منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

فصل یازدهم :در ذكر چند مرثیه براى آن حضرت

در فصول اوایل «باب پنجم» به شرح رفت كه خواندن مریثه براى حضرت سیّدالشهداء(علیه السلام) و گریستن بر آن مظلوم ثواب بسیار دارد و محبوب ائمه طاهرین(علیهم السلام) است و دأب ایشان بر آن بوده كه شُعرا را امر مى فرمودندبه خواندن مرثیه و گریه مى كردند و چون خواستم كه این مختصر رساله نفعش عمیم باشد لهذا به ذكر بعضى از آنها تبرّك مى جویم و اگر چه این مراثى عربى است و این كتاب مستطاب فارسى است لكن كسانى كه داراى علم لغت عربى نیستند نیز بهره خواهند برد.
شیخ جلیل محمّدبن شهر آشوب از «امالى» مفید نیشابورى نقل فرموده كه «ذرّه نوحه گر» در خواب دید حضرت فاطمه(علیها السلام) را كه بر سر قبر حسین(علیه السلام) است و او را فرمان داد كه حسین(علیه السلام) را بدین اشعار مرثیه كن:
اَیُّهَا العَیْنانِ فیضا ----- وَاسْتَهِلاّ لا تَغیضا
وَابْكِیا بِالطَّفِّ مَیْتاً ----- تبرَكَ الصَّدْرَ رَضیضا
لَمْ اُمَرِّضْهُ قَتیلاً ----- لا وَ لا كانَ مَریضاً
و در دیوان سیّد اجلّ عالم كامل سیّد نصراللَّه حائرى است كه حكایت كرد براى ایشان كسى كه ثقه و معتمد بود از اهل بحرین كه بعضى از اخیار در عالم رؤیا حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) را دیده بود كه با جمعى از زنان نوحه گرى مى كنند بر ابو عبداللَّه حسین مظلوم(علیه السلام) به این بیت:
واحُسَیْناهُ ذَبیحاً مِنْ قَفا ----- واحُسَیْناهُ غَسیلاً بِالدِّمآءِ
پس سیّد تذییل كرد آن را به این شعر:
وا غَریباً قُطْنُهُ شَیْبَتُهُ ----- اِذْغدا كافُورُهُ نَسْجَ الثَّرى
واسَلیباً نُسِجَتْ اَكْفانُهُ ----- مِنْ ثَرَى الطَّفِّ دَبُورٌ وَصَبا
واطَعیناً ما لَهُ نَعْشٌ سِوَى ----- الرُّمْحِ فى كَفِّ سَنان ذِى الْخَنا
واوَحیداً لَمْ تُغَمِّضْ طَرْفَهُ ----- كَفُّ ذى رِفْقٍ بِهِ فى كَرْبَلا
واذَبیحاً یَتَلَظّى عَطَشاً ----- وَاَبوُهُ صاحِبُ الْحَوْضِ غَداً
واقَتیلاً حَرَقوُا خَیْمَتَهُ ----- وَهِىَ لِلدّینِ الْحَنیفىّ وَعا
اه لااَنْساهُ فَرْداً مالَهُ ----- مِنْ مُعینٍ غَیْرِ ذى دَمْعٍ اَسى
و شیخ ما در «دارالسّلام» از بعض دواوین نقل كرده كه بعضى از صلحاء در خواب دید حضرت فاطمه زهرا(علیها السلام) را كه به او فرمود بگو بعض از شعراى موالیان را كه قصیده اى در مرثیّه سیّد الشهداء(علیه السلام) بگویند كه اوّل آن این مصرع باشد:
«مِنْ اَىِّ جُرْمٍ الْحُسَیْنُ یُقْتَلُ» پس سیّد نصر اللَّه حائرى امتثال این امر نمود و این قصیده را سرود:
مِنْ اَىِّ جُرْمٍ الْحُسَیْنُ یُقْتَلُ ----- وَبِالدِّمآءِ جِسْمُهُ یُغَسَّلُ
وَیُنْسَجُ الاَْكْفانُ مِنْ عَفْرِالثَّرى ----- لَهُ جُنوُبٌ وَصَبا وَشِمالٌ
وَقُطْنُهُ شَیْبَتُهُ وَ نَعْشُهُ ----- رُمْحٌ لَهُ الرِّجْسُ سَنانٌ یُحْمَلُ
وَیُوطِئوُنَ صَدْرَهُ بِخَیْلِهِمْ ----- وَالْعِلْمُ فیهِ وَ الْكِتابُ الْمُنْزَلُ (1483)
فقیر گوید: كه بعضى تشبیه «شیب»را به «قُطْن»كه در اشعار سیّد و در بعضى زیارتها ذكر شده نپسندیده اند و حال آنكه این تشبیهى است بلیغ به حدى كه شعراء عجم نیز در اشعار خود ایراد كرده اند.
