فهرست کتاب


منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

فصل پنجم :در ذكرمكتوب ابن زیاد به یزید

عبیداللَّه زیاد چون از قَتْل و اَسْر و نَهْب بپرداخت و اهل بیت را محبوس داشت، نامه به یزید نوشت و صورت حال را در آن درج نمود و رخصت خواست كه با سرهاى بریده و اُسراى مصیبت دیده چه عمل آورد، و مكتوبى دیگر به امیر مدینه عمرو بن سعید بن العاص رقم كرد و شرح این واقعه جانسوز را در قلم آورد، و شیخ مفید متعرّض مكتوب یزید نشده بلكه فرموده:
بعد از آنكه سر مقدّس حضرت را در كوچه هاى كوفه بگردانیدند ابن زیاد او را با سرهاى سایرین به همراهى زَحْر بن قیس براى یزید فرستاد(1327).
بالجمله، پس از آن عبدالملك سلمى را به جانب مدینه فرستاد و گفت: به سرعت طىّ مسافت كن و عمرو بن سعید را به قتل حسین بشارت ده. عبدالملك گفت كه من به راحله خود سوار شدم و به جانب مدینه شتاب كردم و در نواحى مدینه مردى از قبیله قریش مرا دیدار كرد و گفت: چنین شتاب زده از كجا مى رسى و چه خبر مى رسانى؟ گفتم: خبر در نزد امیر است خواهى شنید آن را، آن مرد گفت: اِنّا لِلّه وَاِنَّا اِلَیْهِ راجعُون. به خدا قسم كه حسین(علیه السلام) كشته گشته. پس من داخل مدینه شدم و به نزد عمرو بن سعید رفتم، عمرو گفت: خبر چیست؟ گفتم: خبر خوشحالى است اى امیر! حسین كشته شد. گفت بیرون رو و در مدینه ندا كن و مردم را به قتل حسین خبر ده، گفت: بیرون آمدم و ندا به قتل حسین در دادم، زنان بنى هاشم چون این ندا شنیدند چنان صیحه و ضجّه از ایشان برخاست كه تاكنون چنین شورش و شیون و ماتم نشنیده بودم كه زنان بنى هاشم در خانه هاى خود براى شهادت حضرت امام حسین(علیه السلام) مى كردند. آنگاه به نزد عمرو بن سعید رفتم، عمرو چون مرا دید بر روى من تبسّمى كرد و شعر عمرو بن معدى كرب را خواند:
عَجَّتْ نِساءُ بَنى زِیادٍ عَجَّةً ----- كَعَجیجِ نِسْوَتِنا غَداةَ الْاَرْنَبِ (1328)
آنگاه عمرو گفت: هذِهِ واعِیَةٌ بِواعَیةِ عُثمانَ؛ یعنى این شیونها و ناله ها كه از خانه هاى بنى هاشم بلند شد به عوض شیونها است كه بر قتل عثمان از خانه هاى بنى امیّه بلند شد. آنگاه به مسجد رفت و بر منبر آمد و مردم را از قتل حسین(علیه السلام) آگهى داد(1329).
و موافق بعضى روایات عمرو بن سعید كلماتى چند گفت كه تلویح و تذكره خون عثمان مى نمود، و اراده مى كرد این مطلب را كه بنى هاشم سبب قتل عثمان شدند و او را كشتند حسین نیز به قصاص خون عثمان كشته شد. آنگاه براى مصلحت گفت: به خدا قسم دوست مى داشتم كه حسین زنده باشد و احیاناً ما را به فحش و دشنام یاد كند و ما او را به مدح و ثنا نام بریم، و او از ما قطع كند و ما پیوند كنیم چنانچه عادت او و عادت ما چنین بود، اما چه كنم با كسى كه شمشیر بر روى ما كشد و اراده قتل ما كند جز آنكه او را از خود دفع كنیم و او را بكشیم.
پس عبداللَّه بن سایب كه حاضر مجلس بود برخاست و گفت: اگر فاطمه زنده بود و سر فرزند خویش مى دید چشمش گریان و جگرش بریان مى شد! عمرو گفت: ما با فاطمه نزدیكتریم از تو اگر زنده بود چنین بود كه مى گویى، لكن كشنده او را كه دافع نفس بود ملامت نمى فرمود(1330). آنگاه یكى از موالى عبداللَّه بن جعفر خبر شهادت پسران او را به او رسانید عبداللَّه گفت: اِنّا للّهِ وَاِنّا اِلَیْهِ راجِعُونَ.
پس بعضى از موالیان او و مردم بر او داخل شدند و او را تعزیت گفتند، این وقت غلام او ابواللّسلاس [یا ابوالسلاسل ]گفت:
هذا مالَقینا مِنَ الحُسین بْن علىٍ؛ یعنى این مصیبت كه به ما رسید سببش حسین بن على بود عبداللَّه چون این كلمات را شنید در خشم شد و او را با نَعْلَین بكوفت و گفت: یَابْن اللَّخْناءِ اَلِلْحُسیْنِ تَقُولُ هذا؟!
اى پسر كنیزكى گندیده بو آیا در حق حسین چنین مى گوئى؟ به خدا قسم من دوست مى داشتم كه با او بودم و از وى مفارقت نمى جستم تا در ركاب او كشته مى گشتم، به خدا سوگند كه آنچه بر من سهل مى كند مصیبت فرزندانم را آن است كه ایشان مواسات كردند با برادر و پسر عمّم حسین(علیه السلام) و در راه او شهید شدند. این بگفت و رو به اهل مجلس كرد و گفت: سخت گران و دشوار است بر من شهادت حسین(علیه السلام) لكن الحمدللَّه اگر خودم نبودم كه با او مواسات كنم فرزندانم به جاى من در ركاب او سعادت شهادت یافتند.
