته و خدای متعال آن را در طرح خلقت در نظر گرفته و انبیا را برای آن مهم مبعوث کرده است؛ چراکه سعادت انسان به این امر وابسته است. اگر انسان سر به اطاعت خداوند نهد، این امکان را می‌یابد که به هدف خلقت خویش و سعادت ابدی دست یابد و هیچ‌چیز نمی‌تواند جای‌گزین این مهم شود.

ب) نقد اخلاق انسان‌محور

برخی معتقدند دین برای بشر لازم است و خداوند نیز پیامبرانی برای این منظور فرستاده است، اما محور دعوت انبیا مسئلة توحید نبوده است، بلکه اصل دین این است که انسان کار خوب کند. اعتقاد به خدای یگانه ابزاری است برای اینکه انسان راه خوب را بشناسد و به آن عمل کند. هدف پرستش خدای یگانه این نیست که انسان خم و راست شود، یا مدتی گرسنگی بکشد. مسئلة اصلی این است که انسان ظلم نکند، دروغ نگوید و خیانت نکند. اعتقاد به خدا، قیامت، پیامبر، امام و جز اینها، فروع آن اصل‌اند که اگر نباشند، با وجود اصل نیز مشکلی ایجاد نخواهد شد. مسئلة اصلی این است که ما انسان‌های خوبی باشیم!
دیدگاه اخیر، در میان بسیاری از انسان‌ها حتی در میان بعضی از مسلمانان به چشم می‌خورد. بنده سال 1332 تازه از نجف به تهران آمده بودم. از قضا، روزی
﴿ صفحه 312 ﴾
گفت‌وگوی دو نفر را شنیدم که یکی به دیگری می‌گفت: «انسان باید دین‌دار و خداپرست باشد و به مال مردم خیانت نکند و...». هنگامی‌ که حرف‌های او تمام شد، دومی نگاهی به او کرد و گفت:‌ «اما من معتقدم که انسان باید رفتار و کردار خوبی داشته باشد، و داشتن یا نداشتن دین چندان اهمیتی ندارد. بین دین‌دار بودن و خوب بودن تلازمی نیست. امکان دارد کسی دین داشته باشد، اما انسان بدی باشد. ممکن است نماز بخواند، اما اهل دروغ، خیانت، ربا و سایر بدی‌ها باشد. برعکس، ممکن است کسی راست‌گو، درست‌کردار و به دور از خیانت و بدی‌ها باشد، اما اعتقادی هم به خدا نداشته باشد و نمازی هم نخواند. بنابراین، خیلی ضرورتی ندارد که انسان به اعتقادهای دینی پایبند باشد»!
ابتدا انسان گمان می‌کند این گرایش، یک طرز فکر ساده و عامیانه است، اما این مسئله در محافل فلسفی و علمی دنیا مطرح شده است که آیا اساساً اخلاق بدون اعتقاد به خدا و دین می‌تواند وجود داشته باشد یا نه؟ قرن‌هاست که در اروپا فیلسوفان بزرگی در این ‌باره بحث می‌کنند.(333)
واقعاً جواب این مسئله چیست؟ آیا اعتقاد به خدای یگانه اصل است، یا صرفاً جنبة ابزاری دارد و آنچه مهم است، اینکه رفتار انسان خوب باشد؟ این مسئله به مسئله‌ای ریشه‌ای‌تر برمی‌گردد. غالباً آنهایی که معتقدند می‌توان اخلاقی بدون دین و خدا داشت، کاربرد اخلاق و نتایج آن را در همین زندگی دنیا جست‌وجو می‌کنند. اینان فقط به دنبال راحتی در زندگی دنیا هستند و اگر اخلاق را خوب می‌دانند، برای این است که
﴿ صفحه 313 ﴾
می‌بینند اگر همة مردم اهل راست‌گویی و به دور از خیانت باشند، زندگی راحتی خواهند داشت. در این ‌صورت، اگر اعتقاد به خدا هم نباشد، مشکلی پیش نخواهد آمد. اما اگر بینش و اعتقاد ما این باشد که اصلاً زندگی ما در دنیا مقدمه‌ای برای حیات آخرت است و دنیا وسیله‌ای است برای تحصیل زاد و توشه برای زندگی ابدی، آن‌گاه درک خواهیم کرد که فقط رعایت اخلاق اجتماعی مشکل را حل نمی‌کند. البته این ادعا جای بحث فراوان دارد که آیا اساساً ممکن است انسان درعین‌حال که هیچ اعتقادی به خدا و قیامت نداشته باشد، در عمل به ارزش‌های اخلاقی پایبند باشد؟ کانت(334) فیلسوف معروف آلمانی بااینکه معتقد است نمی‌توان وجود خدا را از راه عقل نظری اثبات کرد، می‌گوید:
آنچه که روشن است، این است که ما مسئول هستیم و باید کار خوب انجام دهیم و وجود مسئولیت‌ها نشانة این است که پاداش و کیفری در کار است. پس باید عالم دیگری وجود داشته باشد تا پاداش و کیفر کارهای خوب و بد داده شود. وجود چنین عالَمی با این خصوصیات، نیازمند وجود کسی است که توانایی خلق آن و اعطای پاداش و کیفر را داشته باشد. از این طریق، وجود خدا اثبات می‌شود. پس پشتوانة ارزش‌های اخلاقی، یعنی احکام عقل عملی، اعتقاد به خدا و قیامت است. بدون چنین اعتقادی ارزش‌ها عملی نخواهند شد.(335)
﴿ صفحه 314 ﴾
سخن وی بدین‌معناست که بدون اعتقاد به خدا انسان‌ها تا هنگامی راست می‌گویند که نفعی دنیوی برای آنها داشته باشد، اما اگر در جایی ببینند که منفعت در دروغ گفتن است و هیچ کسی هم متوجه نمی‌شود، دروغ خواهند گفت، یا برای کسب موقعیت اجتماعی، یا دیگر انگیزه‌هایی که ارتباطی با آخرت ندارد، امانت‌داری می‌کنند، اما اگر امانتی قیمتی به آنها سپرده شود و در موقعیتی قرار گیرند که اگر آن را تصاحب کنند، کسی خبردار نمی‌شود، ضمانتی برای عدم خیانتشان وجود ندارد. البته بحث ما در اینجا حل این مسئله نیست، بلکه می‌خواهیم بگوییم: اندیشة «اخلاق بدون خدا» با آموزه‌های اسلام سازگار نیست. فرض کنیم این تصور که انسان ممکن است بدون اعتقاد به خدا و دین، انسان خوبی باشد، وجه معقولی داشته باشد، اما آیا اسلام با این دیدگاه موافق است؟ اسلام اولین قدم و اولین اصل مهم را ـ که همة انبیا بر آن تأکید داشته‌اندـ پرستش خدای یگانه می‌داند: وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُون؛(336) «و من جن و انس را خلق نکردم، مگر برای اینکه مرا پرستش کنند».

