فهرست کتاب


منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

[شرح حال محمّد بن ابى بكر]

بیست و سوّم: محمّد بن ابى بكر بن ابى قحافه، جلیل القدر عظیم المنزلة از خواصّ امیرالمؤمنین (علیه السلام) و از حواریّین آن حضرت بلكه به منزله فرزند آن حضرت است؛ چه آنكه مادرش اَسْماء بِنْت عُمَیْس كه اوّل زوجه جعفر بن ابى طالب(علیه السلام) بود بعد از جعفر، زوجه ابى بكر شد و محمّد را در سفر حَجَّةُ الْوِداع متولّد نمود و بعد از ابوبكر، زوجه حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) شد؛ لاجرم محمّد در حجر امیر المؤمنین(علیه السلام) تربیت شد و پدرى غیر از آن حضرت نشناخت حتّى آنكه امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: محمّد فرزند من است از صُلْب ابوبكر. و محمّد در جمل و صفیّن حضور داشت و بعد از صفین امیرالمؤمنین(علیه السلام) او را حكومت مصر عطا فرمود و در سنه سى و هشتم معاویه عمرو بن عاص و معاویة بن خدیج و ابوالاعور سَلْمى را با جماعت بسیار به مصر فرستاد، آن جماعت با هوا خواهان عثمان اجتماع كردند و با محمّد جنگ نمودند و او را دستگیر كردند، پس معاویة بن خدیج محمّد را با لب تشنه گردن زد و جثّه او را در شكم حِمارى گذاشت و آتش زد و محمّد در آن وقت بیست و هشت سال از سنّش گذشته بود. گویند چون این خبر به مادرش رسید از كثرت غصّه و غضب خون از پستانش چكید و عایشه خواهر پدرى محمّد قسم خورد تا زنده است پختنى نخورد و بعد از هر نمازى نفرین مى كرد بر معاویه و عمرو عاص و ابن خدیج.(770) و چون خبر شهادت محمّد به حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) رسید زیاده محزون و اندوهناك شد و خبر قتل محمّد را براى ابن عبّاس به بصره نگاشت به این كلمات شریفه:
اَمّا بَعْدُ؛ فَاِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ مُحَمَّدُ بْنُ اَبى بَكْرٍ قَدِ اسْتُشْهِدَ فَعِنْدَاللَّهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً ناصِحاً وَعامِلاً كادِحاً وَسَیْفاً قادِحاً [قاطعاً خ ل ] وَرُكْناً دافِعاً وَقَدْ كُنْتُ حَثَثْتُ النّاسَ عَلى لِحاقِهِ وَاَمَرْتُهُمْ بِغیاثِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ وَدَعَوْتُهُمْ سِرًّا وَجَهْراً وَعوداً وَبَدْءاً.
فَمِنْهُمُ اْلاتی كارِهاً وَمِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ كاذِباً وَمِنْهُمُ الْقاعِدُ خاذِلاً اَسْئَلُ اللَّهَ اَنْ یَجْعَلَ لی مِنْهُمْ فَرَجاً عاجِلاً فَوَاللَّهِ لَوْلا طَمَعی عِنْدَ لِقآءِ عَدُوّىّ فی الشَّهادَةِ وَتَوْطِینی نَفْسی عَلَى الْمَنِیَّةِ لاََحْبَبْتُ اَن لا اَبْقى مَعَ هؤُلاءِ یَوْماً واحِداً وَلا اَلْتَقِىَ بِهِمْ اَبَداً.(771)
ابن عبّاس چون بر شهادت محمّد اطلاع یافت به جهت تعزیت امیرالمؤمنین(علیه السلام) از بصره به كوفه آمد و آن حضرت را تعزیت بگفت؛ یكى از جاسوسان امیرالمؤمنین(علیه السلام) از شام آمد و گفت: یا امیرالمؤمنین! خبر قتل محمّد به معاویه رسید او بر منبر رفت و مردم را اعلام كرد و چنان شام شادى كردند كه من در هیچ وقت اهل شام را به آن نحو مسرور ندیدم؛ حضرت فرمود: اندوه ما بر قتل او به قدر سرور ایشان است بلكه اندوه ما زیادتر است به اضعاف آن.(772) و روایت است كه در حقّ محمّد فرمود: اِنَّهُ كانَ لی رَبیباً وَكُنْتُ لَهُ والِدً اُعِدُّهُ وَلَدًا.(773) و محمّد(علیه السلام) برادر امّى عبداللَّه و عون و محمّد پسران جعفر و برادر یحیى بن امیرالمؤمنین(علیه السلام) و پسر خاله ابن عبّاس و پدر قاسم فقیه مدینه است كه جدّ اُمّى حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) باشد.