راوى گفت: چون اُمّ لقمان دختر عقیل قصّه كربلا و شهادت امام حسین(علیه السلام) را شنید با خواهران خود اُمّ هانى و أسماء و رَمْلَه و زینب بى هوشانه با سر برهنه دوید و بر كشتگان خود مى گریست و این اشعار را مى خواند:
ما ذا تَقُولونَ اِذْ قالَ النَّبىُّ لَكُمْ ----- ما ذا فَعَلْتُم وَاَنتُمْ آخِرُ الْاُمَمِ
بِعِتْرَتی وَ بِاَهْلی بَعْدَمُفْتَقَدی ----- مِنْهُمْ اُسارى وَقَتْلى ضُرِّجُوا بِدَمٍ
ماكانَ هذا جَزائى اِذْ نَصَحْتُ لَكُم ----- اَنْ تَخْلُفُونى بسُوءٍ فى ذَوى رَحم
خلاصه مضمون آنكه: اى كافران بى حیا! چه خواهید گفت در جواب سیّد انبیاء هنگامى كه از شما بپرسد كه چه كردید با عترت و اهل بیت من بعد از وفات من، ایشان را دو قسمت كردید قسمتى را اسیر كردید و قسمت دیگر را شهید و آغشته به خون نمودید، نبود این مزد رسالت و نصیحت من شماها را كه بعد از من با خویشان و ارحام من چنین كنید(1331).
شیخ طوسى(رضى الله عنه) روایت كرده كه چون خبر شهادت امام حسین(علیه السلام) به مدینه رسید أسماء بنت عقیل با جماعتى از زنهاى اهل بیت خود بیرون آمد تا به قبر پیغمبر(صلى الله علیه و آله) رسید پس خود را به قبر آن حضرت چسبانید و شهقه زد و رو كرد به مهاجر و انصار و گفت:
ما ذا تَقُو لُون اِذْ قالَ النَّبىُّ لَكُم ----- یُومَ الْحِسابِ وَصِدْقُ الْقَولِ مَسمُوعٌ
خَذَلْتُمْ عَتْرتى اَو كُنتُمْ غَیَباً ----- وَالْحَقُّ عِنْدَ وَلِىِّ الْاَمْرِ مَجْمُوعٌ
اَسْلَمْتَمُو هُمْ بِاَیْدى الظّالمینَ فَما ----- مِنْكُمْ لَهُ الْیَومَ عِندَ اللَّهِ مَشْفُوعٌ (1332)
راوى گفت: ندیدم روزى را كه زنها و مردها اینقدر گریسته باشند مثل آن روز پس چون آن روز به پایان رسید اهل مدینه در نیمه شب نداى هاتفى شنیدند وشخصش را نمى دیدند كه این اشعار را مى گفت:
اَیُّها الْقاتِلوُنَ جَهْلاً حُسَیْنًا ----- اَبْشِرُو بِالْعَذابِ وَ التَّنْكیلِ
كُلُّ اَهْلِ السَّماءِ یَدْعُوا عَلَیْكُمْ ----- مِنْ نَبِىٍ وَ مُرْسَلٍ وَ قَبیلٍ
قَدْ لُعِنْتُمْ عَلى لِسانِ ابْنِ داوُدَ ----- وَ مُوسى وَصاحبِ الْاِنْجیلِ (1333)

فصل ششم :در فرستادن یزید جواب نامه ابن زیاد را

چون نامه ابن زیاد به یزید رسید و از مضمون آن مطلع گردید در جواب نوشت كه سرها را با اموال و اثقال ایشان به شام بفرست.
ابو جعفر طبرى در تاریخ خود روایت كرده كه چون جناب سیّد الشهداء(علیه السلام) شهید شد و اهل بیتش را اسیر كردند و به كوفه نزد ابن زیاد آوردند ایشان را در حبس نمود در اوقاتى كه در محبس بودند، روزى دیدند كه سنگى در زندان افتاد كه با او بسته بود كاغذى و در آن نوشته بود كه قاصدى در امر شما به شام رفته نزد یزید بن معاویه در فلان روز، و او فلان روز به آنجا مى رسد و فلان روز مراجعت خواهد كرد. پس هرگاه صداى تكبیر شنیدید بدانید كه امر قتل شما آمده و به یقین شما كشته خواهید شد، و اگر صداى تكبیر نشنیدید پس امان براى شما آمده ان شاء اللَّه. پس دو یا سه روز پیش از آمدن قاصد باز سنگى در زندان افتاد كه با او بسته بود كتابى و تیغى و در آن كتاب نوشته بود كه وصیّت كنید و اگر عهدى و سفارشى و حاجتى به كسى دارید به عمل آورید تا فرصت دارید كه قاصد در باب شما فلان روز خواهد آمد. پس قاصد آمد و تكبیر شنیده نشد و كاغذ از یزید آمد كه اسیران را به نزد من بفرست، چون این نامه به ابن زیاد رسید آن ملعون مُخَفّر بن ثَعلَبه عائذى را طلبید كه حامل سرهاى مقدّس، او بوده باشد با شمر بن ذى الجوشن (1334). و به روایت شیخ مفید سر حضرت را با سایر سرها به زحربن قیس داد و ابو برده اَزدى و طارق بن ابى ظبیان را با جماعتى از لشكر كوفه همراه زحر نمود(1335).
بالجمله؛ بعد از فرستادن سرها تهیّه سفر اهل بیت را نمود و امر كرد تا سیّد سجاد(علیه السلام) را در غُل و زنجیر نمودند و مخدّرات سرادق عصمت را به روش اسیران بر شترها سوار كردند و مُخَفّر بن ثعلبه را با شمر بر ایشان گماشت و گفت، عجلت كنید و خویشتن را به زحربن قیس رسانید؛ پس ایشان در طى راه سرعت كردند و به زحربن قیس پیوسته شدند.