حكیم نظامى گفته:
چه در موى سیه آمد سپیدى ----- پدید آمد نشان نا امیدى
ز پنبه شد بنا گوشت كفن پوش ----- هنوز این پنبه بیرون نآرى از گوش
و نیز ابن شهر آشوب و شیخ مفید و دیگران فرموده اند اوّل شعرى كه در مرثیه حسین(علیه السلام) گفته شد شعر عقبه سهمى است وَهُوَ:
اِذِ الْعَیْنُ قَرَّتْ فِى الْحَیوةِ وَاَنْتُمُ ----- تَخافوُنَ فىِ الدُنْیا فَاَظْلَمَ نُورُها
مَرَرْتُ عَلى قَبْرِالْحُسَیْنِ بِكَرْبَلا ----- فَفاضَ عَلَیْهِ مِنْ دُموُعى غَزیرُها (1484)
وَمازِلْتُ اَرثیهِ وَاَبْكى لشَجْوِهِ ----- وَیُسْعَدُ عَیْنى دَمْعُها وَزَفیرَها
وَبَكَّیْتُ مِنْ بَعْدِ الْحُسَیْنِ عِصابَة ----- اَطافَتْ بِهِ مِنْ جانِبَیْها قُبُورُها
سَلامٌ عَلى اَهْلِ القُبُورِ بِكَرْبَلا ----- و قَلَّ لَها مِنّى سَلامٌ یَزُورُها
سَلامٌ بِآصالِ الْعَشِىِّ وَبِالضُّحى ----- تُؤَدّیهِ نَكْباءُ الرّیاحِ وَمُورُها (1485)
وَلابَرِحَ الْوُفّادُ زُوّارُ قَبْرِهِ ----- یَفُوحُ عَلَیْهِمْ مِسْكُها وَ عَبیرُها (1486)
و شیخ ابن نما در «مثیر الأحزان» روایت كرده كه سلیمان بن قَتَّة العَدْوِىّ سه روز بعد از شهادت حضرت امام حسین(علیه السلام) به كربلا عبور كرد و بر مصارع شهداء نگران شد تكیه بر اسب خویش كرد و این مرثیه انشاء نمود:
مَرَرْتُ عَلى اَبْیاتِ آلِ مُحَمَّدٍ ----- فَلَمْ اَرَها اَمْثالَها یَوْمَ حَلَّتِ
اَلَم تَرَاَنَّ الشَّمسَ اَضْحَتْ مَریضَةً ----- لِفَقْدِ الْحُسَیْنِ وَالْبِلادُ اقْشَعَرَّتِ
وَكانُوا رَجآءً ثُمَّ اَضْحَوْا رَزِیَّةً ----- لَقَدْ عَظُمَتْ تِلْكَ الرَّزایا وَ جَلَّتِ
تا آنكه مى گوید:
وَ اِنَّ قَتیلَ الطَّفِ مِنْ آلِ هاشِمٍ ----- اَذَلَّ رِقابَ الْمُسْلِمینَ وَ ذَلَّتِ
وَقَدْ اَعْوَلَتْ تَبْكى النِّسآءُ لِفَقْدِهِ ----- وَاَنْجُمُنا ناحَتْ عَلَیهِ وَصَلَّتِ (1487)
مكشوف باد كه در سابق در بیان خروج امام حسین(علیه السلام) از مدینه به مكّه ذكر شد كه یكى از عمّه هاى آن حضرت عرض كرد: یابن رسول اللَّه! شنیدم كه جنّیان بر تو نوحه مى كردند و مى گفتند: وَ اِنَّ قَتیلَ الطَّفِ مِنْ آلِ هاشِمٍ.
پس این شعر را سلیمان نیز از جن شنیده و در مرثیه خود درج كرده یا از باب توارد خاطر باشد كه بسیار اتّفاق مى افتد و نقل شده كه ابوالرّمح خزاعى خدمت جناب فاطمه دختر سیّد الشهداء(علیه السلام) رسید و چند شعر در مرثیه پدر بزرگوار آن مخدّره خواند كه شعر آخر آن این است:
وَ اِنَّ قَتیلَ الطَّفِ مِنْ آلِ هاشِمٍ ----- اَذَلَّ رِقاباً مِنْ قُرَیْشٍ فَذَلَّتِ
حضرت فاطمه(علیها السلام) فرمود: اى ابوالرّمح مصرع آخر را این چنین مگو بلكه بگو: اَذَلَّ رِقاب الْمُسْلِمینَ فَذَلَّتِ. عرض كرد: پس این چنین انشاد كنم.
