منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

شرح واقعه فخّ و شهادت حسین بن علی و ذکر اولاد او

امّا حسین بن على شهید فخّ، پس او را جلالت و فضیلت بسیار است و مصیبت او در قلوب دوستان خیلى اثر كرد.
و «فخّ» نام موضعى است در یك فرسخى مكّه كه حسین با اهل بیت اش در آنچا شهید گشتند.
از ابونصر بخارى نقل شده كه او از حضرت جواد(علیه السلام) نقل كرده كه فرمود از براى ما اهل بیت بعد از كربلا قتلگاهى بزرگتر از فخّ دیده نشده.(897)
ابوالفرج به سند خود از حضرت ابوجعفر محمّد بن على(علیه السلام)روایت كرده كه فرمود هنگامى پیغمبر خدا(صلى الله علیه و آله) به فخّ عبور مى فرمودند در آنجا نزول فرمود مشغول به نماز شد چون به ركعت دوّم رسید گریه آغاز كرد مردم نیز به جهت گریه آن حضرت گریستند، چون آن حضرت از نماز فارغ شد سبب گریه ایشان را پرسید، عرضه داشتند كه گریه ما به جهت گریه شما بود، حضرت فرمود: سبب گریه من آن بود كه جبرئیل بر من نازل شد هنگامى كه در ركعت اوّل نماز خود بودم و مرا گفت كه یا محمّد در این موضع یكى از فرزندان تو شهید خواهد شد كه شهید با او اجر دو شهید خواهد برد.(898)
و نیز از نصربن قرواش روایت كرده كه گفت: من مالى به جعفر بن محمّد(علیهماالسلام) كرایه دادم از مدینه براى مكّه چون از بطن مرو كه نام منزلى است حركت كردیم حضرت مرا فرمود كه چون به فخّ رسیدیم مرا خبر كن، گفتم مگر شما نمى دانید كه فخّ كدام موضع است؟ فرمود: چرا لكن مى ترسم كه مرا خواب بگیرد و از فخّ بگذریم. راوى گفت: پس چون به موضع فخّ رسیدیم من نزدیك محمل آن حضرت رفتم و تَنَحْنُح كردم معلوم شد كه آن حضرت در خواب است، پس محمل آن حضرت را حركتى دادم كه از خواب انگیخته شد عرض كردم كه این موضع زمین فخّ است. فرمود: شتر مرا از قطار بیرون كن و قطار شتران را به هم متصل كن، پس چنین كردم و شتر آن حضرت را از جادّه بیرون بردم و خوابانیدم حضرت از محمل بیرون آمد فرمود: ظرف آبخورى را بیاور، چون رِكْوَه آب را آوردم وضوء گرفت و نماز خواند پس از آن سوار شد و از آنجا حركت كردیم من عرض كردم: فدایت شوم این نماز جزء مناسك حجّ بود كه به جا آوردید؟ فرمود: نه ولیكن در این موضع مردى از اهل بیت، شهید مى شود با جماعتى دیگر كه ارواح ایشان بر اجسادشان به سوى بهشت سبقت خواهد كرد. (899)
بالجمله؛ حسین بن على مردى بود جلیل القدر سخى الطبع و حكایت جود و بخششهاى او معروف است.