مقریزى (1336) در «خُطَط و آثار» گفته كه زنان و صبْیان را روانه كرد و گردن و دستهاى على بن الحسین (علیه السلام) را در غُل كرد و سوار كردند ایشان را بر اقتاب.(1337)
در «كامل بهائى» است كه امام و عورات اهل البیت با چهارپایان خود به شام رفتند؛ زیرا كه مالها را غارت كرده بودند امّا چهارپایان با ایشان گذارده بودند، و هم فرموده كه شمر بن ذى الجوشن و مُخفّر بن ثَعْلَبه را بر سر ایشان مسلّط كرد و غل گران بر گردن امام زین العابدین(علیه السلام) نهاد چنانكه دستهاى مباركش بر گردن بسته بود. امام در راه به حمد خدا و تلاوت قرآن و استغفار مشغول بود و هرگز با هیچ كس سخن نگفت الّا با عورات اهل البیت(علیهم السلام) انتهى.(1338)
بالجمله؛ آن منافقان سرهاى شهداء را بر نیزه كرده و در پیش روى اهل بیت رسول خدا(صلى الله علیه و آله) مى كشیدند و ایشان را شهر به شهر و منزل به منزل با تمام شماتت و ذلّت كوچ مى دادند و به هر قریه و قبیله مى بردند تا شیعیان على(علیه السلام) پند گیرند و از خلافت آل على(علیه السلام) مأیوس گردند و دل بر طاعت یزید بندند، و اگر هر یك از زنان و كودكان بر كشتگان مى گریستند نیزه دارانى كه بر ایشان احاطه كرده بودند كعب نیزه بر ایشان مى زدند و آن بى كسان ستمدیده را مى آزردند تا ایشان را به دمشق رسانیدند.
چنانچه سیّد بن طاوس(رضى الله عنه) در كتاب «اقبال» نقلاً عن كتاب «مصابیح النّور» از حضرت صادق(علیه السلام) روایت كرده كه پدرم حضرت باقر(علیه السلام) فرمود كه پرسیدم از پدرم حضرت على بن الحسین(علیه السلام) از بردن او را به نزد یزید، فرمود: سوار كردند مرا بر شترى كه لنگ بود بدون روپوشى و جهازى و سَر حضرت سیدالشهداء(علیه السلام) بر نیزه بلندى بود و زنان ما پشت سر من بودند بر استران پالاندار وَالْفارِطَةُ خَلْفَنا و حَوْلَنا.
«فارطة» یعنى آن جماعتى كه از قوم، پیش پیش مى روند كه اسباب آب خود را درست كنند، یا آن كه مراد آن جماعتى است كه از حدّ درگذشتند در ظلم و ستم. و به هر معنى باشد یعنى این نحو مردم پشت سَر ما و گرد ما بودند با نیزه ها، هر گاه یكى از ما چشمش مى گریست سر او را به نیزه مى كوبیدند تا آنگاه كه وارد دمشق شدیم، و چون داخل آن بلده شدیم فریاد كرد فریاد كننده اى كه: یا اهل الشام! هُؤُلاُءِ سَبایا اَهْلِ الْبَیْتِ الْمَلْعُون (1339)
و از «تِبْرمُذاب»(1340)و غیره نقل شده: عادت كفّارى كه همراه سرها و اسیران بودند این بود كه در همه منازل سر مقدّس را از صندوق بیرون مى آوردند و بر نیزه ها مى زدند و وقت رحیل عود به صندوق مى دادند و حمل مى كردند در اكثر منازل مشغول شُرب خَمر مى بودند و در جمله از آنها بود: مُخفّر بن ثعلبه و زحر بن قیس و شمر و خولى و دیگران لعنهم اللَّه جمیعاً.
مؤلف گوید: كه ارباب مَقاتل معروفه معتمده ترتیب منازل و مسافرت اهل بیت(علیهم السلام) را از كوفه به شام مرتّب نقل نكرده اند إلاّ وقایع بعضى منازل را ولكن مفردات وقایع در كتب معتبره مضبوط است.
و در كتاب (1341) منسوب به ابى مِخْنَف اسامى منازل را نامبرده و گفته كه سرها و اهل بیت(علیهم السلام) را از شرقى حَصّاصه بردند و عبور دادند ایشان را به تكریت پس از طریق برّیّه عبور دادند ایشان را بر اعمى پس از آن بر دیر اَعْوُر پس از آن بر صَلیتا و بعد به وادى نخله و در این منزل، صداهاى زنهاى جنّیه را شنیدند كه نوحه مى خواندند و مرثیه مى گفتند براى حسین(علیه السلام) ، پس از وادى نخله از طریق ارمینا رفتند و سیر كردند تا رسیدند به لِبا و اهل آنجا از شهر بیرون شدند و گریه و زارى كردند و بر امام حسین و پدرش و جدّش، صلوات اللَّه علیهم، صلوات فرستادند و از قَتَلَه آن حضرت برائت جستند و لشكر را از آنجا بیرون كردند، پس عبور كردند به كَحیل و از آنجا به جُهَیْنَه و از جُهَیْنه به عامل موصل نوشتند كه ما را استقبال كن همانا سر حسین با ما است. عامل موصل امر كرد شهر را زینت بستند و خود با مردم بسیار تا شش میل به استقبال ایشان رفت، بعضى گفتند: مگر چه خبر است؟ گفتند: سر خارجى مى آورند به نزد یزید برند، مردى گفت: اى قوم! سر خارجى نیست بلكه سر حسین بن على(علیهماالسلام) است همین كه مردم چنین فهمیدند چهار هزار نفر از قبیله اَوس و خَزرج مهیا شدند كه با لشكر جنگ كنند و سر مبارك را بگیرند و دفن كنند، لشكر یزید كه چنین دانستند داخل موصل نشدند و از «تلّ اعفر» عبور كردند پس به «جبل سنجار» رفتند و از آنجا به نصیبین وارد شدند و از آنجا به عین الوردة و از آنجا به دعوات رفتند و پیش از ورود كاغذى به عامل دعوات نوشتند كه ایشان را استقبال كند، عامل آنجا ایشان را استقبال كرد و به عزّت تمام داخل شهر شدند و سر مبارك را از ظهر تا به عصر در رَحْبه نصب كرده بودند، و اهل آنجا دو طایفه شدند كه یك طایفه خوشحالى مى كردند و طایفه دیگر گریه مى كردند و زارى مى نمودند.
