فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

5. خودخواهی؛ ویرانگر روحیة شکرگزاری

چنان‌که پیش‌تر گفتیم، برای شکر، علاوه بر آگاهی، به انگیزه، میل و گرایش هم نیازمندیم و خدای حکیم احساس بدهکاری و ادای دِین را به‌طور فطری در نهاد فطرت انسان قرار داده، که بسیار احساس زیبایی است؛ اما این احساس فطری ممکن است با مسامحه و سهل‌انگاری انسان به‌تدریج تضعیف شود و اثر خود را از دست بدهد. کسانی که به استعمال سیگار و دخانیات مبتلا می‌شوند، در آغاز هنگام استعمال دخانیات سرفه می‌کنند و احساس ناراحتی به آنها دست می‌دهد؛ اما به‌تدریج به آن خو می‌گیرند و چنان می‌شوند که اگر دخانیات مصرف نکنند، ناراحت می‌شوند؛ و این به ‌معنای تضییع فطرت خدادادی است. فطرت الهی این است که وقتی دود سیگار وارد ریة انسان می‌شود سرفه کند و ناراحت شود؛ اما انسان با دست خویش این فطرت را خراب
﴿ صفحه 153 ﴾
می‌کند و آن را از اثر می‌اندازد؛ بلکه اثر معکوس در آن ایجاد می‌کند. گاهی انسان بر اثر خودخواهی، خودپرستی و لذت‌گرایی افراطی، به جایی می‌رسد که اصلاً روح شکرگزاری و قدردانی در وجودش از بین می‌رود، و بی‌اعتنا می‌شود. این‌گونه افراد تنها به منافع خود می‌اندیشند و در این فکرند که تا می‌توانند دیگران را استثمار کنند و هنگامی ‌که نیازشان تأمین شود، خدمات و الطاف دیگران را فراموش می‌کنند. با این روش، آن فطرت خدادادی دیگر خاموش می‌شود. خداوند چنین فطرت زیبایی به انسان عنایت فرموده است؛ اما گاه انسان با رفتارهای سوء خویش آن را ضعیف کرده، گاه حتی تبدیل به ضد می‌کند.