از حسن بن هذیل مروى است كه حسین بن على را بستانى بود كه به چهل هزار دینار فروخت و آن پولها را بر در خانه خویش ریخت و مشت مشت زر به من مى داد كه براى فقراء اهل مدینه ببرم و برآنها قسمت كنم و تمام آن زرها را بر فقراء بخش نمود و یك حبّه از آنها را داخل خانه خویش نكرد.(900)
و نیز روایت شده كه مردى خدمت آن جناب آمد و از او چیزى سؤال كرد، حسین را چیزى نبود آن مردرا گفت: بنشین تا براى تو چیزى تحصیل كنم پس فرستاد نزد اهل خانه خویش كه جامه هاى مرا بیرون آور كه شسته شود، چون رختهاى او را بیرون آوردند كه بشویند آنها را جمع كرد و براى آن مرد سائل آورد و به او عطا فرمود!(901)
امّا كیفیّت مقتل او به طور اختصار چنین است كه چون موسى هادى عبّاسى بر سریر سلطنت نشست اسحاق بن عیسى بن على را والى مدینه كرد اسحاق نیز مردى از اولاد عمر بن خطّاب را كه معروف بود به عبدالعزیز بن عبداللَّه در مدینه خلیفه خود گردانید، آن مرد عُمَرى نسبت به علویّین سخت گیرى و بدرفتارى مى كرد، و قرار داده بود كه علویّین در هر روز نزد او حاضر شوند و هر یك از ایشان را كفیل دیگرى نموده بود از جمله حسین بن على و یحیى بن عبداللَّه محض و حسن بن محمّد بن عبداللَّه محض كفالت و ضمانت كرده بودند كه هر یك از علویّین را كه عُمَرى خواسته باشد حاضر گردانند. و این بود تا هفتاد نفر از شیعیان به جهت حجّ از بلاد خویش حركت كردند و به مدینه آمدند و در بقیع در خانه ابن افلح منزل نمودند و پیوسته حسین بن على و دیگر علویّین را ملاقات مى كردند این خبر به عُمرى رسید این كار را نیكو ندانست و از پیش نیز عمرى حسن بن محمّد بن عبداللَّه را با ابن جندب هذلى شاعر و غلامى از عمر بن خطاب مأخوذ داشته بود ومعروف كرده بود كه شُرب خَمْر كرده اند و ایشان را حدّ خمر زده بود حسن بن محمّد را هشتاد تازیانه و به روایت ابن اثیر دویست تازیانه و ابن جندب را پانزده تازیانه و غلام عمر را هفت تازیانه زده بود و امر كرده بود كه ریسمانى بر گردن ایشان كنند و ایشان را مكشوف الظّهر در مدینه بگردانند تا رسوا شوند.
بالجمله؛ چون عمرى خبر ورود شیعیان را به مدینه شنید در باب عرض علویّین غلظت و سختى كرد و ابى بكر بن عیسى الحائك را بر ایشان گماشت، پس روز جمعه ایشان را به جهت عرض حاضر كرد و ایشان را اذن نداد كه به خانه هاى خود روند تا وقت نماز رسید پس رخصت داد كه بیرون شدند و وضو گرفتند و به مسجد به جهت نماز حاضر شدند بعد از نماز دیگر باره ابن حائك ایشان را جمع نموده و در مقصوره حبس كرد تا وقت عصر، آنگاه ایشان را طلبید و حسن بن محمّد را ندید یحیى و حسین را گفت كه باید حسن را حاضر كنید و اگر نه شما را حبس خواهم نمود و ما بین ایشان و ابن الحائك گفتگو بسیار شد، آخر الأمر یحیى او را شتم داد و بیرون شد، ابن الحائك این خبر را به عمرى رسانید. عمرى، حسین و یحیى را طلبید و تهدید كرد ایشان را و بعد از گفتگوهاى بسیار كه ما بین ایشان رّد و بدل شد گفت: البته باید حسن بن محمّد را حاضر سازید و اگر نه امر مى كنم كه سویقه را خراب كنند یا آتش زنند و حسین را هزار تازیانه خواهم زد و حسن بن محمّد را گردن خواهم زد، یحیى قسم یاد كرد كه امشب خواب نخواهم كرد تا حسن را در خانه تو حاضر كنم، پس حسین و یحیى از نزد عمرى بیرون شدند حسین، یحیى را فرمود كه بد كردى كه قسم خوردى حسن را نزد عمرى حاضر سازى، یحیى گفت: مرادم آن بود كه حسن را حاضر كنم لكن با شمشیر خود و عمرى را گردن زنم، حسین فرمود: این كار نیز خوب نیست؛ چه میعاد خروج ما هنوز باقى است.
بالجمله؛ حسین، حسن را طلبید و حكایت حال را براى او نقل كرد آنگاه فرمود: الحال هر كجا مى خواهى برو و خود را از دست این فاسق پنهان كن. حسن گفت: نه، واللَّه! من چنین نخواهم كرد كه شما را در سختى گذارم و خود راحت شوم بلكه من نیز با شما بیایم و دست خود را در دست عُمرى خواهم نهاد. حسین فرمود كه ما راضى نخواهیم شد كه عمرى ترا اذیّت كند و پیغمبر خدا(صلى الله علیه و آله) روز قیامت با ما خصمى كند بلكه جان خود را فداى تو خواهیم نمود.