پس آن شب را لشكر یزید به شُرب خَمر پرداختند روز دیگر حركت كردند و به جانب قِنَّسرین رفتند، اهل آنجا به ایشان راه ندادند و از ایشان تبرى جستند و آنها را هدف لعن و سنگ ساختند.
لاجرم از آنجا حركت كردند و به مَعَرَّةُ النُّعمان رفتند و اهل آنجا ایشان را راه دادند و طعام و شراب براى ایشان حاضر كردند، یك روز در آنجا بماندند و به شَیْزر رفتند و اهل آنجا ایشان را راه ندادند، پس از آنجا به «كفر طاب» رفتند و اهل آنجا نیز به ایشان راه ندادند و عطش بر لشكر یزید غلبه كرده بود و هر چه خولى التماس كرد كه ما را آب دهید گفتند: یك قطره آب به شما نمى چشانیم همچنان كه حسین و اصحابش را[(علیهم السلام) ] لب تشنه شهید كردید. پس از آنجا رفتند به سیبور جمعى از اهل آنجا به حمایت اهل بیت(علیهم السلام) با آن كافران مقاتله كردند، جناب امّ كلثوم در حقّ آن بلده دعا فرمود كه آب ایشان گوارا و نرخ اجناسشان ارزان باشد و دست ظالمین از ایشان كوتاه باشد، پس از آنجا به حَماة رفتند اهل آنجا دروازه ها را ببستند و ایشان را راه ندادند.
پس از آن جا به حِمْص رفتند و از آنجا به بعلبك، اهل بعلبك خوشحالى كردند و دف و ساز زدند، جناب امّ كلثوم بر ایشان نفرین نمود به عكس سیبور، پس از آنجا به صومعه عبور كردند و از آنجا به شام رفتند. (1342)
این مختصر چیزى است كه در كتاب منسوب به اَبى مِخْنَف(رضى الله عنه) ضبط شده، و در این كتاب و «كامل بهائى» و «روضة الاحباب» و «روضة الشهداء» و غیره قضایا و وقایع متعدّده و كرامات بسیار از اهل بیت (علیهم السلام) و از آن سر مطهّر در غالب این منازل نقل شده، و چون نقل آنها به تفصیل منافى با این مختصر است ما در اینجا به ذكر چند قضیّه قناعت كنیم اگر چه ابن شهر آشوب در «مناقب» فرموده:
وَ مِنْ مَناقبِهِ ما ظَهَرَ مِنَ الْمَشاهِدِ الّذَى یُقالُ لَهُ مَشْهَدُ الرّأسِ مِنْ كَرْبَلاء الى عَسْقَلان وَ ما بَیْنَهما وَ الْمُوصِل وَ نَصیبین و حَماةِ وَ حِمْص وَ دِمَشْق وَ غیرِ ذلِكَ.(1343)
و از این عبارت معلوم مى شود كه در هریك از این منازل مشهد الرأس بوده و كرامتى از آن سر مقدّس ظاهر شده.
و بالجمله؛ یكى از وقایع و كرامات آن چیزى است كه در «روضة الشهداء» فاضل كاشفى مسطور است كه چون لشكر یزید نزدیك موصل رسیدند و به آنجا اطّلاع دادند اهل موصل راضى نشدند كه سرها و اهل بیت وارد شهر شوند، در یك فرسخى براى آنها آذوقه و علوفه فرستادند و در آنجا منزل كردند و سر مقدّس را بر روى سنگى نهادند قطره خونى از حلقوم مقدس به آن سنگ رسید و بعد از آن همه سال در روز عاشورا خون تازه از آن سنگ مى آمد و مردم اطراف آنجا مجتمع مى شدند و اقامه مراسم تعزیه مى كردند و همچنین بود تا زمان عبدالملك مروان كه امر كرد آن سنگ را از آن جا كندند و پنهان نمودند و مردم در محل آن سنگ گُنبدى بنا كردند و آن را مشهد نقطه نام نهادند.(1344)
و دیگر وقعه حَرّان است كه در جمله اى از كتب و هم در كتاب سابق مسطور است كه چون سرهاى شهداء را با اُسراء به شهر حران وارد كردند و مردم براى تماشا بیرون آمدند از شهر، یحیى نامى از یهودیان مشاهده كرد كه سر مقدّس لب او حركت مى كند نزدیك آمد، شنید كه این آیت مبارك تلاوت مى فرماید:
«وَ سَیَعْلَمُ الَّذینَ ظَلَمُوا اَىَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبونَ».(1345)
از این مطلب تعجّب كرد، داستان پرسید براى وى نقل كردند. ترحّمش گرفت، عمامه خود را به خواتین علویات قسمت كرد و جامه خزى داشت با هزار درهم خدمت سیّد سجاد(علیه السلام) داد، موكّلین اُسراء او را منع كردند او شمشیر كشید و پنج تن از ایشان بكشت تا او را كشتند بعد از آنكه اسلام آورد و تصدیق حقیقت مذهب اسلام نمود و قبر او در دروازه حرّان است و معروف به قبر یحیى شهید است و دعا نزد قبر او مستجاب است.(1346)
و نظیر وقعه یحیى است وقعه زریر در عَسْقَلان كه شهر را مزّین دید و چون شرح حال پرسید و مطلع شد، جامه هایى براى حضرت على بن الحسین و خواتین اهل بیت(علیهم السلام) آورد و موكّلین او را مجروح كردند.
