رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

4. تبیین معنای آفرینش عالم با مشیت الهی

بانوی دو عالم(علیها السلام) در ادامة دُرافشانی خویش در توصیف خدای سبحان می‌فرمایند: وَذَرَأَهَا بِمَشِیَّتِه؛ «خداوند عالم را با خواست خویش آفرید».
در زبان عربی برای بیان آفرینش عالم از تعبیرات گوناگونی همچون ایجاد، خلق، ابداع، انشا و ذرء استفاده می‌شود و حضرت در این عبارت از واژة «ذرء» استفاده کرده‌اند. این تعبیر در قرآن کریم نیز آمده است: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِیرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنس؛(195) «به‌یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم».
برخی از اهل معقول برای هرکدام از این تعبیرات، معنایی اصطلاحی قرار داده، و هریک از این تعبیرات را به دسته‌ای از مخلوقات اختصاص داده‌اند؛ ازجمله مادة «ابداع» را مخصوص خلق مجردات دانسته‌اند؛ اما معنای لغوی این واژه «نوآفرینی» است که واژگان «ابتدع» و «بدیع» نیز از همین ماده‌اند. واژة بدیع در قرآن به‌منزلة صفتی از صفات خداوند به کار رفته است (بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْض).(196) ایشان واژة «اختراع» را برای آفرینش افلاک، و واژة «تکوین» را برای ایجاد مادیات به کار می‌برند.(197) گرچه وجود اصطلاح، بیان مطلب را آسان می‌کند و با بودن آن، از توضیح فراوان بی‌نیاز می‌شویم و ازاین‌جهت، جعل اصطلاح کار خوبی است، باید بدانیم که این اصطلاحات با تعبیرات لغویِ به‌کاررفته در آیات و روایات و با استعمالات عرفی، تطابقِ صددرصد ندارند. در همین عبارت، حضرت واژة «ابتداع» را برای خلقت همة اشیا اعم از مادی و مجرد به کار برده‌اند؛ درصورتی‌که در اصطلاح اهل معقول، ابداع به خلقت مجردات
﴿ صفحه 206 ﴾
اختصاص دارد. ازاین‌رو باید هر اصطلاح را در فضای خود به کار ببریم و هنگام ورود به فضای عمومی، به معانی لغوی توجه داشته باشیم.
دربارة مشیت الهی و این‌ مسئله که خداوند عالم را با مشیت خویش آفرید، بحث‌های فراوانی درگرفته است. در این باره ما تنها اشاره‌ای به این بحث می‌کنیم تا دوستان اهل فضل آن را پی گرفته، در صورت تمایل در این باره تحقیق کنند و رساله‌ای بنویسند. در این باره پرسش‌هایی را می‌توان مطرح ساخت:
1. مشیت با اراده چه فرقی دارد؟
2. مشیت و اراده از صفات ذاتی‌اند یا از صفات فعلی؟
3. اسما و صفات الهی با ذات الهی چه رابطه‌ای دارند؟
دربارة معنای اراده و مشیت اجمالاً این نکته را یادآور می‌شویم که بسیاری از لغات در زبان عربی هستند که وقتی باهم به کار می‌روند، معنایشان متفاوت از یکدیگر است؛ اما وقتی به‌تنهایی استعمال می‌شوند، معنای مترادفی می‌یابند (اذا اجتمعا افترقا واذا افترقا اجتمعا). به نظر می‌رسد دو واژة «مشیت» و «اراده» نیز از این قبیل واژگان باشند.
متکلمان اشعری، اراده را از صفات ذاتی و جزو قدمای ثمانیه دانسته، می‌گویند: ارادة خدا قدیم است و صفتی غیر از علم خدا، و غیر از ذات خداست. ارادة الهی نه مخلوق خداست نه خود خدا، بلکه تنها صفتی از صفات خداست.(198) در روایتی آمده است: خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِیئَةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الأَشْیاءَ بِالْمَشِیئَة؛(199) «خداوند مشیت را بدون واسطه
﴿ صفحه 207 ﴾
آفرید. سپس اشیا را با مشیت آفرید». ازاین‌رو برخی دیگر به استناد این روایت می‌گویند مشیت، مخلوق خداست.
