رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

2. تبیین هدف آفرینش

با توجه به نکاتی که گذشت، می‌توان گفت آنچه برای خدا اصالتاً ارزش دارد، ذات خود اوست. هیچ‌چیز به اندازة خدا دوست‌داشتنی نیست. او همة کمالات را به شدیدترین و کامل‌ترین صورت داراست و هرکس هم هر کمالی دارد، از او دارد. پس دوست‌داشتنی‌ترین محبوب، ذات خداست. خدا اصالتاً خودش را دوست دارد؛ ازاین‌رو آثار خود را نیز بالتبع دوست دارد و هر چیزی که بیشتر بتواند خدا را نشان دهد، برای او مطلوب‌تر است.
﴿ صفحه 222 ﴾
خداوند مکرر در قرآن از دوست داشتن خوبان سخن گفته است: اللّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِین؛(217) «خداوند استقامت كنندگان را دوست دارد»؛ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ و یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِین؛(218) «همانا خداوند، توبه كنندگان را دوست دارد و [نیز] پاکان را دوست دارد» و... . این تکرار و تأکید برای چیست؟ برای این است که کسانی که واجد این صفات می‌شوند، بیشتر می‌توانند آیینه و جلوه‌گاه خداوند باشند. کامل‌ترین انسان، وجود مقدس پیامبر گرامی اسلام(صلى الله علیه وآله) است و او ‌محبوب‌ترین بندگان در نزد خداست؛ چراکه وجود او و صفاتش بیش از همة آیات الهی، خدا را نشان می‌دهد؛ او حبیب‌الله است؛ زیرا خیرات و کمالات او از همه بیشتر است و بهتر از همه می‌تواند صفات خدا را نشان دهد. بنابراین ائمة اطهار، انبیا و اولیای خدا(علیهم السلام) برحسب اختلاف مراتب و کمالاتشان محبوب خداوند هستند.
نکتة دیگری که باید بدان توجه کرد، این است که ما گاه چیزی را دوست داریم، اما می‌بینیم برای رسیدن به آن باید مقدمات فراوانی را آماده کنیم و کارهای بسیار انجام دهیم. برای نمونه جوانی که می‌خواهد با دختر خانواده‌ای متشخص و اسم‌ و رسم‌دار ازدواج کند، می‌بیند اگر بخواهد با این دختر ازدواج کند، باید هم کسب‌وکار آبرومند، و هم تحصیلات خوب داشته باشد. اگر اصرار بر این ازدواج داشته باشد، تصمیم می‌گیرد که همة شرایط را فراهم آورد. درحقیقت او اصالتاً ازدواج با آن دختر را می‌خواهد و بقیه، همه مقدمه‌اند. او این کارها را انجام می‌دهد، چون مقدمة رسیدن به معشوق‌اند. کسی که آرزوی رفتن به خانة خدا را دارد، به دنبال کسب حلالی می‌رود تا هزینة این سفر را تأمین، و سایر مقدمات را فراهم کند. همة این تلاش‌ها برای او مطلوب و
﴿ صفحه 223 ﴾
دوست‌داشتنی‌اند؛ اما به خاطر امری عزیزتر؛ به خاطر رسیدن به سرزمینی عجیب که محبوبیت ویژه‌ای در بین همة مسلمانان دارد و عجیب این است که وقتی انسان یک ‌بار به آن سرزمین سفر می‌کند، عشق او چندبرابر شده، شوق رفتنِ دوباره به آن سرزمین در قلب او بیشتر می‌شود. اگر آن سرزمین نبود، این کارها انجام نمی‌گرفت. بنابراین می‌توان دو یا چند چیز را در طول هم دوست داشت که یک چیز دارای اصالت باشد، و بقیه جنبة فرعی داشته باشند. در حج، زیارت خانة خدا اصالتاً مطلوب است؛ اما زیارت قبر پیامبر(صلى الله علیه وآله) نیز مطلوب است. این دو چون باهم تزاحمی ندارند، هر دو مطلوب‌اند؛ اما یکی از آنها درواقع فرع دیگری است. دو هدف‌اند، اما هر دو در یک حدِ مطلوبیت نیستند و یکی جنبة ثانوی دارد.