و هم از بعض كتب نقل شده كه چون به حَماة آمدند اهل آنجا از اهل بیت(علیهم السلام) حمایت كردند، جناب امّ كلثوم(علیها السلام) چون بر حمایت اهل حماة مطّلع شد فرمود:
ما یُقالُ لِهذِهِ الْمَدینَةِ؟ قالوُا: حَماةٌ، قالَتْ: حَماهَا اللَّهُ مِنْ كُلِّ ظالِم؛
یعنى آن مخدّره پرسید كه نام این شهر چیست؟ گفتند: حماة، فرمود: نگهدارد خداوند او را از شرّ هر ستمكارى.
و دیگر واقعه سقط جنین است كه در كنار حَلَب واقع شده.
حَمَوىّ در «مُعجم الْبُلدان» گفته است: «جوشن» كوهى است در طرف غربى حلب كه از آنجا برداشته مى شود مس سرخ و آنجا معدن او است لكن آن معدن از كار افتاده از زمانى كه عبور دادند از آنجا اُسراى اهل بیت حسین بن على(علیهم السلام) را؛ زیرا كه در میان آنها حسین را زوجه اى بود حامله، بچّه خود را در آنجا سقط كرد. پس طلب كرد از عمله جات در آن كوه خُبْزى یا آبى؟ ایشان او را ناسزا گفتند و از آب و نان منع نمودند پس آن زن نفرین كرد بر ایشان پس تا به حال هر كه در آن معدن كار كند فائده و سودى ندهد و در قبله آن كوه مشهد آن سقط است و معروف است به «مشهد السّقط و مشهد الدّكة» و آن سقط اسمش مُحسن بن حسین(علیهماالسلام) است.(1347)
مؤلف گوید: كه من به زیارت آن مشهد مشرّف شده ام و به حلب نزدیك است و در آنجا تعبیر مى كنند از او شیخ مُحَسِّن (بفتح حاء و تشدید سین مكسوره) و عمارتى رفیع و مشهدى مبنى بر سنگهاى بزرگ داشته لكن فعلاً خراب شده به جهت محاربه اى كه در حلب واقع شده.و صاحب «نسمة السّحر» از ابن طىّ نقل كرده كه در «تاریخ حلب» گفته كه سیف الدّولة تعمیر كرد مشهدى را كه خارج حلب است به سبب آنكه شبى دید نورى را در آن مكان هنگامى كه در یكى از مناظر خود در حلب بود، پس چون صبح شد سوار شد به آنجا رفت و امر كرد آنجا را حفر كردند پس یافت سنگى را كه بر آن نوشته بود كه این مُحَسِّن بن حسین بن على بن ابى طالب است، پس جمع كرد علویّین و سادات را و از ایشان سؤال كرد. بعضى گفتند كه چون اهل بیت را اسیر كردند ایّام یزید از حلب عبور مى دادند یكى از زنهاى امام حسین(علیه السلام) سقط كرد بچه خود را، پس تعمیر كرد سیف الدولة آن را.(1348)
فقیر گوید: كه در آن محل شریف، قبرهاى شیعه واقع است و مقبره ابن شهر آشوب و ابن منیر و سیّد عالم فاضل ثقة جلیل ابوالمكارم بن زهره در آنجا واقع است بلكه بنى زهره كه بیتى شریف بوده اند در حلب تربت مشهورى در آنجا دارند.
دیگر واقعه این است كه در «دیر راهب» اتّفاق افتاده و اكثر مورخین و محدّثین شیعه و سنى در كتب خویش به اندك تفاوتى نقل كرده اند و حاصل جمیع آنها آن است كه چون لشكر ابن زیاد ملعون در كنار دیر راهب منزل كردند سر حضرت حسین(علیه السلام) را در صندوق گذاشتند و موافق روایت قطب راوندى آن سر را بر نیزه كرده بودند و بر دور او نشسته حراست مى كردند، پاسى از شب را به شرب خمر مشغول گشتند و شادى مى كردند آنگاه خوان طعام بنهادند و به خورش و خوردنى بپرداختند ناگاه دیدند دستى از دیوار دیر بیرون شد و با قلمى از آهن این شعر را بر دیوار با خون نوشت:
اَتَرجُو اُمَّةٌ قَتَلَتْ حُسَیْناً ----- شَفاعَةَ جَدِّهِ یَوْمَ الحِسابِ (1349)
؛یعنى آیا امید دارند امّتى كه كشتند حسین(علیه السلام) را شفاعت جدّ او را در روز قیامت. آن جماعت سخت بترسیدند و بعضى برخاستند كه آن دست و قلم را بگیرند ناپدید شد، چون بازآمدند و به كار خود مشغول شدند دیگر باره آن دست با قلم ظاهر شد و این شعر را نوشت:
فَلا وَاللَّهِ لَیْسَ لَهُمْ شَفیعٌ ----- وَ هُمْ یَومَ الْقیامةِ فى الْعَذابِ
؛یعنى به خدا قسم كه شفاعت كننده نخواهد بود قاتلان حسین(علیه السلام) را بلكه ایشان در قیامت در عذاب باشند. باز خواستند كه آن دست را بگیرند همچنان ناپدید شد چون باز به كار خود شدند دیگر باره بیرون شد و این شعر را بنوشت:
قد قَتَلُوا الْحُسَینَ بِحُكْمِ جَوْرٍ ----- وَ خالَفَ حُكْمُهُمْ حُكْمَ الْكِتابِ
؛یعنى چگونه ایشان را شفاعت كند پیغمبر(صلى الله علیه و آله) و حال آنكه شهید كردند فرزند عزیز او حسین(علیه السلام) را به حكم جور، و مخالفت كرد حكم ایشان با حكم كتاب خداوند. آن طعام بر پاسبانان آن سر مطهّر آن شب ناگوار افتاد و با تمام ترس و بیم بخفتند. نیمه شب راهب را بانگى به گوش رسید چون گوش فرا داشت همه ذكر تسبیح و تقدیس الهى شنید، برخاست و سر از دریچه دیر بیرون كرد دید از صندوقى كه در كنار دیوار نهاده اند نورى عظیم به جانب آسمان ساطع مى شود و از آسمان فرشتگان فوجى از پس فوج فرود آمدند و همى گفتند:
اَلسّلامُ عَلَیْكَ یَابْنَ رَسولِ اللَّهِ، اَلسَّلامُ عَلَیْكَ یا اَبا عَبْدِاللَّهِ، صَلَواتُ اللَّهِ وَ سَلامُهُ عَلَیْكَ.