ابوالفرج در «أغانى» از على بن اسماعیل تمیمى نقل كرده و او از پدرش كه گفت در خدمت حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) بودم كه دربان آن حضرت آمد اجازه خواست براى سیّد حمیرى، حضرت فرمود بیاید، و حرم خود را نشانید پشت پرده یعنى پرده زد و اهل بیت خود را امر فرمود كه بیایند پشت پرده بنشینند كه مرثیه سیّد را براى امام حسین(علیه السلام) گوش نمایند پس سیّد داخل شد و سلام كرد نشست حضرت امر فرمود او را كه مرثیّه بخواند پس سیّد خواند اشعار خود را:
اُمْرُرْعَلى جَدَثِ الْحُسَیْنِ فَقُلْ لِاَعْظُمِهِ الزَّكیَّه ----- ااَعْظماً لازِلْتِ مِنْ وَطْفاءِ ساكِبَةٍ رَوِیَّةِ
وَاِذا مَرَرْتَ بِقَبْرِه فَاَطِلْ بِهِ وَقْفَ الْمَطِیَّة ----- وَابْكِ الْمُطَهَّرَ لِلْمُطَهَّرِ وَ الْمُطَهَّرَةِ النَّقِیّةِ
كَبُكاءِ مُعْوِلَةٍ(1488) أتَتْ یَوْماً لِواحِدِهَا الْمَنِیَّةُ
راوى گفت: پس دیدم اشكهاى جعفر بن محمّد(علیه السلام) را كه جارى شد بر صورت آن حضرت و بلند شد صرخه و گریه از خانه آن جناب تا آنكه امر كرد حضرت، سیّد را به امساك از خواندن (1489).
مؤلف گوید: در سابق به شرح رفت كه هارون مكفوف تا مصرع اوّل این مرثیه را براى حضرت صادق(علیه السلام) خواند، آن حضرت چندان گریست كه ابو هارون ساكت شد، حضرت امر فرمود او را كه بخوان و تمام كن اشعار را.
وَما اَلْطَف مَرثِیَة الوِصال الشّیرازى(رضى الله عنه) فى هذَا المَقام:
لباس كهنه بپوشید زیر پیرهنش ----- كه تا برون نكند خصم بدمنش زتنش
لباس كهنه چه حاجت كه زیر سُمّ ستور ----- تنى نماندكه پوشند جامه یا كفنش
نه جسم یوسُفِ زهرا چنان لگد كوب است ----- كزو توان به پدر بُرد بوى پیرهنش
هذِهِ الْمرثیةُ لِلْمرحوم المغفور السیّد جعفر الحلّى(رضى الله عنه) وَقَدِ انْتَخَبْتُها:
وَجْهُ الصَّباحِ عَلَىَّ لَیْلٌ مُظْلِمٌ ----- وَرَبیعُ اَیّامى عَلَىَّ مُحَرَّمٌ
وَاللَّیْلُ یَشْهَدُلى بِاَنّى ساهِرٌ ----- اِنْ طابَ لِلنّاسِ الرُّقادُ فَهَوَّموُا (1490)
مِنْ قُرْحَةٍ لَوْاَنَّها بِیَلَمْلَمٍ ----- نُسِفَتْ (1491) جَوانِبُهُ وَ ساخَ (1492) یَلَمْلَمُ
ما خِلْتُ اَنَّ الدَّهْرَ مِنْ عاداتِهِ ----- تَرْوَى اْلكِلابُ بِهِ وَیَظْمَى الضَّیْغَمُ
وَیُقَدَّمُ اْلاَمَوِىُّ وَهُوَ مُؤَخَّرٌ ----- وَیُؤَخَّرُ اْلعَلَوِىُّ وَهُوَ مُقَدَّمٌ
مِثلُ ابْنِ فاطِمَةَ یَبیتُ مُشَرَّداً ----- وَ یَزیدُ فى لَذّاتِهِ متَنَعِّمٌ
وَیُضَیَّقُ الدُنیا عَلَى ابْنِ مُحَمَّدٍ ----- حتّى تَقاذَفَهُ اْلفَضاءُ(1493) الاعْظَمُ
خَرَجَ الْحُسَیْنُ مِنَ المَدینَةِ خائِفاً ----- كَخُروُجِ موُسى خائِفاً یَتَكَتَّم (1494)
وَقَدْ اِنْجَلى عَنْ مَكَّةَ وَهُوَابْنُها ----- وَبِهِ تَشَرَّفَتِ الْحَطیمُ (1495) وَزَمْزَمٌ
لَمْ یَدْر(1496) اَیْنَ یُریحُ بُدْنَ رِكابِهِ ----- فَكَاَنَّما المَأوى عَلَیْهِ مُحَرَّمٌ