در نقد این سخن باید گفت «خلق» در این روایت به معنای عرفی و به اصطلاح اهل معقول به کار نرفته است. نظیر این معنا، تعبیری است که می‌فرماید خداوند اسمی را در ذات خود خلق کرده است که از ذات او خارج نمی‌شود: اللَّهُمَّ إنِّی أسْئَلُکَ... بِالاسْمِ الَّذِی حَجَبْتَهُ عَنْ خَلْقِكَ فَلَمْ یَخْرُجْ مِنْكَ إِلاَّ إِلَیك؛(200) «خدایا! من از تو می‌خواهم... به حق آن اسمی که از خلق خویش پنهان کردی. پس از ذات تو خارج نمی‌گردد، مگر به‌سوی تو».
مضمون این دعای شریف این است که خدای سبحان اسمی مخصوص به ذات خویش دارد که از ذات او خارج نمی‌شود؛ اما مقصود این نیست که خداوند اسمی برای خود خلق کرده که مخلوق اوست و به آن فرموده باشد ای اسم موجود شو! اگر این‌گونه باشد، این پرسش مطرح می‌شود که آن اسم را با چه چیزی موجود کرده است؟ آیا خلقِ آن اسم نیز نیازمند اسمی دیگر است؟ به نظر می‌رسد بهتر این باشد که بگوییم خلق در این‌گونه موارد، به معنای «جلوه» است.
روایتی که می‌فرماید: خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِیئَةَ بِنَفْسِهَا، بدین‌معناست که پیدایش مشیت نیازی به خلق ندارد. برای روشن‌تر شدن این معنا، به آیاتی از قرآن توجه می‌کنیم. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: فَإِذا قَضی أَمْراً فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ كُنْ فَیَكُون ؛(201) «پس هنگامی که چیزی را حکم کند تنها به آن مى گوید: موجود باش؛ آن نیز بى درنگ موجود مى شود».
﴿ صفحه 208 ﴾
اگر بر الفاظ جمود داشته باشیم، باید بگوییم بر اساس این آیة شریفه، هنگامی که خداوند می‌خواهد مخلوقی را خلق کند، نخست باید امری باشد که متعلق قضا قرار گیرد؛ اما پیش از آن باید خداوند به آن امرْ علم داشته باشد تا به دنبال آن اذن، سپس مشیت و آن‌گاه اراده بیاید و پس از اراده نوبت به تقدیر، و سپس به قضا می‌رسد و هنگامی‌ که قضا برسید، دیگر کار تمام است. قضا نیز یعنی کار را تمام کرد. هنگامی ‌که خداوند کار را تمام کرد، به آن امری که مشمول قضای الهی قرار گرفته است، می‌گوید: باش! آن‌هم موجود می‌شود (یقُولُ لَهُ كُن فَیكُون). بنابراین هنگامی‌ که خداوند می‌خواهد آن امر را موجود کند، باید قولی از خدا صادر شود. اگر این شرایط جمع شوند، آن امر موجود می‌شود. پس غیر از ذات خدا، این‌همه واسطه برای موجود شدن امری لازم می‌آید. اکنون پرسیده می‌شود این واسطه‌ها خدا هستند یا غیرخدا؟ مسلماً خدا کلام نیست. خداست که می‌گوید: باش، و این کلام با گفتن خدا موجود می‌شود. اما اگر مخلوق است، نقل کلام می‌کنیم به این مخلوق، و بنا بر فرض باید بگوییم وقتی خدا می‌خواهد این کلام را خلق کند، باید به این کلام نیز بگوید: باش، و همین‌طور هَلُمّ جَرّاً و بدین‌ترتیب تسلسل لازم می‌آید. پس برای یک خلق باید خدا بی‌نهایت‌بار بگوید: «باش». چنین اعتقاد باطلی، لازمة جمود بر لفظ است.
با دقت در آیه روشن می‌شود که خداوند می‌خواهد با این بیان بگوید غیر از اینکه خدا هست و می‌خواهد این امر به وجود آید، دیگر احتیاج به چیزی نیست. در آیه‌ای دیگر، خداوند می‌فرماید: الر كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلى صِراطِ الْعَزیزِ الْحَمید؛(202) «الر، كتابى است كه بر تو نازل كردیم، تا
﴿ صفحه 209 ﴾
مردم را از تاریكی‌ها به‌سوى روشنایى به فرمان پروردگارشان درآورى؛ به‌سوى راه خداوند عزیز و حمید».