6. تقویت امور فطری با بهره‌گیری از عوامل بیرونی

مسئلة شکر منعم آن‌قدر اهمیت دارد که بزرگانی از متکلمان، وجوب آن را از بدیهیات عقلی شمرده، بر اساس آن می‌گویند شناخت خدا واجب است؛ چراکه باید به دنبال شناخت کسی باشیم که این نعمت‌ها را به ما عطا کرده است تا از او تشکر کنیم.(140) همان‌گونه که رفتار بد انسان می‌تواند این احساس فطری را تضعیف کند، در برابر، عواملی هم وجود دارند که می‌توانند این احساس و گرایش فطری را تقویت کنند. برای این منظور از برخی عوامل خارجی می‌توان کمک گرفت. در امور غریزی نیز این امکان هست. برای نمونه هنگامی ‌که انسان گرسنه می‌شود، اگر بوی غذایی لذیذ به مشام او برسد، آن احساس گرسنگی تقویت می‌شود. این احساس امری درونی است، اما بوی غذا که عاملی بیرونی است آن را تقویت می‌کند. میل به دیدن
﴿ صفحه 154 ﴾
چهرة زیبا در درون انسان وجود دارد؛ اما اگر انسان چشم خود را بازندارد و چند بار به نامحرم نگاه کند، این میل در او تقویت می‌شود. در این صورت مبارزه با شیطان دشوار می‌گردد. نگاه حرام، عاملی خارجی است که آن احساس درونی را تقویت می‌کند. باید بکوشیم از عوامل خارجی تقویت‌کنندة رفتارهای خوب کمک بگیریم و در برابر، از عوامل تقویت‌کنندة انگیزة گناه دوری کنیم. هرچه نگاه انسان کمتر به نامحرم بیفتد، انگیزة گناه در او کمتر می‌شود.
خدای سبحان با اعطای نعمت‌های خویش، انگیزة شکر و ستایش را در ما به وجود آورده و با فراوانی نعمت‌ها، زمینة حمد و برانگیختن این احساس را در وجود ما فراهم کرده است. ازاین‌رو حضرت زهرا(علیها السلام) می‌فرمایند: وَاسْتَحْمَدَ إِلَی الْخَلَائِقِ بِإِجْزَالِهَا، وَثَنَّی بِالنَّدْبِ إِلَی أَمْثَالِها؛ «و خداوند با بخشش فراوان از آنها خواست که حمد او را به‌جای آورند و‌ باز آنها را به درخواست امثال این نعمت‌ها دعوت کرد».
«اجزال» به ‌معنای بخشش فراوان،(141) و با جزیل هم‌ریشه است. گویا خداوند با بخشش خویش از ما می‌خواهد که او را بستاییم و این مطالبه‌ای عملی است. هرچه خداوند بر نعمت‌های خویش می‌افزاید، گویا از ما می‌خواهد که بیشتر شکر و قدردانی کنیم و بیشتر به شناخت و ستایش او همت گماریم. حضرت می‌فرمایند خداوند تنها به این مطالبة عملی بسنده نکرده، بلکه کار مضاعفی نیز انجام داده و آن این است که رسماً دعوت و امر به شکرگزاری کرده است. اگر او امر به شکر هم نکرده بود، ما بر اساس عاملی وجدانی و فطری باید او را شکر می‌کردیم؛ اما خدای مهربان به این عامل فطری بسنده نکرده، مکرر در قرآن مجید مردم را به
﴿ صفحه 155 ﴾
شکر دعوت می‌فرماید: أَنِ اشْکُرْ لی وَلِوالِدَیکَ إِلَیَّ الْمَصیر؛(142) «برای من و برای پدر و مادرت شکر به‌جای آور که بازگشت به‌سوی من است». همچنین از کم بودن بندگان شکرگزار گله کرده، می‌فرماید: وَقَلِیلٌ مِّنْ عِبَادِیَ الشَّکور؛(143) «شمار کمی از بندگان من شکرگزارند».
پس علاوه بر اینکه ما عاملی فطری برای شکرگزاری خداوند داریم و وجدان ما، ما را به شکرگزاری در برابر نعمت‌های الهی تشویق می‌کند، باید تاآنجاکه می‌توانیم بر معرفت خویش به جزئیات نعمت‌های الهی و فراوانی آنها بیفزاییم. ازاین‌رو علومی که ما را با نعمت‌های خداوند سبحان آشنا می‌کنند، می‌توانند در تکامل ما مؤثر باشند. بنده به‌ویژه به دوستان طلبه سفارش می‌کنم زیست‌شناسی انسانی را مطالعه کنند تا به فراوانی نعمت‌های الهی در حق خویش معرفت یابند. در میان علوم طبیعی، علمی که موجب می‌شود انسان بیشتر قدر نعمت‌های خداوند را بداند «زیست‌شناسی انسانی» است.
حضرت زهرا(علیها السلام) در سه جملة اخیرشان به این نکته‌های لطیف با تعبیراتی اشاره می‌کنند که هم ازنظر ادبی و هم ازنظر آهنگ کلام بسیار گوش‌نواز و زیباست و علاوه بر این، با ترتیبی بسیار حکیمانه جملات را در پی هم می‌آورند. اثر تربیتی این کلام حضرت، بسیار است و با همین چند جمله انسان می‌تواند موقعیت خویش و وظیفه‌ای را که در پیشگاه الهی بر عهده دارد درک کند. این کلام حضرت به انسان حکمت تفضلات فراوان الهی و چرایی تذکرات فراوان خداوند به این نعمت‌ها را می‌فهماند.
﴿ صفحه 156 ﴾
خدای سبحان نعمت‌های خویش را به انسان یادآوری می‌کند تا انسان بداند که نعمت‌ها از اوست و این شناخت، احساس فطری او را برانگیزاند و در صدد شکر و قدردانی برآید و بدین‌وسیله نعمت‌های الهی در حق انسان افزایش و دوام یابد. با این کار انسان می‌تواند بهرة بیشتری از وجود خداوند ببرد و شایستگی دریافت نعمت‌های بی‌نهایت الهی را در عالم ابدی پیدا کند. بی‌تردید شکرگزاری انسان هیچ سودی برای خداوند ندارد و اگر همة عالم تمام عمر خویش را صرف شکر خداوند کنند، ذره‌ای به خداوند افزوده نمی‌شود. خداوندِ غنی و بی‌نیاز، منزه است از اینکه بر اثر کار دیگران برای او حالتی پدید آید. در دعای عرفه‌ای که از امام حسین(علیه السلام) نقل شده، آمده است: إِلَهِی تَقَدَّسَ رِضَاک أَنْ تَکونَ لَهُ عِلَّةٌ مِنْک فَکیفَ یکونُ لَهُ عِلَّةٌ مِنِّی ؛(144) «خدایا! رضای تو منزه است از اینکه برای آن علتی از جانب تو داشته باشد؛ پس چگونه می‌تواند علتی از جانب من برای آن باشد؟» ما چه هستیم که بتوانیم در الله عزیز رضایت ایجاد کنیم؟ همة این دعوت‌ها لطف اوست تا ما شایستگی دریافت رضایت، رحمت و قرب او را پیدا کنیم و این لطف او نعمتی است فراتر از همة نعمت‌های دیگر.
﴿ صفحه 157 ﴾

فصل چهارم: حقیقت توحید و شناخت خدا

وَأَشْهَدُ أَنَّ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِیكَ لَهُ، كَلِمَةٌ جَعَلَ الإِخْلاَصَ تَأْوِیلَهَا، وَضَمَّنَ الْقُلُوبَ مَوْصُولَهَا، وَأَنَارَ فِی الْفِكْرَةِ مَعْقُولَهَا؛ و شهادت می‌دهم که معبودی جز الله نیست، درحالی‌که یگانه است و هیچ شریکی برای او نیست؛ کلمه‌ای که خداوند باطن آن را اخلاص قرار داد و راهی برای وصول به آن به قلب سپرد و درک آن را در فکرْ نورانی ساخت.