فَمَشَتْ تَؤُمُّ بِهِ العِراقَ نَجائبٌ ----- مِثْلُ النَّعامِ بِهِ تَخُبُّ وَتَرْسُمُ (1497)
حَفَّتْهُ خَیرُ عِصابَةٍ مُضَریَةٌ ----- كَالْبَدْرِ حینَ تَحُفُّ فیهِ الْاَنْجُمُ
رَكْبٌ حِجازِیُّونَ بَیْنَ رِحالِهِمْ ----- تَسْرِى المَنایا اَنْجَدوُا(1498)اَوْاَتْهَمُوا
مُتَقَلّدینَ صَوارماً هِنْدِیَّةً ----- مِنْ عَزمِهِمْ طُبِعَتْ فَلَیْسَ تُكَهَّمُ
بیضُ الصِّفاحِ كَاَنَّهُنَّ صَحائِفٌ ----- فیهَا الحِمامُ مُعَنْوَنٌ وَ مُتَرْجَمٌ
اِنْ اَبْرَقَتْ رَعَدَتْ فَرائِصُ كُلَّ ذى ----- بَاْسٍ وَاَمْطَرَتْ جَوانِبَهَا الدَّمُ
وَ یُقَوِّموُنَ عَوالِیاً خِطِیَّة ----- تَتَقاعَدُ الاَبْطالُ حینَ تُقَوَّمُ
نَزَلوُا بِحَوْمَةِ(1499) كَربَلا فَتَطَلَّبَتْ ----- مِنْهُمْ عَوائدَهاالنّسوُرُ(1500) الحُوَّمُ
و تَباشَرَ(1501) الوَحْشُ المُثارُ اَمامَهُم ----- اَنْ سَوْفَ یَكْثُرُ شِرْبُهُ وَالمَطْعَمُ
طَمِعَتْ اُمَیَّةُ حینَ قَلَّ عَدیدُهُمْ ----- لِطَلیقِهِمْ (1502)فىِ الفَتْحِ اَنْ یَسْتَسْلِمُوا
وَرَجَوْا مَذَلَّتَهُمْ فَقُلْنَ رِماحهُمْ ----- مِنْ دُونَ ذلِكَ اَنْ تَنالَ الاَْنْجُمُ
وَقَعَ العَذابُ عَلى جُیُوشِ اُمیَّةٍ ----- مِنْ باسِلٍ (1503) هُوَ فىِ الْوَقایِعِ مُعْلَمٌ (1504)
ماراعَهُمْ (1505) اِلا تَقَحُّمُ ضَیْغَمٍ ----- غَیْران یُعْجِمُ لَفْظَهُ وَیُدَمْدِمُ
وَعَبَسَتْ وُجُوهُ الْقَومِ خَوفَ الْمَوْتِ ----- وَالعبّاس فیهِمْ ضاحِكٌ یَتَبَسَّمُ
قَلَبَ الَْیمینَ عَلىَ الشِّمال وَغاصَ فِى ----- الْاَوساطِ یَحْصِدُ(1506) لِلرُّؤُس وَیَحْطِمُ
وَثَنى اَبُوالْفَضْلِ الْفَوارِسَ نُكَّصاً ----- فَرَ اَوْا اَشَدَّ ثَباتِهِمْ اَنْ یُهَزَمُوا
صَبَغَ الْخُیُولَ بِرُمْحَهِ حَتّى غَدا ----- سِیّانِ اَشْقَرُ لَوْنُها وَالْاَدْهَمُ
بَطَلٌ تَوَرَّثَ مِنْ اَبیهِ شُجاعَةً ----- فیها اُنُوفُ بَنِى الضَّلالَةِ تُرْغَمُ
حامِى الظَّعینَةِ اَیْنَ مِنْهُ رَبیعَةٌ ----- اَمْ اَیْنَ مِنْ عُلیا اَبیهِ مُكَدَّمُ
فِى كَفِّهِ الْیُسْرَى السِّقآء(1507)یُقِلُّهُ ----- وَبِكَفِّهِ الُْیمْنىَ الْحِسامُ الُْمخذَمُ (1508)
مِثْلُ السَّحابَةِ لِلْفَواطِمِ صَوْبُهُ ----- فَیُصیبُ حاصِبَهُ الْعَدُوَّ فَیُرْجَمُ
قَسَماً بِصارِمِهِ الصَّقیلِ وَاِنَّنى ----- فى غَیْرِ صاعِقَةِ السَّما لا اُقْسِمُ
لَولاَ الْقَضالَمحَىَ الْوُجُودَ بِسَیْفِهِ ----- وَاللَّهُ یَقْضى ما یَشآءُ وَیَحْكُمُ
حَسَمَتْ (1509) یَدَیْهِ الْمُرْهَفاتُ (1510)وَ اِنَّهُ ----- وَ حُسامُهُ مِنْ حَدِّ هِنَّ لاََحْسَمُ
فَغَدایَهُمُّ بِاَنْ یَصُولَ فَلَمْ یَطُقْ ----- كَاللَّیْثِ اِذْ اَظْفارُهُ تَتَقَلَّمُ
اَمِنَ (1511)الرَّدى مَنْ كانَ یَحْذَر بَطشَهُ ----- اَمْنَ الْبُغاثِ اِدْا اُصیبَ الْقَشْعَمُ