آیا معنای این آیه این است که خدا نخست باید اذنی را ایجاد، و سپس به‌وسیلة این اذن، مردم را هدایت کند، یا نه، مقصود این است که خداوند احتیاج به اذن کسی ندارد؟ اگر از کسی بپرسند: «فلان کار را به اذن چه کسی انجام دادی؟» و او در پاسخ بگوید: «به اذن خودم!»، آیا واقعاً منظور وی این است که نخست برای خود اذنی صادر کرده و بعد آن کار را انجام داده یا مقصودش این است که من احتیاج به اذن کسی ندارم؟ قطعاً معنای سخن او این نیست که به اذن خودم احتیاج دارم. این تعبیر در محاورات عرفی و عقلایی نیز به کار می‌رود. اگر قرآن می‌فرماید خداوند به اذن خود هدایت می‌کند، بدین‌معناست که خدا به اذن کسی نیاز ندارد.
بنابراین هنگامی که گفته می‌شود خدای سبحان عالَم را به اذن خودش خلق یا هدایت می‌کند، معنایش این نیست که واقعاً باید خداوند اذنی ایجاد کند و سپس در سایة آن اذن کارش را انجام دهد؛ بلکه معنایش این است که پیدایش مشیت، احتیاج به واسطه ندارد؛ والله العالم.

5. آفرینش عالم؛ فعل اختیاری خداوند

دربارة خلقت عالم، باز پنداری نادرست مطرح شده و به برخی فیلسوفان قدیمی نسبت داده شده است. بر اساس این پندار، آفرینش عالم ناشی از نوعی جبر در وجود خداست؛ بدین‌معنا که خدا نمی‌توانست عالم را خلق نکند. ذات خدا اقتضای خلق
﴿ صفحه 210 ﴾
داشته است و اراده و مشیت، نقشی در آن ندارند.(203) حاصل چنین نظری این خواهد بود که پیدایش عالم از ذات الهی تبارک‌وتعالی ـ العیاذ‌بالله ـ جبری است.
در برابر این پندار غلط، آیات و روایات به‌شدت تأکید دارند که همه‌چیز به مشیت الهی وابسته است. خداوند در قرآن کریم خطاب به پیامبر(صلى الله علیه وآله) می‌فرماید: وَلاَ تَقُولَنَّ لِشَیءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا * إِلاَّ أَن یَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسیت؛(204) «و هرگز در مورد كارى نگو: من فردا آن را انجام مى دهم، مگر اینكه خدا بخواهد! و هرگاه فراموش كردى [جبران كن]؛ و پروردگارت را به خاطر بیاور».
خداوند به رسول خویش تعلیم می‌دهد که وقتی می‌خواهی کاری را انجام دهی، بگو: «إن‌‌شاءالله». این آموزه از آداب دینی ماست که در هر کاری ان‌شاءالله بگوییم و باید اعتقاد قلبی ما این باشد که هیچ کاری بدون مشیت خدا انجام نمی‌گیرد. حتی در قرآن معنای لطیفی آمده است: وَمَا تَشَاؤُونَ إِلاَّ أَن یَشَاء اللَّه؛(205) «و شما نمی‌خواهید مگر اینکه خداوند بخواهد».
از آیات قرآن روشن می‌شود که خداوند تأکید فراوان دارد ما او را این‌گونه بشناسیم که هیچ کاری و هیچ‌چیزی در عالم بی‌مشیت و اراده‌اش تحقق نمی‌یابد. بر اساس آیات شریف قرآن، اعتقاد ما این است که هرکس ازروی عناد کفر ورزد و درحالی‌که حجت بر او تمام شده و حقیقت را فهمیده‌ است، ازروی عناد حقیقت را انکار کند، تا ابد در آتش جهنم خواهد بود و به شقاوت ابدی دچار خواهد شد؛ اما قرآن پس از بیان این
﴿ صفحه 211 ﴾
حقیقت، قیدی را به دنبال آن می‌آورد تا بر مشیت الهی تأکید کند: خالِدینَ فیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما یُرید؛(206) «جاودانه در آن خواهند ماند، تا آسمان‌ها و زمین برپاست؛ مگر آنچه پروردگارت بخواهد. پروردگارت هرچه را بخواهد انجام مى دهد».