[شرح حال محمّد بن ابى حذیفه ]

بیست و چهارم: محمّد بن ابى حذیفة بن عتبة بن عبد شمس، اگر چه پسر دائى معاویة بن ابى سفیان است امّا از اصحاب و انصار و شیعیان حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) است، مدّتى در زندان معاویه محبوس بود وقتى او را از زندان بیرون آورد و گفت: آیا وقت آن نشده كه بینا شوى از ضلالت خود و دست از على بردارى؟ آیا ندانستى كه عثمان مظلوم كشته شد و عایشه و طلحه و زبیر خروج كردند در طلب خون او و على فرستاد كه عثمان را بكشند و ما امروز طلب خون او مى نمائیم؟ محمّد گفت: تو مى دانى كه رَحِم من از همه مردم به تو نزدیك تر و شناسائیم به تو بیشتر است؛ گفت: بلى، گفت: قسم به خدا كه احدى شركت نكرد در خون عثمان جز تو به سبب آنكه عثمان ترا والى كرد و مهاجر و انصار از او خواستند كه ترا معزول كند نكرد لاجرم بر او ریختند و خونش بریختند و به خدا قسم كه شركت نكرد در خون او ابتداء مگر طلحه و زبیر و عایشه و ایشان بودند كه مردم را تحریص بر كشتن او مى نمودند و شركت كرد با ایشان عبدالرحمن بن عوف و ابن مسعود و عمّار و انصار جمیعاً، پس گفت:
وَاللَّهِ اِنّی لاََشْهَدُ اَنَّكَ مُذْ عَرَفْتُكَ فی الْجاهِلِیَّةِ وَالاِْسْلامِ لَعلى خُلُقٍ واحِدٍ ما زادَفیكَ الاِْسْلامُ لا قَلیلاً وَلا كَثیراً وَاِنَّ عَلامَةَ ذالِكَ لَبَیِّنَةٌ تَلوُمُونی عَلى حُبّی عَلِیّاً خَرَجَ مَعَ عَلِىٍّ(علیه السلام) كُلُّ صَوّامٍ وَقَوامٍ مُهاجِرِىٍّ وَاَنْصارِىٍّ وَخَرَجَ مَعَكَ اَبْناءُ الْمُنافِقینَ وَالطُّلَقآءِ وَالْعُتَقآءِ خَدَعْتَهُمْ عَنْ دینِهِمْ وَخَدَعُوكَ عَنْ دُنْیاكَ.
وَاللَّهِ یا مُعاوِیة! ما خَفِىَ عَلَیْكَ ما صَنَعْتَ وَما خَفِىَ عَلَیْهِمْ ما صَنَعُوا إذا خَلَوْا اَنْفُسَهَمْ سَخَطَ اللَّهُ فی طاعَتِكَ وَاللَّهِ لااَزالُ اُحِبُّ عَلِیّاً لِلّهِ وَلِرَسُولِهِ وَاُبْغِضُكَ فِی اللَّهِ وَفی رَسُولِ اللَّهِ اَبَدَاً مابَقیتُ.
معاویه فرمان داد تا او را به زندان برگردانیدند و پیوسته در زندان بود تا وفات كرد.(774)
ابن ابى الحدید آورده كه عمرو عاص، محمّد بن ابى حذیفه را از مصر دستگیر كرد و براى معاویه فرستاد معاویه او را حبس كرد او از زندان بگریخت، مردى از خثعم كه نامش عبداللَّه بن عمرو بن ظلام و عثمانى بود به طلب او رفت و او را در غارى یافت و بكشت.(775) و پدر محمّد ابوحذیفه از اصحاب پیغمبر(صلى الله علیه و آله) است و در جنگ بدر كه پدر و برادرش كشته گشت در جمله اصحاب پیغمبر(صلى الله علیه و آله) بود و در روز یمامه در جنگ با مُسَیْلمه كذّاب شهید گشت.