راهب را از راه مشاهده این احوال تعجب آمد و جَزَعى شدید و فَزَعى هولناك او را گرفت ببود تا تاریكى شب بر طرف شد و سفیده صبح دمید، پس از صومعه بیرون شد و به میان لشكر آمد و پرسید كه بزرگ لشكر كیست؟ گفتند: خَوْلى اَصْبَحى است. به نزد خولى آمد و پرسش نمود كه در این صندوق چیست؟ گفت: سر مرد خارجى است و او در اراضى عراق بیرون شد و عبیداللَّه بن زیاد او را به قتل رسانید گفت: نامش چیست؟ گفت: حسین بن على بن ابى طالب [(علیهماالسلام) ].
گفت: نام مادرش كیست؟ گفت فاطمه زهراء دختر محمّدالمصطفى(صلى الله علیه و آله) ، راهب گفت: هلاك باد شما را بر آنچه كردید، همانا اَحْبار و علماى ما راست گفتند كه مى گفتند: هر وقت این مرد كشته شود آسمان خون خواهد بارید و این نیست جز در قتل پیغمبر و وصىّ پیغمبر! اكنون از شما خواهش مى كنم كه ساعتى این سر را با من گذارید آنگاه ردّ كنم، گفت ما این سر را بیرون نمى آوریم مگر در نزد یزید بن معاویه تا از وى جایزه بگیریم، راهب گفت: جایزه تو چیست؟ گفت: بدره اى كه ده هزار درهم داشته باشد، گفت: این مبلغ را نیز من عطا كنم. گفت: حاضر كن. راهب همیانى آورد كه حامل ده هزار درهم بود، پس خولى آن مبلغ را گرفت و صرافى كرده و در دو همیان كرد و سر هر دو را مُهر نهاد و به خزانه دار خود سپرد و آن سر مبارك را تا یك ساعت به راهب سپرد.
پس راهب آن سر مبارك را به صومعه خویش بُرد و با گُلاب شست و با مُشك و كافور خوشبو گردانید و بر سجاده خویش گذاشت و بنالید و بگریست و به آن سر مُنوّر عرض كرد: یا ابا عبداللَّه به خدا قسم كه بر من گران است كه در كربلا نبودم و جان خود را فداى تو نكردم، یا ابا عبداللَّه هنگامى كه جدّت را ملاقات كنى شهادت بده كه من كلمه شهادت گفتم و در خدمت تو اسلام آوردم. پس گفت:(1350)
اَشهَدُ اَنْ لا اِلهَ الاّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاشَریكَ لَهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمّداً رَسُولُ اللَّهَ وَ اَشْهَدُ اَنَّ علیِاً وَلىُّ اللَّهِ.
پس راهب سر مقدس را ردّ كرد و بعد از این واقعه از صومعه بیرون شد و در كوهستان مى زیست و به عبادت و زهادت روزگارى به پاى برد تا از دنیا رفت.
پس لشكریان كوچ دادند و در نزدیكى دمشق كه رسیدند از ترس آنكه مبادا یزید آن پولها را از ایشان بگیرد جمع شدند تا آن مبلغ را پخش كنند خولى گفت تا آن دو همیان را آوردند چون خاتم برگرفت آن درهم ها را سفال یافت و بر یك جانب هر یك نوشته بود: «لاتَحْسَبَنّ اللَّهَ غافِلاً عَمّا یَعْمَلُ الظّالِمُونَ»(1351)
و بر جانب دیگر مكتوب بود: «وسَیَعْلَمُ الَّذینَ ظَلَموا اَىَّ مُنقَلَبٍ یَنْقَلِبون»(1352)
خولى گفت: این راز را پوشیده دارید و خود گفت: اِنّا للهِ وَ اِنّا اِلَیْهِ راجَعُونَ خَسِرَ الدُّنیا وَ الآخِرة؛ یعنى زیانكار دنیا و آخرت شدم و گفت آن سفالها را در «نهر بَرَدى» كه نهرى بود در دمشق، ریختند.(1353)

فصل هفتم :ورود اُسراء و رؤس شهداء به شام

شیخ كَفْعَمى و شیخ بهایى و دیگران نقل كرده اند كه در روز اوّل ماه صفر سر مقدس حضرت امام حسین(علیه السلام) را وارد دمشق كردند، و آن روز بر بنى امیه عید بود و روزى بود كه تجدید شد در آن روز اَحزان اهل ایمان (1354)
قُلْتُ وَیَحِقُّ اَنْ یُقالَ:
كانَتْ مَاتِمُ بَالْعِراقِ تَعُدُّها ----- اَمَوِیَّةٌ بِالشّامِ مِنْ اَعْیادِها
سیّد ابن طاوس(رضى الله عنه) روایت كرده كه چون اهل بیت رسول خدا(صلى الله علیه و آله) را با سر مُطهّر حضرت سیدالشهداء(علیه السلام) از كوفه تا دمشق سیر دادند چون نزدیك دمشق رسیدند جناب امّ كلثوم(علیها السلام) نزدیك شمر رفت و به او فرمود: مرا با تو حاجتى است. گفت: حاجت تو چیست؟ فرمود: اینك شهر شام است، چون خواستى ما را داخل شهر كنى از دروازه اى داخل كن كه مردمان نَظّاره كمتر باشند كه ما را كمتر نظر كنند و امر كن كه سرهاى شهدا را از بین محامل بیرون ببرند پیش دارند تا مردم به تماشاى آنها مشغول شوند و به ما كمتر نگاه كنند؛ چه ما رسوا شدیم از كثرت نظر كردن مردم به ما. شمر كه مایه شرّ و شقاوت بود چون تمنّاى او را دانست بر خلاف مراد او میان بست، فرمان داد تا سرهاى شهدا را بر نیزه ها كرده و در میان مَحامل و شتران حَرم بازدارند و ایشان را از همان «دروازه ساعات» كه انجمن رعیت و رُعات بود درآوردند تا مردم نظّاره بیشتر باشند و ایشان را بسیار نظر كنند. (1355)