قرآن با آوردن قید «إلاّ ما شاء ربُّك» بر این حقیقت تکیه دارد که گرچه اینان برای همیشه در آتش دوزخ گرفتارند، گمان نکنید که دیگر خواست خدا هم در این میان نقشی ندارد و خداوند به این کار مجبور شده و کاری از او ساخته نیست؛ بلکه خواست خداست که اینان همیشه گرفتار باشند و این واقعیت، خارج از مشیت الهی نیست. خلود بهشتیان نیز به خواست خداست و هیچ‌چیز نمی‌تواند مانع خواست الهی شود؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: وَأَمَّا الَّذینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خالِدینَ فیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَیرَ مَجْذُوذ؛(207) «اما آنها كه خوشبخت و سعادتمند شدند، جاودانه در بهشت خواهند ماند، تا آسمان‌ها و زمین برپاست؛ مگر آنچه پروردگارت بخواهد؛ بخششى است قطع‌نشدنى».
قرآن تأکید می‌کند که ما به‌هیچ‌وجه خدا را دست‌بسته ندانیم. حتی آنجا که ما گمان می‌کنیم قضای حتمی است، و علت تامه موجود است و هیچ گریزی از آن نیست، نباید از این حقیقت غافل باشیم که اگر خدا بخواهد، همة عوامل دیگر را بر هم می‌زند. بنابراین ما در هیچ حالی نباید گمان کنیم که خدا دست‌بسته است و دیگر نمی‌تواند تغییری ایجاد کند. خدای دست‌بسته که دیگر خدا نیست! این وابستگی به
﴿ صفحه 212 ﴾
مشیت خدا، در همة مخلوقات هست؛ خواه قدیم باشند، خواه حادث و خواه مجرد باشند و خواه مادی. وجود هر مخلوقی وابسته به ارادة خدا و به یک معنا تجسم ارادة خداست.
بنا بر آنچه گفته شد، مقصود از سخن حضرت زهرا(علیها السلام) در فراز ابْتَدَعَ الأَشْیاءَ لاَ مِنْ شَی ءٍ كَانَ قَبْلَهَا،... وَذَرَأَهَا بِمَشِیَّتِه می‌تواند اشاره به این دو نکته باشد:
اول اینکه آفرینش مجموع عالم از مادة قبلی نیست و وجود آن ابداعی است، و ابْتَدَعَ الأَشْیاء بدین‌معناست که خلقها علی نحو الابداع؛ «اشیا را به‌صورت ابداعی خلق کرد»؛
دوم اینکه خدا به‌هیچ‌وجه دست‌بسته نیست و همیشه با مشیت خود خلق می‌کند، و هرچه را خلق کند وابسته به مشیت اوست؛ خواه عمر آن مخلوق کوتاه باشد و خواه بی‌نهایت، مانند عمر مؤمنان در بهشت. به‌فرض اگر مخلوقی هم باشد که ازلی بوده، ابتدای وجودش بی‌نهایت باشد، باز وجودش به معنای دست‌بسته بودن خداوند نیست، بلکه نشان از آن دارد که خداوند خواسته است که او بی آغاز زمانی باشد. البته وجود چنین مخلوقی باید با دلیل عقلی یا شرعی اثبات شود. اگر دلیلی از عقل یا شرع بر وجود چنین مخلوقی یافتیم، آن را می‌پذیریم؛ وگرنه می‌گوییم: نردّ علمَه الی اهله.

6. وابستگی امور تشریعی به مشیت الهی

اصرار عجیب قرآن مجید بر توصیف وابستگی همه‌چیز به مشیت الهی، تنها به امور تکوینی از قبیل وسعت و تنگی روزی و طول عمر محدود نمی‌شود؛ بلکه دامنة آن امور تشریعی را نیز دربرمی‌گیرد. قرآن به ما می‌آموزد که هم اصل تشریعات و هم عمل به تشریعات، باید به اذن و مشیت الهی باشند. هنگامی‌ که کسانی از پیش خود چیزی را
﴿ صفحه 213 ﴾
حرام یا حلال اعلام کردند، خداوند به رسول خود می‌فرمود: قُلْ آللّهُ أَذِنَ لَكُمْ أَمْ عَلَى اللّهِ تَفْتَرُون؛(208) «بگو آیا خداوند به شما اجازه داده، یا بر خدا افترا مى‌بندید؟» و نیز به ما یادآور می‌شود که اگر بخواهید به تشریعات عمل کنید باز بدون اذن و مشیت الهی این کار برای شما امکان ندارد: وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلاَّ بِإِذْنِ اللّه؛(209) «و هیچ‌كس نمى تواند ایمان بیاورد، جز به اذن خدا».
