رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

ب) تقدیرات حتمی و غیرحتمی

در میان تقدیرات علمی، دسته‌ای در لوح محو و اثبات است که تقدیرات علمی غیرحتمی‌اند و دستة دیگر در لوح محفوظ است که تقدیرات علمی حتمی‌اند. برای نمونه وقتی برای کسی اجل معین می‌شود، اجلی حتمی برای او تعیین می‌شود و اجلی معلق و مشروط. ممکن است اجل معلق، به صدقه دادن مشروط شود؛ بدین‌معنا که اگر شخص صدقه دهد، اجل او طولانی، و اگر صدقه ندهد اجلش کوتاه شود. این مربوط به تقدیراتی است که تغییرپذیرند؛ اما خدای سبحان می‌داند که او درنهایت صدقه خواهد داد یا نه و عمرش چقدر خواهد شد. این تقدیرات، تقدیرات علمیِ حتمی‌اند. تقدیراتی که به مرتبة حتمیت می‌رسند، در مرتبة قضا قرار دارند. این دو مرتبه در عالم علمی، تقدیر علمی و قضای علمی است. این دو مرحله در عالم عین نیز مطرح‌اند. عالم عین نیز مرحله‌ای مشروط دارد و مرحله‌ای حتمی و در مرحلة آخر امضا می‌شود.

ج) امر دفعی خداوند و خلقت تدریجی عالم

ممکن است پرسیده شود چرا بااینکه خدای قادر متعال کار خویش را بدون زمان انجام داده، تنها می‌گوید: باش، و آن امر موجود می‌شود، اما دربارة خلق عالم می‌فرماید: خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیَّام؛(280) «خداوند آسمان‌ها و زمین‌ را در شش روز آفرید»، یا در جای دیگر می‌فرماید: إِنَّ یوْماً عِنْدَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّون؛(281) «و یك روز نزد پروردگارت، همانند هزار سال از سال‌هایى است كه شما مى ‌شمرید»؟
﴿ صفحه 276 ﴾
به ‌اجمال می‌توان گفت آن عالمی که زمان ندارد، بر عالم زمان احاطه دارد. ما که در عالم زمان هستیم، این تقدم و تأخرهای زمانی را درک می‌کنیم؛ اما برای آن عالم که احاطة وجودی بر این عالم دارد، همة اینها یک‌جا حاضرند. گرچه مخلوق در شش روز پدید می‌آید، امر الهی تدریج ندارد (یقُولُ لَهُ کُنْ فَیکُون؛(282) «به او می‌گوید: باش! پس موجود می‌شود»). این تدریج برای مخلوق است، نه برای خالق.

2. بعثت رسول خدا(صلى الله علیه وآله)؛ تقدیری حتمی

حضرت زهرا(علیها السلام) برای انتخاب پیغمبر(صلى الله علیه وآله) و بعثت ایشان به دو مرحله اشاره می‌فرمایند: مرحلة اول را با تعابیر إصطفی، إجتبی و سمّاه بیان می‌کنند و مرحلة دوم را با تعابیر أرسل، إبتعث و...: عَلَماً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِمَآیلِ الأُمُورِ وَإِحَاطَةً بِحَوَادِثِ الدُّهُورِ وَمَعْرِفَةً بِمَوَاقِعِ الْمَقْدُورِ،؛ «[خدای‌تعالی رسول گرامی اسلام(صلى الله علیه وآله) را پیش از خلق عالم برگزید] به خاطر آگاهی از سرانجام کارها و احاطه بر حوادث روزگار و علم به جایگاه مقدرات».
تا اینجای بیان زهرای مرضیه(علیها السلام) سخن از علم و آگاهی است که بر تقدیر علمی منطبق می‌شود؛ اما وقتی جبرئیل بر پیغمبر نازل می‌شود و می‌فرماید: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذی خَلَق ؛(283) «بخوان به نام پروردگارت كه آفرید»، در این مرحله دیگر سخن از علم نیست؛ بلکه مرحلة اجرا، تحقق نقشه و عینیت بخشیدن به طرح آغاز می‌شود. ازاین‌رو حضرت زهرا(علیها السلام) این مرحله را به‌گونه‌ای دیگر بیان می‌كنند و می‌فرمایند: ابْتَعَثَهُ اللَّهُ إِتْمَاماً لِأَمْرِهِ وَعَزِیمَةً عَلَى إِمْضَاءِ حُكْمِهِ وَإِنْفَاذاً لِمَقَادِیرِ حَتْمِه ؛ «خداوند او را مبعوث
﴿ صفحه 277 ﴾
فرمود، زیرا می‌خواست کار خویش را تمام كند، و تصمیم داشت حکم خود را به پایان رساند، و مقدرات حتمی خویش را نافذ و اجرا فرماید».
مقدرات تا پیش از رسیدن به مرحلة نهایی، تغییرپذیرند. کار مهندس ساختمان نیز همین‌گونه است. وقتی کار به مرحلة آخر برسد و واپسین جزء ساختمان ساخته شود، دیگر کار تمام است. مقدرات حتمی به معنای اموری‌اند که دیگر تغییر نمی‌کنند. در قرآن به برخی از مقدرات حتمی اشاره شده است. برای نمونه خداوند می‌فرماید: هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُون؛(284) «او كسى است كه رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد، تا آن را بر همة آیین ها غالب گرداند؛ هرچند مشركان كراهت داشته باشند».
این ارادة حتمی خداست که پیغمبر آخرالزمان مبعوث شود و دین او بر همة ادیان دیگر غلبه یابد. همچنین در قرآن آمده است: وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُون؛(285) «و به‌راستی در زبور بعد از ذكر نوشتیم: بندگان شایسته ام وارث زمین خواهند شد».
این امر که بندگان شایستة خدا سرانجام وارثان زمین خواهند شد، قضایی حتمی است. صدیقة کبری(علیها السلام) نیز هدف از بعثت پدر بزرگوار خویش را تحقق مقدرات حتمی الهی معرفی می‌فرمایند. اگر پیامبر گرامی اسلام(صلى الله علیه وآله) در این عالم مبعوث نشده بودند، این مقدرات حتمیت نمی‌یافتند. پس می‌بینیم که بانوی دو عالم(علیها السلام) در این فراز از خطبة مبارک خویش دو گونه تعبیر به کار برده‌اند: یکی پیش از بعثت که در این بخش،
﴿ صفحه 278 ﴾
سخن از مقدراتی است که به عالم علم الهی مربوط‌اند (تقدیرات علمی)، و دیگری پس از بعثت که در این بخش، سخن از مقدرات عینی است (تقدیرات عینی). پس دو نوع تقدیر وجود دارد: یکی تقدیرات در عالم علم الهی و دیگری تقدیرات در عالم عین، و برای هر دو نوع، در آیات و روایات مصادیق فراوانی بیان شده است.