پس حسین فرستاد به نزد یحیى و سلیمان و ادریس فرزندان عبداللَّه محض و عبداللَّه بن حسن بن على بن على بن الحسین معروف به «افطس» و ابراهیم بن اسماعیل طباطبا و عمر پسر برادر خود حسن و عبداللَّه بن اسحاق بن ابراهیم غمر و عبداللَّه پسر امام جعفر صادق(علیه السلام) و از فتیان و موالى خودشان تا آنكه جمع شدند بیست و سه تن از اولاد على(علیه السلام) و جمعى ازموالى و ده نفر از خارج، پس چون وقت نماز صبح شد مؤذّن بالاى مناره رفت كه اذان گوید عبداللَّه افطس با شمشیر كشیده بالاى مناره رفت و مؤذّن را گفت كه در اذان حَىَّ عَلى خَیْر الْعَمَل بگو، مؤذن چون شمشیر كشیده را دیدحَىَّ عَلى خَیْر الْعَمَل بگفت، عمرى كه این كلمه را در اذان شنید احساس شرّ كرد دهشت زده فریاد برداشت كه استر مرا در خانه حاضر كنید و از كثرت وحشت و دهشت گفت: كه مرا به دو حبّه آب طعام دهید این بگفت و از منزل خویش بیرون شد و پیوسته به تعجیل تمام فرار مى كرد و از ترس ضرطه مى داد تا هنگامى كه خود را از فتنه علویّین نجات داد پس حسن مقدّم ایستاد و فرض صبح را ادا كردند آنگاه حسن بن محمّد را طلبید و شهودى را كه عمرى بر ایشان گماشته بود طلبید كه اینك حسن را حاضر كرده ام عمرى را حاضر كنید تا حسن را بر او عرضه داریم.
بالجمله؛ جمیع علویّین بجز حسن بن جعفر بن حسن مثنّى و حضرت موسى بن جعفر(علیهماالسلام) در این واقعه حاضر شده بودند. پس حسین بعد از نماز صبح بالاى منبر رفت و خطبه خواند در تحریص مردم به جهاد پس این وقت «كمادبریدى»(902)كه از جانب سلطان در مدینه به جهت نگاهبانى با سلاح مى زیست با اصحاب خود در «باب جبرئیل» حاضر شد و نگاهش افتاد بر یحیى كه در دست او شمشیر است كماد خواست كه پیاده شود و با او قتال كند كه یحیى او را فرصت نداد و چنان شمشیرى بر جبین او زد كه كاسه سر او برداشته شد و از اسب خود بر خاك هلاك افتاد، پس یحیى بر اصحاب او حمله كرد لشكر كه چنین دیدند منهزم شدند.
در همین سال جماعتى از عبّاسیّین مانند عبّاس بن محمّد و سلیمان بن ابى جعفر دوانیقى و جعفر و محمّد فرزندان سلیمان و موسى بن عیسى عمّ دوانیقى با اسلحه و لشكرى بسیار به سفر مكّه كوچ كردند و موسى، هادى محمّد بن سلیمان را متولّى حرب كرده بود، و از آن طرف حسین بن على نیز با اصحاب و اهل بیت خود كه سیصد نفر بودند به قصد حجّ از مدینه بیرون شدند، چون نزدیك مكّه شدند در زمین فخّ كه وادى است به مكّه با عبّاسیّین تلاقى كردند. اوّل مرتبه عبّاس بر حسین بن على عرض امان كرد، حسین از امان امتناع نمود، و مردم را به بیعت خویش طلبید طریق سلم و صلح گذاشته شد و بناى جنگ شد. صبح روز ترویه بود كه دو لشكر در مقابل هم صف كشیدند موسى بن عیسى تعبیه لشكر نموده و محمّد بن سلیمان در میمنه و موسى در میسره و سلیمان و عبّاس در قلب جاى گرفتند پس موسى ابتدا كرد به جنگ و با لشكر خود كه در میسره جاى داشت بر علوییّن حمله نمود ایشان نیز با عبّاسیّین حمله كردند موسى براى فریفتن ایشان رو به هزیمت نهادند و داخل وادى شدند علوییّن نیز تعاقب نموده داخل وادى شدند محمّد بن سلیمان با لشكر خود از عقب ایشان حمله كرد و علوییّن را در میان آن وادى احاطه كردند و به یك حمله بیشتر اصحاب حسین شهید شدند و یحیى مثل شیر آشفته بر ایشان حمله مى كرد تا آنكه سلیمان بن عبداللَّه محض و عبداللَّه بن اسحاق بن ابراهیم غمر، شهید گشت. و در میان معركه تیرى بر چشم حسن بن محمّد رسید و او اعتنائى به آن تیر نكرد و پیوسته كارزار مى كرد تا آن كه محمّد بن سلیمان فریاد كرد كه اى پسر خال! از براى تو امان است خود را به كشتن مده، حسن گفت: واللَّه كه دروغ مى گوئید لكن من قبول امان كردم پس شمشیر خود را شكست و به نزد ایشان رفت، عبّاس فرزند خود را گفت: خدا ترا بكشد اگر حسن را نكشى؛ موسى بن عیسى نیز تحریص كرد بر كشتن او پس عبداللَّه و به روایتى موسى بن عیسى حسن را گردن زد و او را شهید كرد.