آفرینش جن و انس برای این است که خدای واحد را پرستش کنند. این بدان معناست که سعادت ابدی که انسان به ‌سبب آن آفریده شده است، جز از راه پرستش خدای یگانه حاصل نمی‌شود. اگر ما این اصل را بپذیریم، خواهیم فهمید که دیدگاه پیش‌گفته ریشة اسلامی نداشته، چیزی جز آثار نفوذ فرهنگ‌های بیگانه نیست.
گاهی گفته می‌شود: «دوران تبلیغ اسلام یا هر دین دیگری گذشته است و ما باید مبلغ ارزش‌های انسانی باشیم»! این سخن برخاسته از همان طرز تفکر «اخلاق بدون خدا» است که هم از جهت عقلی باطل است و هم ازنظر تطبیقی، به‌هیچ‌وجه با مبانی
﴿ صفحه 315 ﴾
اسلامی سازگار نیست. اسلام می‌گوید: حتی اگر بهترین کارها به‌قصد اطاعت خدا انجام نگیرد، مانند ذرات غبار پراکنده خواهد شد: وَقَدِمْنَا إِلَى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْنَاهُ هَبَاءً مَّنثُورًا؛(337) «و ما به سراغ اعمال [مشرکان] مى رویم، و همه را چون غباری پراكنده می‌کنیم».
آیا منظور قرآن این است که کارهای بد مشرکان را همچون ذرات غبار قرار داده‌اند؟ خیر! زیرا خود مشرکان نیز امیدی به کارهای بدشان نداشتند. پس مقصود قرآن این است: آن کارهایی را که مشرکان گمان می‌کردند خوب است و باعث نجات آنها می‌شود، «هَبَاءً مَنْثُورا» قرار دادیم. چرا؟ چون روح پرستش خدا در آنها نیست و از ایمان به خدا سرچشمه نمی‌گیرد. اساس اسلام پرستش خدای یگانه است و سعادت بشر در سایة پرستش او حاصل خواهد شد. اگر روح پرستش خدای یگانه در کار خوب وجود داشته باشد، تأثیر خود را خواهد داشت. لذا قرآن می‌فرماید: إِنَّ الإِنْسانَ لَفی خُسْر * إِلاَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحات ؛(338) «انسان‌ها در زیان‌اند، مگر كسانى كه ایمان آورده و کار خوب کرده‌اند».
اگر ایمان در قلب انسان آشیانه نکرده باشد، کار خوبی هم که به گمان ما بسیار کار خوبی است، نتیجه نخواهد داشت. نیز قرآن می‌فرماید: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَة؛(339) «هركس ـ زن یا مردـ كار خوبی کند و مؤمن باشد، قطعاً او را به حیاتى پاك زنده مى داریم».
عمل صالح در صورتی حیات طیبه و سعادت ابدی را به دنبال خواهد آورد که از
﴿ صفحه 316 ﴾
ایمان به خدا سرچشمه گرفته باشد. حضرت زهرا(علیها السلام) در این فراز بر روی دین و پرستش خدا تأکید دارند و مهم‌ترین رسالت پیامبر را برطرف کردن شبهه‌هایی می‌دانند که دربارة خداپرستی مطرح است.