فهرست کتاب


رساترین دادخواهی و روشنگری (شرح خطبه فدکیه)جلد1

آیت الله محمدتقی مصباح یزدی تدوین و نگارش: عباس گرایی

مقدمه

بانوی دو عالم(علیها السلام) در بخش نخست از خطبة مبارک خویش با بیان فرازهایی پرمحتوا و درعین‌حال بسیار زیبا، درس‌هایی از خداشناسی را بیان می‌فرماید که هریک از جملات آن، بابی از علوم و معارف را دربارة شناخت خدا، صفات خدا و افعال او پیش روی انسان می‌گشاید. به فرمودة امیرالمؤمنین علی(علیه السلام) «شناخت خدا برترین شناخت‌هاست».(87) انسان با شناخت معبود خویش می‌تواند زمینة محبت و عشق به سرچشمة هستی را، که کمال و زیبایی مطلق است، در قلب خویش فراهم آورد، و با جذبة عشق او به‌سوی رحمتی گام بردارد که برای آن، به عالم هستی گام نهاده است؛ رحمتی که اوج لذت، ابتهاج و کمال را در وجود او سرازیر می‌كند، و او را به آفریدگار خویش نزدیک می‌سازد. ازاین‌رو با کمال ادب در محضر درس بانوی دو عالم(علیها السلام) می‌نشینیم و جان خویش را آمادة دریافت آموزه‌های ناب الهی آن وجود مقدس می‌كنیم که از هرگونه رجسی پاک بوده، به منبع زلال معارف ناب متصل است.
﴿ صفحه 104 ﴾
نکته‌ای که بیانش در آغاز شرح خطبة شریف صدیقة طاهره(علیها السلام) لازم می‌نماید، تبیین روشی است که برای شرح این خطبة مبارک در پیش خواهیم گرفت. دربارة واژگان و جمله‌های شریف این خطبه به چند صورت می‌توان سخن گفت؛ همان‌گونه که برخی بزرگان به‌صورت‌های مختلف به این امر مهم همت گماردند؛ شکر الله سعیهم. رویکرد نخست، رویکردی تفصیلی است؛ بدین‌معنا که هر واژه‌ای را زیر ذره‌بین ببریم و به‌تفصیل دربارة آن سخن بگوییم. طبعاً چنین روشی تا به سرانجام برسد، به طول خواهد انجامید. رویکرد دیگر در پیش گرفتن روشی میانه است؛ بدین‌معنا که نخست برداشتی کلی از بخش‌های مختلف خطبه ارائه دهیم و سپس دربارة آن توضیحاتی تقدیم کنیم. به نظر می‌رسد این روش برای عموم سودمند واقع شود. بنابراین روشی را در پیش می‌گیریم که نه بسیار به طول انجامد و نه چندان مجمل باشد که حق مطلب ادا نشود. از خدای سبحان درخواست می‌كنیم توفیق دهد که این خطبة شریف را با روشی معتدل و میانه توضیح دهیم.
﴿ صفحه 105 ﴾

فصل اول: حمد، شکر و ثنای الهی در کلام فاطمه(علیها السلام)

الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ وَلَهُ الشُّکرُ عَلَی مَا أَلْهَمَ وَالثَّنَاءُ بِمَا قَدَّم؛ حمد مخصوص خداست بر نعمت‌هایی که ارزانی داشت و شکر برای اوست بر آنچه الهام فرمود و ثنا به خاطر همة آنچه عطا كرد.

1. مقایسة حمد، شکر و ثنا

خطبة مبارک حضرت زهرا(علیها السلام) به‌حسب نقل متضافر، با تعبیراتی که بیان شد آغاز می‌گردد. مبتدای جملة اول «حمد»، مبتدای جملة دوم «شکر» و مبتدای جملة سوم «ثنا» است. این سه، مفاهیمی متفاوت‌اند و به‌طور اجمال در بیان تفاوت آنها می‌توان گفت: در میان این سه مفهوم، ثنا، مفهومی عام‌تر است و در زبان عربی می‌توان آن را برای هر مدح و ستایشی به کار برد؛ خواه ممدوح عاقل باشد، خواه غیرعاقل و خواه حیات داشته باشد، خواه جماد باشد، و نیز خواه مدح، برای کاری اختیاری باشد، خواه برای کاری غیراختیاری. در همة انواع مدح می‌توان از تعبیر ثنا
﴿ صفحه 106 ﴾
استفاده کرد؛ اما مفهوم «حمد» از مفهوم ثنا خاص‌تر است و به مدح و ستایشی گفته می‌شود که در مورد کاری نیکو از فاعلی باشعور و مختار انجام گیرد؛ خواه آن کار، سودی به حال حمدکننده داشته باشد، خواه نداشته باشد. مفهوم «شکر» از مفهوم حمد نیز خاص‌تر است و به مدح و ستایشی اطلاق می‌شود که نتیجة آن کارِ نیکو عاید ستایشگر شود.(88)
نکتة دیگر ترتیب قرار گرفتن سه واژة حمد، شکر و ثنا در این عبارت است. دربارة این پرسش که چرا نخست حمد، سپس شکر و پس از آن ثنا به ‌کار رفته است، شاید بتوان گفت چون حضرت در مقام ستایش خداست و ذات الهی، عین حیات و علم است و اعلا مراتب حیات، قدرت، علم و اختیار را داراست، طبعاً باید او را به خاطر کارهای نیکو و اختیاری‌ وی ستایش کرد. همة آثار نیکویی که از خداوند سبحان ناشی می‌شوند، در اختیار اویند و هیچ فعلی غیراختیاری و جبری از خداوند صادر نمی‌شود. پس واژة حمد، واژه‌ای درخور برای ستایش اوست. شاید از همین ‌روست که خداوند نیز در قرآن، کلام خود را با حمد آغاز می‌کند. حضرت زهرا(علیها السلام) در جملة دوم قصد آن دارد که خداوند را به ‌خاطر عطا و بخششی ستایش کند که عایدِ ثناکننده شده و عطیه‌ای اختصاصی به‌شمار می‌آید. برای چنین ستایشی، واژة شکر مناسب است؛ اما پس از حمد الهی و شکر نعمت‌های اختصاصی، حضرت قصد دارد این ستایش را تعمیم داده، خداوند را به خاطر همة آنچه در اختیار بندگانش قرار داده مدح كند، که چیزی شبیه ذکر عام بعد از خاص خواهد بود؛ ازاین‌رو از تعبیر ثنا استفاده می‌فرماید.
﴿ صفحه 107 ﴾