وَهَوى بِجَنْبِ الْعَلْقَمِىّ (1512) فَلَیْتَهُ ----- لِلشّاربینَ بِهِ یُدافُ (1513) الْعَلْقَمُ
فَمَشى لِمَصْرَعِهِ الْحُسَیْنُ وَطَرْفُهُ ----- بَیْنَ الْخِیامِ وَبَیْنَهُ مُتَقَسِّمُ
اَلْفاهُ مَحْجُوبَ الْجَمالِ كَاَنَّهُ ----- بَدْرٌ بِمُنْحَطَمِ الْوَشیجِ مُلَثَّمُ (1514)
فَاَكَبَّ مُنْحَنِیاً عَلَیْهِ وَدَمْعُهُ ----- صَبَغَ (1515)الْبَسیطَ كَاَنَّما هُوَ عَنْدَمٌ (1516)
قَدْ رامَ یَلْثَمُهُ فَلَمْ یَرَمَوْضِعاً ----- لَمْ یُدْمِهِ عَضُّ السِّلاحِ فَیَلْتَمُ
نادى وَقَدْ مَلَأالْبَوادى صَیْحَةً ----- صُمُّ الصُّخُورِ لِهَوْلِها تَتاَلَّمُ
ءَاُخَىَّ مَنْ یَحْمی بَناتِ مُحَمَّدٍ(صلى الله علیه و آله) ----- اِنْ صِرْنَ یَسْتَرْحِمْنَ مَنْ لا یَرْحَمُ
هذا حُسامُكَ (1517)مَنْ یُذِلُّ بِهِ الْعِدى ----- وَلِواكَ (1518) هذَا مَنْ بِهِ یَتَقَدَّمُ
هَوَّنْتَ یا ابْنَ اَبى مَصارِعَ فِتْیَتى ----- وَ الْجُرْحُ یُسْكِنُهُ الّذى هُوَ اَلَمٌ
لِبعض السّادة الأجلَّه قَدَّسَ اللَّهُ تربتَه الزّكیّة:
اِن كانَ عِنْدَكَ عَبْرَةٌ تُجْریها ----- فَانْزِلْ بِاَرْضِ الطَّفِّ كَىْ تَسْقیها
فَعَسى تَبُلُّ بِها مَضاجِعَ صَفْوَةٍ ----- مابَلَّتِ الْاَكْبادُ مِنْ جاریها
وَلَقَدْ مَرَرْتُ عَلى مَنازِلِ عِصْمَةٍ ----- ثِقْلُ النُّبُوَّةِ كانَ اُلْقِىَ فیها
فَبَكَیْتُ حَتّى خِلْتُها سَتُجیبُنى ----- بِبُكآئها حَزَناً عَلَى اَهْلیها
وَ ذَكَرْتُ اِذْ وَقَفَتْ عَقیلَةُ حَیْدَرٍ ----- مَذْهُولَةً تُصْغى لِصَوتِ اَخیها
بِاَبِى الَّتى وَرَثَتْ مَصائِبَ اُمِّها ----- فَغَدَتْ تُقابِلُها بِصَبْرِ اَبیها
لَمْ اَنْسَ اِذْ هَتَكُو احِماها فَانْثَنَتْ ----- تَشْكُوا لَواعِجَها(1519) اِلى حامیها
تَدْعُوا فَتَحْتَرِقُ الْقُلُوبَ كَاَنَّما ----- یَرمى حَشاها جَمْرَةٌ مِن فیها
هذى نِساؤُكَ مَن یَكونُ اِذْ اُسِرَتْ ----- فِى الْاَسرِ سائِقُها وَ مَنْ حادیها
اَیَسُوقُها زَحْرٌ بِضَرْبِ مُتُونِها ----- وَ الشِّمْرُ یَحْدُوها بِسَبِّ اَبیها
عَجَباً لَها بِالْاَمْسِ اَنْتَ تَصُونُها ----- وَالْیَوْمَ آلُ اُمَیَّةٍ تُبْدیها
حَسْرى وَعَزَّ عَلَیْكَ اِنْ لَمْ یَتْركُوا ----- لَكَ مِن ثِیابِكَ ساتِراً یَكْفیها
وَسَروْا بِرَأْسِكَ فِى الْقَناوَ قُلُوبُها ----- تَسْمُو اِلَیْهِ وَ وَجْدُها یُضْنیها
اِنْ اَخَّرُوهُ شَجاهُ رُؤیَةُ حالِها ----- اَوْ قَدَّمُوهُ فَحالُهُ یُشْجیها
من قصیدة للشیخ صالح الكواز(قدس سره):
یا راكِباً شَدْقَمِیاً(1520) فى قَوائِمِهِ ----- یَطْوی اَدیمَ الْفَیافى كُلَّما ذَرَعا
عُجْ (1521) بِالْمَدینَةِ وَاصْرَخْ فى شَوارِعِها ----- بِصَرْخَةٍ تَمْلَاُ الدُّنْیا بِها جَزَعا
نادِى الَّذینَ اِذا نادَى الصَّریخُ بِهِمْ ----- لَبَّوهُ قَبْلَ صَدى مِنْ صَوْتِهِ رَجَعا
قُل (1522)یا بَنى شَیْبَةِ الْحَمْدِ الَّذینَ بِهِمْ ----- قامَتْ دَعائِمُ دینِ اللَّه وَارْتَفَعا