علاّمه مجلسى(رضى الله عنه) در «جَلاءُ العُیُون» فرموده كه در بعض از كتب معتبره روایت كرده اند كه سهل بن سعد گفت: من در سفرى وارد دمشق شدم. شهرى دیدم درنهایت معمورى و اشجار و اَنهار بسیار و قصُور رفیعه و منازل بى شمار و دیدم كه بازارها را آئین بسته اند و پرده ها آویخته اند مردم زینت بسیار كرده اند و دفّ و نقاره و انواع سازها مى نوازند. با خود گفتم مگر امروز عید ایشان است، تا آنكه از جمعى پرسیدم كه مگر در شام عیدى هست كه نزد ما معروف نیست؟ گفتند: اى شیخ! مگر تو در این شهر غریبى؟ گفتم: من سهل بن سعدم و به خدمت حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) رسیده ام. گفتند: اى سهل! ما تعجّب داریم كه چرا خون از آسمان نمى بارد و چرا زمین سرنگون نمى گردد. گفتم: چرا؟ گفتند: این فرح و شادى براى آن است كه سر مبارك حسین بن على(علیه السلام) را از عراق براى یزید به هدیه آورده اند. گفتم: سبحان اللَّه! سر امام حسین(علیه السلام) را مى آورند و مردم شادى مى كنند! پرسیدم كه از كدام دروازه داخل مى كنند؟! گفتند: از دروازه ساعات. من به سوى آن دروازه شتافتم چون به نزدیك دروازه رسیدم دیدم كه رایت كفر و ضلالت از پى یكدیگر مى آوردند، ناگاه دیدم كه سوارى مى آید و نیزه در دست دارد و سرى بر آن نیزه نصب كرده است كه شبیه ترین مردم است به حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) پس زنان و كودكان بسیار دیدم بر شتران برهنه سوار كرده مى آورند، پس من رفتم به نزدیك یكى از ایشان و پرسیدم كه تو كیستى؟ گفت: من سكینه دختر امام حسین(علیه السلام) . گفتم: من از صحابه جدّ شمایم، اگر خدمتى دارى به من بفرما. جناب سكینه(علیها السلام) فرمود كه بگو به این بدبختى كه سر پدر بزرگوارم را دارد از میان ما بیرون رود و سر را پیشتر برد كه مردم مشغول شوند به نظاره آن سر منوّر و دیده از ما بردارند و به حرمت رسول خدا(صلى الله علیه و آله) این قدر بى حرمتى روا ندارند.
سهل گفت: من رفتم به نزد آن ملعون كه سر آن سرور را داشت، گفتم: آیا ممكن است كه حاجت مرا بر آورى و چهار صد دینار طلا از من بگیرى؟ گفت: حاجت تو چیست؟ گفتم: حاجت من آن است كه این سر را از میان زنان بیرون برى و پیش روى ایشان بروى آن زر را از من گرفت و حاجت مرا روا كرد(1356).
و به روایت ابن شهر آشوب چون خواست كه زر را صرف كند هر یك سنگ سیاه شده بود و بر یك جانبش نوشته بود:
«و لاتَحْسَبَنّ اللَّهَ غافِلاً عَمّا یَعْمَلُ الظّالِمُونَ»(1357)
و بر جانب دیگر: «وسَیَعْلَمُ الَّذینَ ظَلَموا اَىَّ مُنقَلَبٍ یَنْقَلِبون» (1358) (1359)
قطب راوندى از منهال بن عمرو روایت كرده است كه گفت: به خدا سوگند كه در دمشق دیدم سر مبارك جناب امام حسین(علیه السلام) را بر سر نیزه كرده بودند و در پیش روى آن جناب كسى سوره كهف مى خواند چون به این آیه رسید:
«اَمْ حَسِبْتَ اَنَّ اَصْحابَ الْكَهْفِ وَالَّرقیمِ كانُوا مِنْ آیاتِنا عَجَباً» (1360).
به قدرت خدا سر مقدس سیدالشهداء(علیه السلام) به سخن درآمد و به زبان فصیح گویا گفت: امر من از قصّه اصحاب كهف عجیبتر است. و این اشاره است به رجعت آن جناب براى طلب خون خود(1361).
پس آن كافران حرم و اولاد سیّد پیغمبران را در مسجد جامع دمشق كه جاى اسیران بود بازداشتند، و مرد پیرى از اهل شام به نزد ایشان آمد و گفت: الحمدللَّه كه خدا شما را كشت و شهر ما را از مردان شما راحت داد و یزید را بر شما مسلّط گردانید. چون سخن خود را تمام كرد جناب امام زین العابدین(علیه السلام) فرمود كه اى شیخ! آیا قرآن خوانده اى؟ گفت: بلى، فرمود: كه این آیه را خوانده اى:
«قُلْ لا اَسْئَلُكُم عَلَیْهِ اَجْراً إلاَّ الْمَوَدَّةَ فِى الْقُرْبى »(1362).
گفت: بلى، آن جناب فرمود: آنها مائیم كه حقّ تعالى مودّت ما را مُزد رسالت گردانیده است، باز فرمود كه این آیه را خوانده اى؟ «وَاتَ ذَاالْقُربى حَقَّهُ».(1363)
گفت: بلى، فرمود كه مائیم آن ها كه حقّ تعالى پیغمبر خود را امر كرده است كه حق ما را به ما عطا كند، آیا این آیه را خوانده اى؟
«وَاعْلَمُوا اَنَّما غَنِمْتُم مِنْ شَىٍ فَاِنَّ للَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِى الْقُرْبى »(1364).