روایت كرده شخصى كه حاضر در واقعه فخّ بوده كه دیدم حسین بن على را كه در گیر و دار حرب بر زمین نشست و چیزى را در خاك دفن كرد پس برگشت و به حرب مشغول شد، من گمان كردم كه چیزى قیمتى داشته نخواسته كه بعد از كشته شدن او به عبّاسیّین برسد او را دفن نموده من صبر كردم تا هنگامى كه جنگ بر طرف شد به تفحّص آن مدفون برآمدم چون آن موضع را یافتم خاك از روى آن برداشت دیدم قطعه اى از جانب صورت او بوده كه قطع شده بود و حسین آنرا دفن نموده.
بالجمله؛ حماد تركى كه در میان لشكر عبّاسیّین بود فریاد كرد كه اى قوم! حسین بن على را به من بنمائید تا كار او را بسازم، چون حسین را نشان او دادند تیرى به جانب حسین رها كرد و او را شهید نمود(رضى الله عنه) . پس محمّد بن سلیمان او را صد جامه و صد هزار درهم جایزه داد.
و بالجمله؛ لشكر حسین منهزم شدند و برخى مجروح و اسیر گشتند، پس سرهاى شهدا را از تن جدا كردند و آن ها زیاده از صد رأس به شمار مى رفت و آن سرها را با اسیران براى موسى هادى بردند. موسى امر كرد كه اسیران را گردن زدند پس سر حسین را نزد موسى هادى گذاشتند موسى گفت: گویا سر طاغوتى از طواغیت براى من آورید همانا كمتر پاداش شما آن است كه شما را از جایزه و عطا محروم خواهم نمود.
بالجمله؛ چون خبر شهادت حسین در مدینه به عُمرى رسید امر كرد كه خانه حسین و خانه هاى اهل بیت و خویشاوندان او را آتش زدند و اموال ایشان را مأخوذ داشتند.
