رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

3. آفرینش بدون الگو

ویژگی دیگری که صدیقة طاهره(علیها السلام) برای افعال الهی بیان می‌فرمایند این است که افعال الهی بر اساس الگویی پدید نیامده است که از دیگری گرفته شده باشد: وَأَنْشَأَهَا بِلاَ احْتِذَاءِ أَمْثِلَةٍ امْتَثَلَهَا، كَوَّنَهَا بِقُدْرَتِه؛ «و اشیا را بدون الگوگیری از مثال‌هایی که آنها را سرمشق خویش قرار دهد انشا کرد. او عالم را با قدرتش هستی بخشید».
ما انسان‌ها عملاً نمی‌توانیم بدون الگو و نمونه، اثری را پدید آوریم. برای این منظور، باید نخست الگویی را برگزینیم و اثر خویش را بر اساس آن پدید آوریم. این الگو گاه عیناً وجود دارد و راهنمای ما در آفرینشِ اثری خاص می‌شود و گاه عیناً وجود ندارد، بلکه تنها اجزای آن موجود است. برای نمونه کسی که قصدِ به تصویر کشیدن اسبی ‌بال‌دار را دارد، گرچه خود اسب بال‌دار عیناً در عالم خارج وجود ندارد و نمی‌تواند الگوی او قرار گیرد، اجزای آن یعنی اسب و بال در عالم وجود دارند و او در ذهن خویش این دو را باهم ترکیب کرده، اسب بال‌دار را می‌سازد. حتی نقاش‌هایی که تابلوهای بی‌مانند می‌آفرینند، یا همة اثر خویش را و یا اجزایش را از گوشه‌ای از عالم الگو گرفته‌اند. در هنرهای مدرن، آثاری از اهمیت بیشتر برخوردارند که اصلاً هیچ شبیهی نداشته باشند و فهم ارتباط اجزای آنها به‌سادگی ممکن نباشد؛ اما حقیقت این
﴿ صفحه 204 ﴾
است که حتی چنین آثاری نیز هر‌یک از اجزای خویش را از چیزی وام گرفته‌اند و هر‌یک از آنها مشابهی دارند. بر این ‌اساس ما گمان می‌کنیم هنگامی‌ که خداوند چیزی را خلق می‌کند، لابد بر اساس نقشه و صورتی ازلی و ابدی خلق می‌کند که آن نقشه دیگر مخلوق خدا نیست؛ اما باید بدانیم که افعال خداوند بر اساس الگوگیری از طرحی پیشین نیست. برحسب فرض ذهن، اگر ما خدا را در سویی قرار دهیم و همة عالم را در سوی دیگر، دیگر چیزی نیست که الگوی آفرینش قرار گیرد.
اگر گفته شود صورت‌هایی ذهنی، الگوی آفرینش‌اند، می‌پرسیم این صورت‌ها مخلوق‌اند یا خالق؟ اگر مخلوق‌اند که جزئی از عالم‌اند، و اگر مخلوق نیستند باید عین خدا باشند؛ وگرنه کثرت در ذات خداوند لازم می‌آید و یقیناً هیچ کثرتی در ذات الهی راه ندارد. پس هیچ نمونه‌ای برای هیچ موجودی قبل از آفرینش الهی وجود ندارد. ازاین‌رو حضرت زهرا(علیها السلام) می‌فرمایند خداوند از مثال‌هایی الگوگیری نکرد که آنها را سرمشق خویش قرار دهد و بر اساس آنها خلق کند؛ بلکه او تنها عالم را با قدرتش آفرید.
در خلال مباحث گذشته با استفاده از سخنان حضرت زهرا(علیها السلام) به این نکته اشاره کردیم که همة صفات الهی ازجمله قدرت خدا، عین ذات اویند و اخلاص در مقام اعتقاد به توحید، این است که هیچ نوع کثرتی برای ذات خداوند قایل نشویم و حتی صفات او را زاید بر ذات او ندانیم. خداوند موجودی واحد، بسیط و کامل مطلق است و ذات او عین علم، قدرت و حیات است. بنابراین منشأ پیدایش عالم چیزی جز خود خداوند نیست و او نه نیازی به ماده دارد که فعل خویش را روی آن انجام دهد و نه احتیاجی به الگو، که از آن سرمشق گیرد. پس همة عالم، تنها با ارادة ذات مقدس الهی پدید آمده است.