نخستین مطلوبِ خدای سبحان، ذات خود اوست که هیچ کمبودی ندارد. او از تنهایی هم هیچ رنجی نمی‌برد. خدا از اول تنها بوده و تا آخر هم تنهاست. در زیارت جامعة ائمة‌‌المؤمنین که زیارت بسیار ارزنده‌ای است و جا دارد که بادقت خوانده شود،‌ آمده است:
أللهمّ یا ذَا الْقُدْرَةِ الَّتِی صَدَرَ عَنْهَا الْعَالَم... ابْتَدَعْتَهُ... لا لِوَحْشَةٍ دَخَلَتْ عَلَیكَ إِذْ لا غَیرُك وَلَا حَاجَةٍ بَدَتْ لَكَ فِی تَكْوِینِهِ وَلَا لِاسْتِعَانَةٍ مِنْكَ عَلَى مَا تَخْلُقُ بَعْدَهُ بَلْ أَنْشَأْتَهُ لِیكُونَ دَلِیلاً عَلَیكَ بِأَنَّكَ بَائِنٌ مِنَ الصُّنْع؛(219) خدایا! ای صاحب قدرتی که عالم از قدرت تو صادر شد!... عالم را ابداع کردی نه به خاطر وحشتی
﴿ صفحه 224 ﴾
که بر تو وارد شده باشد؛ چراکه غیر از تو چیزی نبود، و نه به خاطر اینکه احتیاجی به خلق داشتی و نه به خاطر اینکه به استعانت و کمک خلق بعداً نیازمندی، بلکه عالم را پدید آوردی تا نشان‌دهندة تو باشد به اینکه تو از مصنوعات جدایی.
بهترین چیزی که او را راضی می‌کند، توجه و علم به خویش است، و این بالاترین مرتبة ابتهاج است. به یاد داشته باشیم که وقتی تعابیری مانند ابتهاج و لذت را دربارة خداوند به کار می‌بریم، مقصودْ مراتب تنزیهی آنهاست. همان‌گونه که در توضیح تعبیراتی مانند «جَاءَ رَبُّک»،(220) که در قرآن آمده است، با تنزیه خداوند از صفات مخلوقات می‌گوییم مقصود، آمدن جسمانی نیست، دربارة ابتهاج و لذت نیز می‌گوییم مقصود، نه لذت جسمانی، بلکه لذتی است که متناسب با ذات خداست، که همان دوست داشتن خودش است.
مرتبة نازل‌تر از ابتهاج ذات، ابتهاجی است که خداوند از داشتن کامل‌ترین مخلوقاتش دارد که در درجة اول پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) قرار دارند و بعد حضرت زهرا و امیرالمؤمنین و پس از ایشان سایر ائمه(علیهم السلام) و سپس هرکه نزدیک‌تر، دوست‌داشتنی‌تر. از رسول خدا(صلى الله علیه وآله) نقل شده است که وقتی فاطمه(علیها السلام) به عبادت می‌ایستد، خداوند به ملائکة خویش مباهات کرده، می‌فرماید: «ای ملائكة من! نگاه كنید به كنیزم فاطمه(علیها السلام)، خانم كنیزان من، درحالی‌كه در مقابل من ایستاده است، بدنش از ترس من می‌لرزد، و با حضور قلب به عبادت كردن من روی آورده است. شما را شاهد می‌گیرم كه من پیروان او را از آتش جهنم در امان نگاه می‌دارم».(221)
﴿ صفحه 225 ﴾
در اینجا نیز هنگامی‌ که تعبیراتی چون مباهات و ابتهاج از داشتن بندگان صالح را به خداوند تعالی نسبت می‌دهیم، باید آنها را از معانی ناقص تنزیه کنیم. بنابراین می‌توان گفت خداوند عالم را آفرید، چون دوست داشت آیینه‌هایی برای خودش تحقق یابند. اگر سند این حدیث قدسی صحیح باشد که می‌فرماید: «یا رسول‌الله! اگر تو نبودی، عالم را خلق نمی‌کردم و اگر علی نبود، تو را نمی‌آفریدم و اگر فاطمه نبود، هیچ‌یک از شما را خلق نمی‌کردم»،(222) توجیه قابل فهمش این است که وقتی خدای سبحان می‌خواهد امثال و نظایر پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) ـ با اختلاف مراتبی که دارندـ به وجود آیند، باید سلسلة پیوسته‌ای تحقق یابد. امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) وقتی می‌تواند به وجود آید که پدری مانند امام حسن عسکری(علیه السلام) و مادری همچون نرجس‌خانم داشته باشد (ذُرِّیةً بَعْضُهَا مِن بَعْض).(223) همین‌طور تا برسد به حضرت زهرا(علیها السلام). اگر حضرت زهرا(علیها السلام) نبود، امامان(علیهم السلام) به وجود نمی‌آمدند و اگر ائمه(علیهم السلام) نبودند، نور پیغمبر اکرم و رسالت ایشان باقی نمی‌ماند. نور اسلام به برکت ائمة اطهار(علیها السلام) باقی ماند. آن رشته‌ای که این وجودهای نورانی را به هم پیوند می‌دهد، حضرت زهراست. ازاین‌روست که خداوند می‌فرماید اگر فاطمه نبود، شما را خلق نمی‌کردم. قطعاً می‌دانیم که مقام پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) از همة مخلوقات بالاتر است. بنابراین نمی‌توان گفت وجود پیغمبر(صلى الله علیه وآله) فرع وجود حضرت زهرا(علیها السلام) است؛ اما می‌توان گفت این مجموعه، مطلوب خداست و این مجموعه به‌هم‌پیوسته است و حضرت زهراست که می‌تواند این مجموعه را به هم پیوند دهد.