ابوالفرج از ابراهیم قطّان روایت كرد كه گفت: شنیدم از حسین بن على و یحیى بن عبداللَّه كه مى گفتند: ما خروج نكردیم مگر از پس آنكه مشورت كردیم با اهل بیت خود با موسى بن جعفر(علیهماالسلام) پس امر فرمود آن حضرت ما را به خروج. و نقل شده كه چون محمّد بن سلیمان عبّاسى را مرگ در رسید حاضرین در نزد او، او را تلقین شهادت مى كردند او در عوض شهادت همى این شعر بگفت تا هلاك شد:
اَلا لَیْتَ اُمیّ لَمْ تَلِدْنی وَلَم اَكُنْ ----- لَقَیْتُ حُسَیناً یَومَ فَخٍّ وَلا الْحَسَنَ (903)
و وقعه فخّ در سال صد و شصت و نهم هجرى واقع شد و حسین را جماعتى بسیار از شعراء مرثیه گفتند، و در شب شهادت او پیوسته در مِیاه غطفان صداى هاتفى به مرثیه بلند بود و همى گفت:
اَلا یا لِقَومٍ لِلسَّوادِ المُصَبَّحِ ----- وَمَقْتَلِ اَوْلادِ النَّبِىِ بِبَلْدَحٍ
لِیَبْكِ حُسَیْناً كُلُّ كَهْلٍ وَاَمْرَدٍ ----- مِنَ الْجِنِّ اِنْ لَمْ یَبْكِ مِنَ الْاِنْسِ نُوِّحٍ
فَاِنّی لَجِنّی وَاِنَّ مُعَرَّسی ----- لَبِالْبِرقَةِ السَّوداءِ مِنْ دُونِ زَحْزَحٍ
مردم این اشعار مى شنیدند و نمى دانستند چه خبر است تا هنگامى كه خبر شهادت حسین آمد دانستند كه طایفه جن بودند كه براى حسین مرثیه مى خواندند. و كسانى كه با حسین بن على از طالبّیین در وقعه فخّ بودند یحیى و سلیمان و ادریس فرزندان عبداللَّه محض وعلى بن ابراهیم بن حسن و ابراهیم بن اسماعیل طباطبا و حسن بن محمّد بن عبداللَّه محض و عبداللَّه و عمر پسران اسحاق بن حسن بن على بن الحسین و عبداللَّه بن اسحاق بن ابراهیم بن حسن مثنّى چنانچه ابوالفرج از مداینى نقل كرده است. (904) و به روایت مسعودى اجساد شهداى فخّ سه روز بر روى زمین باقى بود كه كس آنها را دفن ننمود تا آنكه درندگان و طیور از اجساد ایشان بخورند.(905)

ذكر حال جعفر بن حسن مُثنّى و در بیان اولاد او

ابوالحسن جعفر بن حسن سیّدى با زلاقت زبان و طلاقت لسان بود و در شمار خُطباى بنى هاشم مى رفت و او اكبر برادران خود بود و او نیز به حبس منصور افتاد لكن او را رها كرد تا به مدینه مراجعت نمود، چون سنین عمرش به هفتاد رسید در مدینه وفات نمود، و او را چهار پسر و شش دختر بود:
1- عبداللَّه، 2- قاسم، 3- ابراهیم، 4- حسن، 5- فاطمه، 6- رقیّه، 7- زینب، 8- امّ الحسن، 9- امّ الحسین، 10- امّ القاسم. امّا عبداللَّه و قاسم بلاعقب بودند، و امّا ابراهیم مادرش امّ وَلَدى بوده از رومیّه و از اَحفاد او است: عبداللَّه بن جعفر بن ابراهیم كه مادر او آمنه دختر عبیداللَّه بن الحسین الأصغر بن على بن الحسین(علیهماالسلام) بوده. و این عبداللَّه در ایّام خلافت مأمون سفر فارس كرد هنگامى كه در سایه درختى خفته بود جمعى از خوارج بر او تاختند و او را مقتول ساختند و از وى جز دخترى به جاى نماند و او را محمّد بن جعفر بن عبیداللَّه بن حسین اصغر كابین بست و در سراى او وفات یافت و نسل ابراهیم بن جعفر منقرض شد.
امّا حسن بن جعفر؛ پس او آن كس است كه در واقعه فخّ تخلّف كرد و او را چند دختر و پنج پسر بود:
1- سلیمان، 2- ابراهیم، 3- محمّد، 4- عبداللَّه، 5- جعفر. و از دختران او است: فاطمة الكبرى معروف به امّ جعفر و او را عمر بن عبداللَّه بن محمّد بن عمران بن على بن ابى طالب(علیه السلام) تزویج كرد و سلیمان و ابراهیم در حیات پدر وفات كردند و محمّد معروف بود به سلیق و مادرش ملیكه دختر داود بن حسن بن حسن مثنّى بود و او را یك دختر و دو پسر بود: عایشه و محمّد و على. و على معروف به ابن المحمّدیّه و او را هفت تن اولاد بوده و احفاد او در بلاد متفرّق شدند جمعى در راوند و برخى در همدان و جمله اى در قزوین و مراغه ساكن گشتند. و از ایشان است در راوند كاشان سیّد عالم فاضل كامل ادیب محدّث مصنّف ضیاء الدّین ابوالرّضا فضل اللَّه بن على بن الحسین بن عبیداللَّه بن محمّد بن عبیداللَّه بن محمّد بن عبیداللَّه بن حسن بن على بن محمّد سلیق صاحب «ضوء الشّهاب» تلمیذ ابوعلى بن شیخ الطائفه.