﴿ صفحه 205 ﴾

4. تبیین معنای آفرینش عالم با مشیت الهی

بانوی دو عالم(علیها السلام) در ادامة دُرافشانی خویش در توصیف خدای سبحان می‌فرمایند: وَذَرَأَهَا بِمَشِیَّتِه؛ «خداوند عالم را با خواست خویش آفرید».
در زبان عربی برای بیان آفرینش عالم از تعبیرات گوناگونی همچون ایجاد، خلق، ابداع، انشا و ذرء استفاده می‌شود و حضرت در این عبارت از واژة «ذرء» استفاده کرده‌اند. این تعبیر در قرآن کریم نیز آمده است: وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِیرًا مِّنَ الْجِنِّ وَالإِنس؛(195) «به‌یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم».
برخی از اهل معقول برای هرکدام از این تعبیرات، معنایی اصطلاحی قرار داده، و هریک از این تعبیرات را به دسته‌ای از مخلوقات اختصاص داده‌اند؛ ازجمله مادة «ابداع» را مخصوص خلق مجردات دانسته‌اند؛ اما معنای لغوی این واژه «نوآفرینی» است که واژگان «ابتدع» و «بدیع» نیز از همین ماده‌اند. واژة بدیع در قرآن به‌منزلة صفتی از صفات خداوند به کار رفته است (بَدِیعُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْض).(196) ایشان واژة «اختراع» را برای آفرینش افلاک، و واژة «تکوین» را برای ایجاد مادیات به کار می‌برند.(197) گرچه وجود اصطلاح، بیان مطلب را آسان می‌کند و با بودن آن، از توضیح فراوان بی‌نیاز می‌شویم و ازاین‌جهت، جعل اصطلاح کار خوبی است، باید بدانیم که این اصطلاحات با تعبیرات لغویِ به‌کاررفته در آیات و روایات و با استعمالات عرفی، تطابقِ صددرصد ندارند. در همین عبارت، حضرت واژة «ابتداع» را برای خلقت همة اشیا اعم از مادی و مجرد به کار برده‌اند؛ درصورتی‌که در اصطلاح اهل معقول، ابداع به خلقت مجردات
﴿ صفحه 206 ﴾
اختصاص دارد. ازاین‌رو باید هر اصطلاح را در فضای خود به کار ببریم و هنگام ورود به فضای عمومی، به معانی لغوی توجه داشته باشیم.
دربارة مشیت الهی و این‌ مسئله که خداوند عالم را با مشیت خویش آفرید، بحث‌های فراوانی درگرفته است. در این باره ما تنها اشاره‌ای به این بحث می‌کنیم تا دوستان اهل فضل آن را پی گرفته، در صورت تمایل در این باره تحقیق کنند و رساله‌ای بنویسند. در این باره پرسش‌هایی را می‌توان مطرح ساخت:
1. مشیت با اراده چه فرقی دارد؟
2. مشیت و اراده از صفات ذاتی‌اند یا از صفات فعلی؟
3. اسما و صفات الهی با ذات الهی چه رابطه‌ای دارند؟
دربارة معنای اراده و مشیت اجمالاً این نکته را یادآور می‌شویم که بسیاری از لغات در زبان عربی هستند که وقتی باهم به کار می‌روند، معنایشان متفاوت از یکدیگر است؛ اما وقتی به‌تنهایی استعمال می‌شوند، معنای مترادفی می‌یابند (اذا اجتمعا افترقا واذا افترقا اجتمعا). به نظر می‌رسد دو واژة «مشیت» و «اراده» نیز از این قبیل واژگان باشند.
متکلمان اشعری، اراده را از صفات ذاتی و جزو قدمای ثمانیه دانسته، می‌گویند: ارادة خدا قدیم است و صفتی غیر از علم خدا، و غیر از ذات خداست. ارادة الهی نه مخلوق خداست نه خود خدا، بلکه تنها صفتی از صفات خداست.(198) در روایتی آمده است: خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِیئَةَ بِنَفْسِهَا ثُمَّ خَلَقَ الأَشْیاءَ بِالْمَشِیئَة؛(199) «خداوند مشیت را بدون واسطه
﴿ صفحه 207 ﴾
آفرید. سپس اشیا را با مشیت آفرید». ازاین‌رو برخی دیگر به استناد این روایت می‌گویند مشیت، مخلوق خداست.