﴿ صفحه 226 ﴾
با توجه به مباحث مطرح‌شده روشن شد که خداوند تعالی فاقد چیزی نبود‌ تا با خلق عالم سودی ببرد؛ اما ممکن است تحقق مخلوق نیازمند شرایطی باشد و خداوند شرایط تحقق آن مخلوق را هم فراهم کند. برای نمونه بو و مزة سیب، هنگامی تحقق می‌یابند که سیبی تحقق یابد. در اینجا بو و مزة سیب‌اند که احتیاج به جوهری دارند تا قائم به آن باشند، نه اینکه خدا نقصی دارد. وجود جوهر، شرط تحقق این مخلوق است، نه شرط افاضة او. به‌عبارت‌دیگر، وجود جوهر شرط قابلیت قابل است، نه شرط فاعلیت فاعل. فاعل که نیازی ندارد. او عالم را آفرید، چون اصالتاً خودش را دوست دارد و از آن حب، حب به کامل‌ترین مخلوقات بالتبع حاصل می‌شود؛ و چون پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) کامل‌ترین و نزدیک‌ترینِ موجودات به خداست، می‌توان گفت خداوند عالم را برای پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) آفرید.
البته چنین نیست که خداوند تنها کامل‌ترین مخلوق را دوست داشته باشد، بلکه او هر چیزی را به اندازة خیرِ آن دوست دارد. سایر مخلوقات نیز به همان اندازه که دلالت بر حکمت الهی،‌ عظمت الهی، علم الهی و...‌ دارند مطلوب‌اند. باغبانی که باغ میوه‌ای را غرس می‌کند، همة درختان خود را دوست دارد؛ اما هرکدام را به اندازة خیری که دارند. خداوند همة مخلوقات خود را دوست دارد؛ اما آن‌قدر بین وجود مقدس پیغمبر اکرم(صلى الله علیه وآله) و ائمة اطهار(علیهم السلام) با سایر مخلوقات فاصله هست که اصلاً قابل قیاس نیستند. این سخن، تعارف و مجازگویی نیست؛ بلکه ایشان خود فرموده‌اند: نسبت بهترین شما به ما، مانند نسبت کوچک‌ترین ستاره‌ها به خورشید است.(224) بهترین ما مانند سلمان فارسی(رحمه الله) وقتی با پیامبر اکرم(صلى الله علیه وآله) یا با امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) مقایسه می‌شود، نسبتی مانند نسبت ستاره‌های
﴿ صفحه 227 ﴾
ریزی که به‌سختی دیده می‌شوند با خورشید دارند. برای ما قابل فهم نیست که وجود آنها چقدر برتر از ماست. وجودهای نازنین ایشان نسبت به ما، برای خداوند مطلوب اصیل هستند. بنابراین می‌توان گفت مطلوب اصیل حقیقی برای خداوند، ذات خودش است، اما مطلوب اصیلِ نسبی، وجود مقدس اهل‌بیت(علیهم السلام) است. ازاین‌رو در حدیث کسا آمده است:
یا مَلائكَتی، وَیا سُكّانَ سَماواتِی، إِنّی مَا خَلَقْتُ سَمَاءً مَبْنِیَّةً، وَلا أَرْضَاً مَدْحِیَّةً، وَلا قَمَراً مُنِیراً، وَلا شَمْساً مُضِیئَة، وَلا فَلَكاً یدُور، وَلا بَحْراً یجْرِی، وَلا فَلَكاً تَسْرِی، إِلّا فِی مَحَبَّة هؤلاءِ الْخَمْسَة؛(225) ای ملائکة من و ای سکّان آسمان‌های من! من آسمان بناشده را نیافریدم و نه زمین گسترده را و نه ماه درخشان را و نه خورشید نورافشان را و نه فلکی که می‌گردد و نه دریایی که جاری می‌شود و نه فلکی که سیر می‌کند مگر به خاطر محبت این پنج تن.