امّا عبداللَّه بن حسن بن جعفر او را چهار پسر بود: محمّد و جعفر و حسن و عبداللَّه، و مادر ایشان زنى از علوییّن بوده. و محمّد را فرزندى بود على نام مُلَقَّب به «باغر» و این لقب بدان یافت كه با «باقر» غلام متوكّل عبّاسى كه مردى نیرومند بود و تیغ بر متوكّل راند و او را بكشت، مصارعت كرد و در كشتى بر او غلبه جست مردم در عجب شدند و سیّد را باغر لقب دادند و فرزندان او بسیار شدند. وامّا برادر محمّد بن عبداللَّه امیرى جلیل بود و او را مأمون، ولایت كوفه داد.
ابو نصر بخارى گفته كه در كاشان و نیشابور از اولاد عبداللَّه عدد كثیر است.(906) امّا جعفر بن حسن بن جعفر بن حسن مثنّى او را هفت پسر و سه دختر بود و اسامى پسران او تمام محمّد است و هركدام را كنیه اى است بدین طریق: ابوالفضل محمّد و ابوالحسن محمّد و ابو احمد محمّد و ابو جعفر محمّد و ابو على محمّد و ابوالحسین محمّد و ابوالعبّاس محمّد، و اسامى دختران: فاطمه و زینب و امّ محمّد است.(907)
ابوالفضل محمّد در ایام مستعین در كوفه خروج كرد و ابن طاهر او را به تولیت كوفه فریب داد تا او را مأخوذ داشت و به جانب سُرّمَن رَاى كوچ داد و در محبس افكند و او در حبس وفات نمود و اولاد او زیاد شدند و در بغداد امامت كردند. و امّا ابوالحسن محمّد او را ابوقیراط مى گفتند و او را نیز فرزندان بسیار شد و از احفاد اوست: ابوالحسن محمّد بن جعفر نقیب طالبییّن در بغداد مُلَقّب به ابوقیراط. و ابواحمد و ابوجعفر و ابوالعبّاس بلاعقب بودند و ابوعلى و ابوالحسین صاحب فرزندان بودند.

ذكر حال داود بن حسن مثنّى و اولاد او

داود بن حسن، كُنْیت او ابوسلیمان است و او از جانب برادرش عبداللَّه محض تولیت صدقات امیر المؤمنین(علیه السلام) را داشت او را نیز منصور به حبس افكند مادرش به نزد حضرت صادق(علیه السلام) آمد و بنالید، آن حضرت دعاى استفتاح را تعلیم او نمود كه معروف است به «دعاء ام داود» مادر داود بدانسان كه آن حضرت تعلیم او فرموده بود در نیمه رجب به جا آورد و سبب خلاص پسر گشت؛ داود به جانب مدینه آمد و در شصت سالگى از جهان درگذشت.
داود را دو پسر و دو دختر بوده: عبداللَّه و سلیمان، ملیكه و حماده و مادر این جمله، امّ كلثوم دختر امام زین العابدین(علیه السلام) بوده.
ملیكه به نكاح پسر عمّش حسن بن جعفر بن حسن مثّنى در آمد.
امّا عبداللَّه دو پسر آورد: یكى محمّد الأرزق و او مردى فاضل و پارسا بود و او را پسرى شد و منقرض شدند. و پسرى دیگر على نام داشت و او را ابن المحمّدیه مى گفتند و او را در حبس مهدى خلیفه وفات كرد و او را فرزندانى بود كه از جمله سلیمان بود و او مردى با مجد و بزرگوار بوده. و امّا سلیمان بن داود فرزندى آورد بنام محمّد و او در ایّام ابى السرایا در مدینه خروج كرد و به قولى مقتول گشت و او را از ذكور واناث هشت تن اولاد بود: سلیمان و موسى و داود و اسحاق و حسن و فاطمه و ملیكه و كلثم و ایشان را فرزندان فراوانند و حسن جدّ طاوس پدر قبیله آل طاوس است و شایسته است در اینجا ذكر آل طاوس كنیم.(908)