درواقع ایمان آوردن ما نیز از دایرة مشیت خداوند خارج نیست و علاوه بر مرگ و حیات، همة افعال اختیاری ما نیز وابسته به اذن و مشیت خدا هستند. حضرت زهرا(علیها السلام) با عبارت کوتاه و پرمعنای خویش بر این نکتة مهم تأکید می‌کنند که آفرینش این عالم به مشیت خداست (ذَرَأهَا بِمَشِیَّتِه).
واژة «ذَرَأ» معمولاً دربارة تکثیر یک موجود به کار می‌رود؛ مانند تکثیر از راه توالد و تناسل. قرآن می‌فرماید: ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأَنْعَام؛(210) «آنچه خداوند از زراعت و چهارپایان آفرید».
قرآن مجید در صدد القای این معنا به ماست که گمان نکنید بعد از خلق پدر و مادر، تکثیر موجودات از دست خدا خارج می‌شود و دیگر ربطی به اراده و مشیت خداوند ندارد؛ بلکه همة پدیده‌های عالم طبق سنت‌هایی به وجود می‌آیند که خداوند در عالم هستی قرار داده است و اگر پدیده‌هایی هم از راه‌های اختصاصی و استثنایی رخ می‌دهند، مانند معجزات و کرامات، باز از مسیرهایی به عالم هستی قدم می‌گذارند که مجعول خداوندند.
اکنون که روشن شد همه‌چیز در عالم هستی با مشیت خداوند تحقق می‌یابد و خداوند
﴿ صفحه 214 ﴾
هیچ کار جبری و قهری‌ای ندارد، باید اذعان کرد که نهایت اختیار از آنِ خداست و او در اختیار خویش نیز نیازمند هیچ‌چیز نیست؛ اما در کار سایر موجودات مختار ازجمله انسان، عواملی جبری وجود دارد. ازاین‌رو همه‌چیز در اختیار ما نیست. اختیار ما در میان مجموع اسباب و عللی که در کار ما نقش دارند، شاید یک‌صدم هم سهم نداشته باشد. برای مثال هنگامی‌ که ما با اختیار خویش لب به سخن می‌گشاییم، اگر دقت کنیم عوامل فراوانی باید دست‌به‌دست هم دهند تا ما بتوانیم کلامی را ادا کنیم که اختیار ما گوشة ناچیزی از این مجموعه است. برای ادای یک کلمه باید هوا وارد ریة انسان شود و ریه آن هوا را خارج کند. هوا در حین خروج از ریه باید به کمک زبان، دندان و دهان با مخارج حروف اتصال یابد تا صوتی ایجاد شود. این‌همه تنها گوشه‌ای از عوامل ادای یک واژه است. عوامل فراوان دیگری وجود دارند که اگر یکی از آنها با مشکل روبه‌رو شود، امکان حرف زدن از انسان سلب می‌گردد. اگر یکی از تارهای صوتی از کار بیفتد، یا اعصابی که باید زمینة جذب هوا را فراهم كنند، وظیفة خود را به‌درستی انجام ندهند، انسان قادر به سخن گفتن نخواهد بود. همة این عوامل زمینة اعمال اختیار را برای ما فراهم می‌کنند، اما خودشان از اختیار ما خارج‌اند و ما خالق آنها نیستیم. ما بسیاری از این عوامل را اصلاً نمی‌شناسیم تا چه رسد به اینکه خالق آنها باشیم و در اختیار ما باشند. وقتی همة این مقدمات فراهم باشند، ما می‌توانیم یک واژه را ادا کنیم. با فراهم شدن زمینه برای اعمال اختیار در کاری، انسان می‌تواند آن کار را انجام دهد یا ترک کند؛ مثلاً سخن بگوید یا سکوت کند. در این حد انسان اختیار دارد. این عوامل را خدا قرار داده است و در اختیار ما نیستند و هر وقت هم بخواهد آنها را می‌گیرد؛ اما اختیار در کار خدای سبحان به تمام معنا وجود دارد و کار او با هیچ شرط، قید یا مانعی روبه‌رو نیست. ازاین‌رو اختیار حقیقی از آنِ خداست.
﴿ صفحه 215 ﴾