قُومُوا فَقَدْ عَصَفَتْ بالطَّفِّ عاصِفَةٌ ----- مالَتْ بِاَرْجآءِ طَوْدِ الْعِزِّ فَانْصَدَعا
فَتُمْلَأ الْاَرْضُ نَعْیاً مِنْ صَوادِمِكُمْ ----- فَاِنَّ ناعی حُسَیْنٍ فِى السَّمآءِ نَعا
وَلْتَذْهَلِ الْیَوْمَ فیكُمْ كُلُّ مُرْضِعَةٍ ----- فَطِفْلُهُ مِنْ دِماء اَوْداجِهِ رَضَعا
نَسیتُمْ اَمْ تَناسَیْتُمْ كَرائِمَكُم ----- بَعْدَ الْكِرامِ عَلَیْهَا الذُّلُّ قَدْ وَقَعا
اَتَهْجَعُونَ وَهُمْ اَسْرى وَجَدُّهُمُ ----- لِعَمِّهِ لَیْلَ بَدْرٍقَطُّ ماهَجَعا
فَلَیْتَ شِعْرى مِنَ الْعَبّاس (1523) اَرَّقَهُ ----- اَنینُهُ كَیفَ لَوْ اَصْواتِهِمْ سَمِعا
للسیّد جعفر الحلّى قُدّسَ سِرُّهُ و رحمَة اللَّه:
و الَهْفَتاهُ لِزَیْنِ الْعابِدینَ لَقى ----- مِنْ طُولِ عِلَّتِهِ وَ السُّقْمُ قَدْ نَهَكا
كانَتْ عِیادَتُهُ مِنْهُمْ سِیاطُهُم ----- وَفى كَعُوبِ الْقَنا قالُوا الْبَقاءُ لَكا
َرُّوهُ فَانْتَهَبُوا النَّطْعَ الْمُعَدَّلَهُ ----- وَ اَوْ طَأوُا جَنْبَهُ السَّعْدانِ وَالْحَسَكا
لِلسیّد محمّدحسین نجل السیّد الكاظم القزوینى:
وَ مُخَدَّراتٍ مِنْ عَقائلِ اَحْمَدٍ ----- هَجَمَتْ عَلَیْهَا الْخَیْلُ فى اَبْیاتِها
مِنْ ثاكِلٍ حَرَّى الْفُؤادِ مَرُوعةٍ ----- اَضْحَتْ تُجاذِبُهَا الْعِدى حِبْراتِها
وَیَتیمَةٍ فَزَعَتْ لِجِسْمِ كَفیلِها ----- حَسْرى الْقِناعِ تَعُجُّ فى اَصْواتِها
اَهْوَتْ عَلى جِسْمِ الْحُسَینِ وَقَلْبُهَا ----- الْمَصْدُوعُ كادَ یَذُوبُ مِنْ حَسْراتِها
وَقَعَتْ عَلَیْهِ تَشُمُّ مَوْضِعَ نَحْرِها ----- وَعُیُونُها تَنْهَلُّ فى عَبْراتِها
تَرْتاعُ مِنْ ضَرْبِ السِّیاطِ فتَنْثَنی ----- تَدْعُو سَرایا قَوْمِها وَحُماتِها
اَیْنَ الْحِفاظُ وَ فِى الطُّفُوفِ دِمائُكُم ----- سُفِكَتْ بِسَیْفِ اُمَیَّةٍوَ قَناتِها
اَیْنَ الْحِفاظُ وَهذِهِ اَشْلاؤكُم ----- بَقِیَتْ ثلاثاً فى هَجیرِ فَلاتِها
اَیْنَ الْحِفاظُ وَهذِهِ اَطْفالُكُمْ ----- ذُبِحَتْ عِطاشاًفى ثَرى عَرَصَاتِها
اَیْنَ الْحِفاظُ وَهذِهِ فَتَیاتُكُمْ ----- حُمِلَتْ عَلَى الْاَلقْتابِ بَیْنَ عِداتِها

فصل دوازدهم :در بیان عدد اولاد حضرت امام حسین(علیه السلام):

و ذكر بعضى از زوجات طاهرات آن جناب است:
شیخ مفید(رضى الله عنه) فرموده كه آن حضرت را شش فرزند بود چهارتن از ایشان پسران بودند:
1- على بن الحسین الاكبر و كُنْیَت او ابو محمّداست و مادرش شاه زنان دختر كسرى یزدجرد است؛
2- على بن الحسین الأصغر معروف به على اكبر كه در كربلا با پدرش شهید شد به شرحى كه ذكر شد و مادرش لیلى دختر ابو مرّة بن عُروة بن مسعود ثقفیّه است؛
3- جعفر بن الحسین است و مادر او زنى از قبیله قُضاعه است و او در حیات پدر وفات یافت و اولادى نداشت؛
4- عبداللَّه و او نیز در كربلاء در كنار پدر به زخم تیرى شهید گشت چنانكه گذشت.