گفت: بلى، حضرت فرمود كه مائیم ذوى القربى كه اَقربَ و قُرَباى آن حضرتیم. آیا خوانده اى این آیه را.
«اِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیتِ وَ یُطَهِّرَكُمْ تَطْهیراً»(1365)
گفت: بلى، حضرت فرمود كه مائیم اهل بیت رسالت كه حقّ تعالى شهادت به طهارت ما داده است. آن مرد پیر گریان شد و از گفته هاى خود پشیمان گردید و عمامه خود را از سر انداخت و رو به آسمان گردانید و گفت: خداوندا! بیزارى مى جویم به سوى تو از دشمنان آل محمّداز جن و انس، پس به خدمت حضرت عرض كرد كه اگر توبه كنم آیا توبه من قبول مى شود؟ فرمود: بلى، آن مرد توبه كرد چون خبر او به یزید پلید رسید او را به قتل رسانید(1366).
از حضرت امام محمّدباقر(علیه السلام) مروى است كه چون فرزندان و خواهران و خویشان حضرت سیّد الشهداء(علیه السلام) را به نزد یزید پلید بردند بر شتران سوار كرده بودند بى عمارى و محمل، یكى از اشقیاى اهل شام گفت: ما اسیران نیكوتر از ایشان هرگز ندیده بودیم، سكینه خاتون(علیها السلام) فرمود: اى اشقیاء! مائیم سَبایا و اسیران آل محمد(صلى الله علیه و آله) انتهى (1367).
شیخ جلیل و عالم خبیر حسن بن على طبرى كه معاصر علامه و محقق است در كتاب «كامل بهائى» كه زیاده از ششصد و شصت سال است كه تصنیف شده در باب ورود اهل بیت امام حسین(علیه السلام) به شام گفته كه اهل بیت را از كوفه به شام دِه به دِه سیر مى دادند تا به چهار فرسخى از دمشق رسیدند به هر ده از آنجا تا به شهر نثار بر ایشان مى كردند. و بر هر در شهر سه روز ایشان را باز گرفتند تا به شهر بیارایند و هر حلى و زیورى و زینتى كه در آن بود به آئینها بستند به صفتى كه كسى چنان ندیده بود. قریب پانصد هزار مرد و زن با دفها و امیران ایشان باطبلها و كوسها و بوقها و دُهُلها بیرون آمدند و چند هزار مردان و جوانان و زنان رقص كنان با دف و چنگ و رباب زنان استقبال كردند، جمله اهل ولایت دست و پاى خضاب كرده و سُرمه در چشم كشیده روز چهار شنبه شانزدهم ربیع الاول به شهر رفتند از كثرت خلق، گویى كه رستخیز بود چون آفتاب بر آمد ملاعین سرها را به شهر در آوردند از كثرت خلق به وقت زوال به در خانه یزید لعین رسیدند.
یزید تخت مرصّع نهاده بود خانه و ایوان آراسته بود و كرسیهاى زرّین و سیمین راست و چپ نهاد حُجّاب بیرون آمدند و اكابر ملاعین را كه با سرها بودند به پیش یزید بردند و احوال بپرسید، ملاعین گفتند: به دولت امیر دمار از خاندان ابوتراب درآوردیم.و حالها باز گفتند و سرهاى اولاد رسول(علیهم السلام) را آنجا بداشتند و در این شصت و شش روز كه ایشان در دست كافران بودند هیچ بشرى بر ایشان سلام كردن نتوانست (1368).
و هم نقل كرده از سهل بن سعد السّاعدى كه من حجّ كرده بودم به عزم زیارت بیت المقدس متوجّه شام شدم چون به دمشق رسیدم شهرى دیدم كه پر فرح و شادى و جمعى را دیدم كه در مسجد پنهان نوحه مى كردند و تعزیت مى داشتند. و پرسیدم: شما چه كسانید؟ گفتند: ما از موالیان اهل بیتیم و امروز سر امام حسین(علیه السلام) واهل بیت او را به شهر آورند. سهل گوید كه به صحرا رفتم از كثرت خلق و شیهه اسبان و بوق و طبل و كوسات و دفوف رستخیزى دیدم تا سواد اعظم برسید، دیدم كه سرها مى آورند بر نیزها كرده. اوّل سر جناب عباس(علیه السلام) (1369) را آوردند ودر عقب سرها، عورات حسین(علیه السلام) مى آمدند. و سر حضرت امام حسین(علیه السلام) را دیدم با شكوهى تمام و نور عظیم از او مى تافت با ریش مدوّر كه موى سفید با سیاه آمیخته بود و به وسمه خضاب كرده و سیاهى چشمان شریفش نیك سیاه بود و ابروهایش پیوسته بود و كشیده بینى بود، و تبسّم كنان به جانب آسمان، چشم گشوده بود به جانب افق و باد محاسن او را مى جنبانید به جانب چپ و راست، پنداشتى كه امیر المؤمنین على(علیه السلام) است.
عمرو بن منذر همدانى گوید: جناب امّ كلثوم(علیها السلام) را دیدم چنانكه پندارى فاطمه زهراء(علیها السلام) است چادر كهنه بر سر گرفته و روى بندى بر روى بسته، من نزدیك رفتم و امام زین العابدین(علیه السلام) و عورات خاندان را سلام كردم مرا فرمودند: اى مؤمن! اگر بتوانى چیزى بدین شخص ده كه سر حضرت حسین(علیه السلام) را دارد تا به پیش برد كه از نظاره گیان ما را زحمت است، من صد درهم بدادم بدان لعین كه سر داشت كه سر حضرت حسین(علیه السلام) را پیشتر دارد و از عورات دور شود بدین منوال مى رفتند تا نزد یزید پلید بنهادند. انتهى.(1370)