بنابراین هنگامی‌ که می‌گوییم همة عالم در برابر آنها ارزشی ندارد، اصلاً تعارف نیست؛ بلکه عین فرمایش خود چهارده نور مقدس(علیها السلام) است. حاصل سخن اینکه به یک معنا می‌توانیم بگوییم خداوند برای خلقت، هدف یا علت غایی دارد و علت غایی او همان حب ذات و حب آثار خویش است. همچنین به یک معنا می‌توانیم بگوییم غرض و هدف در کار خدا وجود ندارد و این در صورتی است که مقصودمان از «غرض» چیزی خارج از ذات خداوند باشد که از او رفع
﴿ صفحه 228 ﴾
نیاز کند و متمم ذات او باشد. به این معنا خدا هیچ غرض و هدفی در آفرینش ندارد. ازاین‌رو حضرت زهرا(علیها السلام) تأکید می‌فرمایند: مِن غَیر حاجةٍ مِنهُ إلَى تَكوِینِهَا ولاَ فائدَةٍ فی تَصویرِهَا.
مقصود از تصویر عالم، تکمیل آن است. در قرآن هم تکمیل خلقت گاهی با تعبیر تسویه بیان شده است: الَّذی خَلَقَ فَسَوَّى ؛(226) «همان خداوندى كه آفرید و منظم كرد»، و گاهی با تعبیر تصویر: وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُم؛(227) «و به‌یقین ما شما را آفریدیم؛ سپس صورت‌بندى كردیم».

3. هدف از خلقت جهنم

ممکن است پرسیده شود خداوند که همة مخلوقات خویش را دوست دارد، پس چرا جایگاهی چون جهنم را آفرید؟ در پاسخ می‌گوییم اگر قرار است موجود مختار آفریده شود، باید زمینه به‌گونه‌ای فراهم شود که هم امکان انتخاب راه خوب وجود داشته باشد و هم امکان برگزیدن راه بد. به‌عبارت‌دیگر، علاوه بر راه رسیدن به مقامات عالی، باید راه عکس آن نیز وجود داشته باشد تا زمینة اختیار فراهم شود. کسی شایستة رفتن به بهشت است که برای او امکان رفتن به جهنم نیز فراهم باشد؛ وگرنه اگر تنها یک راه وجود داشته باشد، انتخاب معنا ندارد. بنابراین باید راه جهنم نیز وجود داشته باشد. در این صورت وجود آن راه، بالعرض مطلوب است. اگر بنا نبود موجود مختاری در عالم خلق شود، خدا جهنم را هم نمی‌آفرید.
﴿ صفحه 229 ﴾
او جهنم را نیز بالعرض و به خاطر همان اولیای خود خلق کرده است؛ چراکه رسیدن به کمال برای آنها تنها در سایة عبادات اختیاری آنها ممکن است و برای تحقق عبادات اختیاری، باید دو راه وجود داشته باشد: یکی راه خدا و دیگری راه غیرخدا. راه خدا به بهشت می‌انجامد. راه غیرخدا نیز باید به نقطه‌ای منتهی شود، و آن نقطه جهنم است. پس جهنم نیز بالعرض مطلوب می‌شود.
﴿ صفحه 230 ﴾
﴿ صفحه 231 ﴾

فصل هشتم: اهداف طولی آفرینش

إِلاَّ تَثْبِیتاً لِحِكْمَتِهِ، وَتَنْبِیهاً عَلَى طَاعَتِهِ، وَإِظْهَاراً لِقُدْرَتِهِ، ودلالَةً عَلَى رُبُوبِیَّتِه وَتَعَبُّداً لِبَرِیَّتِهِ، وَإِعْزَازاً لِدَعْوَتِهِ، ثُمَّ جَعَلَ الثَّوَابَ عَلَى طَاعَتِهِ، وَوَضَعَ الْعِقَابَ عَلَى مَعْصِیتِهِ، ذِیادَةً لِعِبَادِهِ مِنْ نَقِمَتِهِ وَحِیاشَةً لهُمْ إِلَى جَنَّتِه؛ [خدای تعالی عالم را آفرید] تا حکمت خود را تثبیت کند و هشداری بر اطاعت او باشد و قدرت او را نمایان کند و بندگانش را به عبادت خویش فراخواند و دعوت خویش را تقویت کند. سپس ثواب را بر اطاعت خویش قرار داد و عذاب را برای معصیت خود وضع کرد، تا بندگانش را از عذاب خویش دور سازد و به‌‌سوی بهشت سوق دهد.