امّا دختران: یكى سُكَیْنه است كه مادر او رَباب دختر امرءالقیس است، و این رباب نیز مادر عبداللَّه بن الحسین است، و دختر دیگر، فاطمه نام داشت و مادر او امّ اسحاق دختر طلحة بن عبیداللَّه تیمیّه است انتهى. (1524)
و مختارِ شیخ مفید را جمعى دیگر اختیار كرده اند، لكن سیّد سجّاد(علیه السلام) را «على اوسط» تعبیر كرده اند، و علىّ بن الحسین شهید را «علىّ اكبر» و ابن خشّاب و ابن شهر آشوب، پسران آن حضرت را شش تن شمار كرده اند به زیادتى محمّدو علىّ اصغر، و بر دو دختر آن حضرت، زینب را نیز افزوده اند كه مجموع نُه تن به شمار مى رود.(1525)
و شیخ على بن عیسى الأربلى در «كشف الغمّه» از كمال الدین بن طلحة اولاد آن جناب را ده تن شمار كرده است نُه تن او را اسم برده مثل ابن شهر آشوب و دختر چهارم را نام نبرده؛ به هر حال، بیان شهادت دو پسران آن حضرت در طَفّ در سابق به شرح رفت، و حال حضرت سیّد سجّاد(علیه السلام) بعد از این بیاید ان شاء اللَّه تعالى.
و امّا آنكه آن حضرت بزرگتر از على اكبر بوده چنانچه شیخ مفید فرموده یا آنكه كوچكتر بوده چنانچه ابن ادریس و جمعى از اهل تاریخ بدان اعتقاد دارند ما در این باب در كتاب «نفس المهموم» بیان مطلب نمودیم دیگر به تكرار نپردازیم.
و در باب چهارم در بیان شرح اولاد حضرت امام حسن(علیه السلام)ذكر شد كه حضرت امام حسین(علیه السلام) دختر خود فاطمه را با برادرزاده خود حسن مثنّى عقد بست و فاطمه از حسن مثّنى، عبداللَّه محض و ابراهیم غمر و حسن مثلّث را آورد، و شرح حال ایشان مذكور شد.
و فاطمه در تقوى و كمال و فضائل و جمال، نظیر و عدیلى نداشت و او را «حور العین» مى نامیدند.
در سال یك صد و هفدهم هجرى در مدینه وفات یافت. و خواهرش جناب سكینه(علیها السلام) هم در آن سال در مدینه به رحمت ایزدى پیوست و نام حضرت سكینه آمنه یا امیمه بوده مادرش رَباب او را به سكینه ملقّب ساخت و سكینه بى بى زنها و عقیله قریش بوده با حصافت عقل و اصابت رأى، گویند او افصح و اعلم مردم بوده به زبان عرب و علم و شعر و فضل و ادب؛ و از براى او قضایاى كثیره است.
و نقل شده كه چون آن مخدّره وفات كرد حركت جنازه اش تأخیر افتاد به جهت آنكه خالد بن عبدالملك (حاكم مدینه) گفته بود حركت ندهید جنازه را تا من بیایم چون دیر آمد سى دینار بهاى كافور دادند و بر بدن مباركش نثار كردند.