در نقد این سخن باید گفت «خلق» در این روایت به معنای عرفی و به اصطلاح اهل معقول به کار نرفته است. نظیر این معنا، تعبیری است که می‌فرماید خداوند اسمی را در ذات خود خلق کرده است که از ذات او خارج نمی‌شود: اللَّهُمَّ إنِّی أسْئَلُکَ... بِالاسْمِ الَّذِی حَجَبْتَهُ عَنْ خَلْقِكَ فَلَمْ یَخْرُجْ مِنْكَ إِلاَّ إِلَیك؛(200) «خدایا! من از تو می‌خواهم... به حق آن اسمی که از خلق خویش پنهان کردی. پس از ذات تو خارج نمی‌گردد، مگر به‌سوی تو».
مضمون این دعای شریف این است که خدای سبحان اسمی مخصوص به ذات خویش دارد که از ذات او خارج نمی‌شود؛ اما مقصود این نیست که خداوند اسمی برای خود خلق کرده که مخلوق اوست و به آن فرموده باشد ای اسم موجود شو! اگر این‌گونه باشد، این پرسش مطرح می‌شود که آن اسم را با چه چیزی موجود کرده است؟ آیا خلقِ آن اسم نیز نیازمند اسمی دیگر است؟ به نظر می‌رسد بهتر این باشد که بگوییم خلق در این‌گونه موارد، به معنای «جلوه» است.
روایتی که می‌فرماید: خَلَقَ اللَّهُ الْمَشِیئَةَ بِنَفْسِهَا، بدین‌معناست که پیدایش مشیت نیازی به خلق ندارد. برای روشن‌تر شدن این معنا، به آیاتی از قرآن توجه می‌کنیم. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: فَإِذا قَضی أَمْراً فَإِنَّما یَقُولُ لَهُ كُنْ فَیَكُون ؛(201) «پس هنگامی که چیزی را حکم کند تنها به آن مى گوید: موجود باش؛ آن نیز بى درنگ موجود مى شود».
﴿ صفحه 208 ﴾
اگر بر الفاظ جمود داشته باشیم، باید بگوییم بر اساس این آیة شریفه، هنگامی که خداوند می‌خواهد مخلوقی را خلق کند، نخست باید امری باشد که متعلق قضا قرار گیرد؛ اما پیش از آن باید خداوند به آن امرْ علم داشته باشد تا به دنبال آن اذن، سپس مشیت و آن‌گاه اراده بیاید و پس از اراده نوبت به تقدیر، و سپس به قضا می‌رسد و هنگامی‌ که قضا برسید، دیگر کار تمام است. قضا نیز یعنی کار را تمام کرد. هنگامی ‌که خداوند کار را تمام کرد، به آن امری که مشمول قضای الهی قرار گرفته است، می‌گوید: باش! آن‌هم موجود می‌شود (یقُولُ لَهُ كُن فَیكُون). بنابراین هنگامی‌ که خداوند می‌خواهد آن امر را موجود کند، باید قولی از خدا صادر شود. اگر این شرایط جمع شوند، آن امر موجود می‌شود. پس غیر از ذات خدا، این‌همه واسطه برای موجود شدن امری لازم می‌آید. اکنون پرسیده می‌شود این واسطه‌ها خدا هستند یا غیرخدا؟ مسلماً خدا کلام نیست. خداست که می‌گوید: باش، و این کلام با گفتن خدا موجود می‌شود. اما اگر مخلوق است، نقل کلام می‌کنیم به این مخلوق، و بنا بر فرض باید بگوییم وقتی خدا می‌خواهد این کلام را خلق کند، باید به این کلام نیز بگوید: باش، و همین‌طور هَلُمّ جَرّاً و بدین‌ترتیب تسلسل لازم می‌آید. پس برای یک خلق باید خدا بی‌نهایت‌بار بگوید: «باش». چنین اعتقاد باطلی، لازمة جمود بر لفظ است.
