رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

5. نگاهی به سبک هدف‌شناسی خلقت در اندیشه فاطمه(علیها السلام)

حضرت زهرا(علیها السلام) در این فراز، فلسفه‌ای عظیم را برای خلقت تبیین فرموده‌اند که ما به‌صورت فشرده دربارة آن صحبت کردیم. البته باید به این نکته نیز توجه کرد که گاه با یک فعلِ خداوند، صد هدف تحقق می‌یابد و او با یک تیر صد نشان را می‌زند؛ ولی در مقام بیانِ آن برای ما، یکی از هدف‌ها و حکمت‌های سادة آن را بیان می‌کند. برای روشن شدن این نکته، مقدمه‌ای را بیان می‌کنیم.
ما انسان‌ها معمولاً برای رسیدن به هدفی تصمیم به انجام کاری می‌گیریم، اما ممکن است انجام آن کار آثار و لوازمی داشته باشد که ما اصلاً به آنها توجهی نداریم. برای نمونه هنگامی‌ که غذا می‌خوریم، هدف ما سیر شدن است و اگر کمی عاقل‌تر باشیم، هدف ما این است که تجدید قوا کنیم تا بتوانیم عبادت کنیم. علاوه بر اینها، وقتی غذا می‌خوریم و آن را در دهان می‌جویم، ماهیچه‌های فک نیز بر اثر حرکت فک تقویت می‌شوند. اگر کسی مدتی دهانش را ببندد و دهان خود را اصلاً حرکت ندهد، به‌تدریج ماهیچه‌های اطراف فک او ضعیف می‌شوند. بنابراین غذا خوردن، فک ما را نیز تقویت می‌کند؛ اما بسیاری از انسا‌ن‌ها از چنین آثاری اصلاً خبر ندارند و اگر هم خبر داشته باشند، به آنها توجه ندارند. آیا اگر کسی واقعاً همة آثارِ سودمند غذا خوردن را بداند و حقیقتاً هنگام غذا خوردن، همة آن آثار را در نظر آورد، مشکلی پیش می‌آید؟ مسلماً اگر انسان هر اثر خیری را که
﴿ صفحه 241 ﴾
بر کاری مترتب می‌شود بداند و این آثار در اختیار او باشند و آنها را اراده کند، کار وی کامل‌تر خواهد بود.
هنگامی‌ که خدای سبحان کاری را انجام می‌دهد، گاه با یک تیر صد نشان را می‌زند؛ اما گاهی یکی از هدف‌های آن را برای ما بیان می‌کند و مقتضای صحبت با ما این‌گونه سخن گفتن است؛ زیرا یا امکان بیان آن اهدافِ دیگر نیست، یا اگر هم ممکن باشد، ما توان درک آن را نداریم، یا اگر بگوید، برای ما اهمیتی ندارد. برای نمونه بیاییم چند لحظه‌ به عظمت این آسمان‌ها و کهکشان‌ها بیندیشیم! به‌راستی این دستگاه عظیم بااین‌همه زیبایی برای چه اهدافی خلق شده است؟ گاه بین دو کهکشان هزاران سال نوری فاصله است و در دل هرکدام میلیون‌ها و میلیاردها ستاره شناورند. جهان طبیعت به‌قدری عظیم است که گاه ستاره‌ای هزاران سال پیش خاموش شده است، اما تازه نور آن به ما می‌رسد و ما گمان می‌کنیم اکنون در حال نورافشانی است. چنین جهان عظیمی که عقل بشر را مدهوش کرده، به‌گونه‌ای‌که نمی‌تواند تصوری از آن را داشته باشد، چه اهدافی را دنبال می‌کند؟ اگر بخواهند همة اهداف خلقت این‌ کهکشان‌ها را برای ما بیان کنند، آیا می‌توانیم آنها را تصور کنیم؟ آن زمان که بشر گمان می‌کرد ستارگان گل‌میخ‌هایی هستند که در آسمان کوبیده شده‌اند، اصلاً چنین اهدافی را می‌فهمید؟ اکنون نیز که بشر در علوم تجربی پیشرفت‌هایی داشته، توان درک بسیاری از حکمت‌های عالم طبیعت را ندارد. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: وَهُوَ الَّذی جَعَلَ لَكُمُ النُّجُومَ لِتَهْتَدُوا بِها فی ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْر؛(238) «و او كسى است كه ستارگان را براى شما قرار داد تا در تاریكی‌هاى خشكى و دریا، به‌وسیله آنها راه یابید»؛
﴿ صفحه 242 ﴾
اما آیا واقعاً خلقت این‌ دستگاه عظیم تنها برای این است که ما راه خود را پیدا کنیم؟! یقیناً این‌گونه نیست و این تنها هدفی کوچک از هزاران هدف است که برای ما بیان شده است. اگر خداوند بخواهد همة حکمت‌هایی را که در آسمان‌ها نهفته‌اند بیان کند، عقل ما درک نمی‌کند. البته همین هدف نیز مد نظر خدا هست، اما اهداف و حکمت‌هایی که این چرخ ‌گردون دنبال می‌کنند، بیش از این است. خداوند جاهل نیست و همة آنها را می‌داند؛ اما اهدافی که در قرآن یا روایات بیان شده‌اند به مقتضای حالی است که آن آیه در آن نازل شده و به مقتضای مخاطبی است که آن را می‌شنود؛ وگرنه اگر خداوند بخواهد همة حقایق را بیان کند، هم گفتار بسیار طولانی خواهد شد و هم از توان درک مخاطب خارج می‌شود. اگر مخاطب نتواند کلام خدا را درک کند، استفاده‌ای هم از آن نمی‌برد. پس ما نباید گمان کنیم اهدافی که بیان می‌شوند، اهدافی انحصاری‌اند و خداوند همة این کارها را فقط برای این اهداف محدود انجام داده است. اهدافی که بیان می‌شوند، تنها قسمتی از همة اهداف‌اند و بازگو کردن آنها، برای تربیت ما و بهره‌مندی ما از آن نعمت‌هاست. ازآنجاکه قرآن هدایتگر مردم است (هُدًى لِّلنَّاس)(239) و ما باید با آن هدایت شویم، باید چیزی را بگوید که ما بفهمیم و بر ما اثر بگذارد. ازاین‌رو گاهی در میان اهداف متعدد، هدفی کوچک را بیان می‌کند تا غرض از بیان آن آیه برای آن مخاطبان تحقق یابد.
﴿ صفحه 243 ﴾

بخش دوم: راه و راهنماشناسی فاطمه(علیها السلام)

﴿ صفحه 244 ﴾
﴿ صفحه 245 ﴾

مقدمه

صدیقة طاهره(علیها السلام) در بخش نخست خطبة مبارک خویش با بیان فرازهایی پرمحتوا و زیبا درس‌هایی از خداشناسی را تعلیم فرمودند. اکنون در بخش دوم از سخنان دُرَربار خویش، با بیانی که ویژة خاندان وحی و نبوت است، و در قالب شهادت به رسالت پدر گرامی خویش و بیان اوصاف ایشان به تبیین فلسفة نبوت و بعثت انبیای الهی پرداخته، اسراری بسیار مهم و دقیق را بیان می‌فرمایند که باید بدانها دقت كرد.
﴿ صفحه 246 ﴾
﴿ صفحه 247 ﴾