و ابوالفرج گفته كه حركت جنازه از شب تا صباح تأخیر افتاد. و محمّدبن عبداللَّه نفس زكیّه چهار صد دینار عطّارى را داد و عطر و عود خرید و در پیرامون سریر سكینه در مجمرها بگذاشت و سوزانید. و نیز ابوالفرج از حضرت سكینه(علیها السلام) روایت كرده كه فرمود: پدرم با عمّ من حسن(علیه السلام) در حق من و مادرم رَباب چنین فرمود:
لَعَمْرُكَ اِنّنى لَاُحِبُّ داراً ----- تَكوُنُ بِها السُّكَیْنَةُ وَالرَّبابُ
اُحِبّهُما وَاَبْذِلُ جُلَّ مالی ----- وَلَیْسَ لِعاتِبٍ عِنْدی عِتابُ (1526)
سِبط ابن الجوزى از سفیان ثورى نقل كرده كه وقتى على بن الحسین(علیه السلام) به قصد حجّ یا عمره از مدینه به مكّه حركت فرمود، حضرت سكینه(علیها السلام) سفره زادى براى آن حضرت تهیه كرد كه هزار دِرَم خرج آن كرده بود و براى آن حضرت فرستاد و چون آن حضرت از حرّه مدینه كه سنگستانى است معروف بیرون شد آن سفره را به فقراء و مساكین تقسیم نمود.(1527)

زوجات مطهّرات حضرت امام حسین(علیه السلام)

یكى «شهربانو» یا «شاه زنان» است كه والده ماجده حضرت امام زین العابدین(علیه السلام) است كه بعد از این اشاره به حال او خواهد شد. و دیگر رباب دختر امرءالقیس است كه مادر حضرت سكینه(علیها السلام) بوده، و حضرت سیّدالشّهداء(علیه السلام) تعلّق و رعایت تمامى از وى داشت.
در «ینابیع المودة» است كه امرءالقیس را سه دختر بوده یكى را حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) تزویج فرموده، و یكى را حضرت امام حسن(علیه السلام) ، و سوّمى را حضرت امام حسین(علیه السلام) . (1528) و این زن همان است كه حضرت سیّدالشهداء(علیه السلام) در حق او فرمود اشعار معروفه را، و بعد از شهادت آن حضرت اشراف قریش او را خواستگارى كردند او اجابت نكرد و جواب گفت كه بعد از مواصلت با پیغمبر(صلى الله علیه و آله) با كس دیگر مواصلت نكنم و بعد از امام حسین(علیه السلام) شوهرى دیگر نمى خواهم، و در مجلس ابن زیاد چون نگاه این زن بر سر مقدّس شوهرش افتاد بى تاب شده و آن سر مبارك را گرفت و بوسید و در كنار خود نهاد و نوحه سرائى كرد و گفت:
وا حُسَیْنا فَلانَسیتُ حُسَیْناً ----- اَقْصَدَتْهُ اَسِنَّةُ الْاَعْداءِ
غادَرُوهُ بِكَربَلاءَ صَریعاً ----- لاسَقَى اللَّهُ جانِبَى كرْبَلاءَ
و در تواریخ مسطور است كه بعد از واقعه كربلا یك سال زیاده زنده نماند و لایزال در گریه و سوگوارى گذرانید و از آفتاب به سایه نیامد گویا بعد از آنكه به چشم خود دیده بود كه بدن مطهّر حضرت امام حسین(علیه السلام) را برهنه مقابل آفتاب انداخته اند با خود قرار داد و معاهده كرد كه دیگر در سایه زیست نكند. و ابن اثیر در «كامل» گفته: كه گفته شده رَباب مدّت یك سال بر سر قبر حضرت امام حسین(علیه السلام) اقامت جست پس از آن به مدینه عود كرد و از اسف و حزن وفات كرد.(1529)
فقیر گوید: كه در احوال حسن مثنّى دانستى كه زوجه او فاطمه بنت الحسین(علیه السلام) نیز یك سال بر سر قبر او اقامت جست و به سوگوارى و عبادت مشغول شد بعد از آن مدّت به خانه منتقل شد.
و دیگر از زوجات آن حضرت، لیلى بنت ابومرّة بن عروة بن مسعود ثقفیّه است كه مادرش میمونة بنت ابوسفیان بوده و او والده ماجده جناب علىّ اكبر است، و جناب علىّ اكبر هاشمى است از طرف پدر و از طرف مادر به طائفه ثَقیف و اُمیّه قرابت دارد و به همین ملاحظه معاویه گفته كه از براى خلافت، علىّ اكبر سزاوارتر است كه جدّش رسول خدا است و جامع است شجاعت بنى هاشم و سخاوت بنى امیّه و حسن منظر و فخر و فخامت ثقیف را و در مقاتل و كتب معتبره ذكرى از بودن لیلى در كربلاء یا كوفه یا شام نیست و اگر بود البتّه شیعه آل ابوسفیان و اهل شام رعایت او را به ملاحظه نسبت او با امامشان مى نمودند پس بعضى عبارات اهل منبر را در حقّ لیلى و حال او در كربلا و غیره وقعى نباشد.
ودیگر از زوجات حضرت سیّدالشّهداء(علیه السلام) زنى بوده كه نام او معلوم نیست و در كربلا همراه بوده و بعد از شهادت اسیر شده و حامله بوده و هنگامى كه اهل بیت(علیهم السلام) را از كوفه به شام مى بردند در نزدیكى حلب به جبل جوشن طفل خود را سقط كرد چنانچه در فصل ششم به شرح رفت.