با دقت در آیه روشن می‌شود که خداوند می‌خواهد با این بیان بگوید غیر از اینکه خدا هست و می‌خواهد این امر به وجود آید، دیگر احتیاج به چیزی نیست. در آیه‌ای دیگر، خداوند می‌فرماید: الر كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلى صِراطِ الْعَزیزِ الْحَمید؛(202) «الر، كتابى است كه بر تو نازل كردیم، تا
﴿ صفحه 209 ﴾
مردم را از تاریكی‌ها به‌سوى روشنایى به فرمان پروردگارشان درآورى؛ به‌سوى راه خداوند عزیز و حمید».
آیا معنای این آیه این است که خدا نخست باید اذنی را ایجاد، و سپس به‌وسیلة این اذن، مردم را هدایت کند، یا نه، مقصود این است که خداوند احتیاج به اذن کسی ندارد؟ اگر از کسی بپرسند: «فلان کار را به اذن چه کسی انجام دادی؟» و او در پاسخ بگوید: «به اذن خودم!»، آیا واقعاً منظور وی این است که نخست برای خود اذنی صادر کرده و بعد آن کار را انجام داده یا مقصودش این است که من احتیاج به اذن کسی ندارم؟ قطعاً معنای سخن او این نیست که به اذن خودم احتیاج دارم. این تعبیر در محاورات عرفی و عقلایی نیز به کار می‌رود. اگر قرآن می‌فرماید خداوند به اذن خود هدایت می‌کند، بدین‌معناست که خدا به اذن کسی نیاز ندارد.
بنابراین هنگامی که گفته می‌شود خدای سبحان عالَم را به اذن خودش خلق یا هدایت می‌کند، معنایش این نیست که واقعاً باید خداوند اذنی ایجاد کند و سپس در سایة آن اذن کارش را انجام دهد؛ بلکه معنایش این است که پیدایش مشیت، احتیاج به واسطه ندارد؛ والله العالم.

5. آفرینش عالم؛ فعل اختیاری خداوند

دربارة خلقت عالم، باز پنداری نادرست مطرح شده و به برخی فیلسوفان قدیمی نسبت داده شده است. بر اساس این پندار، آفرینش عالم ناشی از نوعی جبر در وجود خداست؛ بدین‌معنا که خدا نمی‌توانست عالم را خلق نکند. ذات خدا اقتضای خلق
﴿ صفحه 210 ﴾
داشته است و اراده و مشیت، نقشی در آن ندارند.(203) حاصل چنین نظری این خواهد بود که پیدایش عالم از ذات الهی تبارک‌وتعالی ـ العیاذ‌بالله ـ جبری است.
در برابر این پندار غلط، آیات و روایات به‌شدت تأکید دارند که همه‌چیز به مشیت الهی وابسته است. خداوند در قرآن کریم خطاب به پیامبر(صلى الله علیه وآله) می‌فرماید: وَلاَ تَقُولَنَّ لِشَیءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا * إِلاَّ أَن یَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسیت؛(204) «و هرگز در مورد كارى نگو: من فردا آن را انجام مى دهم، مگر اینكه خدا بخواهد! و هرگاه فراموش كردى [جبران كن]؛ و پروردگارت را به خاطر بیاور».
خداوند به رسول خویش تعلیم می‌دهد که وقتی می‌خواهی کاری را انجام دهی، بگو: «إن‌‌شاءالله». این آموزه از آداب دینی ماست که در هر کاری ان‌شاءالله بگوییم و باید اعتقاد قلبی ما این باشد که هیچ کاری بدون مشیت خدا انجام نمی‌گیرد. حتی در قرآن معنای لطیفی آمده است: وَمَا تَشَاؤُونَ إِلاَّ أَن یَشَاء اللَّه؛(205) «و شما نمی‌خواهید مگر اینکه خداوند بخواهد».
از آیات قرآن روشن می‌شود که خداوند تأکید فراوان دارد ما او را این‌گونه بشناسیم که هیچ کاری و هیچ‌چیزی در عالم بی‌مشیت و اراده‌اش تحقق نمی‌یابد. بر اساس آیات شریف قرآن، اعتقاد ما این است که هرکس ازروی عناد کفر ورزد و درحالی‌که حجت بر او تمام شده و حقیقت را فهمیده‌ است، ازروی عناد حقیقت را انکار کند، تا ابد در آتش جهنم خواهد بود و به شقاوت ابدی دچار خواهد شد؛ اما قرآن پس از بیان این
﴿ صفحه 211 ﴾
حقیقت، قیدی را به دنبال آن می‌آورد تا بر مشیت الهی تأکید کند: خالِدینَ فیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما یُرید؛(206) «جاودانه در آن خواهند ماند، تا آسمان‌ها و زمین برپاست؛ مگر آنچه پروردگارت بخواهد. پروردگارت هرچه را بخواهد انجام مى دهد».
قرآن با آوردن قید «إلاّ ما شاء ربُّك» بر این حقیقت تکیه دارد که گرچه اینان برای همیشه در آتش دوزخ گرفتارند، گمان نکنید که دیگر خواست خدا هم در این میان نقشی ندارد و خداوند به این کار مجبور شده و کاری از او ساخته نیست؛ بلکه خواست خداست که اینان همیشه گرفتار باشند و این واقعیت، خارج از مشیت الهی نیست. خلود بهشتیان نیز به خواست خداست و هیچ‌چیز نمی‌تواند مانع خواست الهی شود؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: وَأَمَّا الَّذینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خالِدینَ فیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَیرَ مَجْذُوذ؛(207) «اما آنها كه خوشبخت و سعادتمند شدند، جاودانه در بهشت خواهند ماند، تا آسمان‌ها و زمین برپاست؛ مگر آنچه پروردگارت بخواهد؛ بخششى است قطع‌نشدنى».
قرآن تأکید می‌کند که ما به‌هیچ‌وجه خدا را دست‌بسته ندانیم. حتی آنجا که ما گمان می‌کنیم قضای حتمی است، و علت تامه موجود است و هیچ گریزی از آن نیست، نباید از این حقیقت غافل باشیم که اگر خدا بخواهد، همة عوامل دیگر را بر هم می‌زند. بنابراین ما در هیچ حالی نباید گمان کنیم که خدا دست‌بسته است و دیگر نمی‌تواند تغییری ایجاد کند. خدای دست‌بسته که دیگر خدا نیست! این وابستگی به
﴿ صفحه 212 ﴾
مشیت خدا، در همة مخلوقات هست؛ خواه قدیم باشند، خواه حادث و خواه مجرد باشند و خواه مادی. وجود هر مخلوقی وابسته به ارادة خدا و به یک معنا تجسم ارادة خداست.
بنا بر آنچه گفته شد، مقصود از سخن حضرت زهرا(علیها السلام) در فراز ابْتَدَعَ الأَشْیاءَ لاَ مِنْ شَی ءٍ كَانَ قَبْلَهَا،... وَذَرَأَهَا بِمَشِیَّتِه می‌تواند اشاره به این دو نکته باشد:
اول اینکه آفرینش مجموع عالم از مادة قبلی نیست و وجود آن ابداعی است، و ابْتَدَعَ الأَشْیاء بدین‌معناست که خلقها علی نحو الابداع؛ «اشیا را به‌صورت ابداعی خلق کرد»؛
دوم اینکه خدا به‌هیچ‌وجه دست‌بسته نیست و همیشه با مشیت خود خلق می‌کند، و هرچه را خلق کند وابسته به مشیت اوست؛ خواه عمر آن مخلوق کوتاه باشد و خواه بی‌نهایت، مانند عمر مؤمنان در بهشت. به‌فرض اگر مخلوقی هم باشد که ازلی بوده، ابتدای وجودش بی‌نهایت باشد، باز وجودش به معنای دست‌بسته بودن خداوند نیست، بلکه نشان از آن دارد که خداوند خواسته است که او بی آغاز زمانی باشد. البته وجود چنین مخلوقی باید با دلیل عقلی یا شرعی اثبات شود. اگر دلیلی از عقل یا شرع بر وجود چنین مخلوقی یافتیم، آن را می‌پذیریم؛ وگرنه می‌گوییم: نردّ علمَه الی اهله.