[شرح حال میثم تمّار]

بیست و پنجم: میثم بن یحیى التّمار، از خواصّ اصحاب امیرالمؤمنین(علیه السلام) و از اصفیاء ایشان و حواریین امیرالمؤمنین(علیه السلام) است و آن حضرت او را به اندازه اى كه قابلیت و استعداد داشت علم تعلیم فرموده بود، و او را بر اسرار خفیّه و اخبار غیبیه مطلع فرموده بود و گاه گاهى از او ترشح مى كرد و كافى است در این باب آنكه ابن عبّاس كه تلمیذ امیرالمؤمنین(علیه السلام) است از آن حضرت تفسیر قرآن آموخته و در علم فقه و تفسیر مقامى رفیع داشت و محمّد حنفیّه از او «ربانىّ امّت» تعبیر كرده و پسر عمّ پیغمبر و امیرالمؤمنین(علیهماالسلام) بود، با این مقام و مرتبت میثم او را ندا كرد: یابن عبّاس! سؤال كن از من آنچه بخواهى از تفسیر قرآن كه من قرائت كرده ام بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) تنزیل قرآن را و تعلیم نموده مرا تأویل آن را. ابن عبّاس استنكاف ننمود و دوات و كاغذ طلبید و نوشت بیانات او را(776).
وَكانَ رَحِمَهُ اللَّهُ مِنَ الزُّهادِ وَمِمَّنْ یَبَسَتْ عَلَیْهِمْ جُلُودُهُمْ مِنَ الْعِبادَةِ وَالزّهادَةِ.
از ابوخالد تمّار روایت است كه روز جمعه بود با میثم در آب فرات با كشتى مى رفتیم كه ناگاه بادى وزید میثم بیرون آمد و بعد از نظر بر خصوصیّات آن باد به اهل كشتى فرمود كشتى را محكم ببندید این «باد عاصف» (777) است و شدّت كند همانا معاویه در همین ساعت وفات كرده، جمعه دیگرى قاصد از شام رسید خبر گرفتیم گفت: معاویه بمرد و یزید به جاى او نشست! گفتیم: چه روز مرد؟ گفت: روز جمعه گذشته. و در ذكر احوال رُشید هَجَرى گذشت اِخبار او حبیب بن مظاهر را به كشته شدن او در نصرت پسر پیغمبر(صلى الله علیه و آله) و آنكه سرش را به كوفه برند و بگردانند.
شیخ شهید محمّدبن مكى روایت كرده از میثم كه گفت شبى از شبها امیرالمؤمنین(علیه السلام) مرا با خود از كوفه بیرون بُرد تا به مسجد جعفى، پس در آنجا رو به قبله كرد و چهار ركعت نماز گزاشت چون سلام داد و تسبیح گفت كف دستها را پهن نمود و گفت:
اِلهى كَیفَ اَدْعوُكَ وَقَدْ عَصَیْتُكَ وَكَیفَ لا اَدْعُوكَ وَقَدْ عَرَفْتُكَ وَحُبُّكَ فى قَلْبی مَكینٌ مَدَدْتُ اِلَیكَ یَداً باِلذُّنُوبِ مَمْلُوَّةً وَعَیْناً باِلرَّجآءِ مَمْدُودَةً اِلهى اَنْتَ مالِكُ الْعَطایا وَاَنَا اَسَیُر الْخَطایا. و خواند تا آخر دعا، آنگاه به سجده رفت و صورت به خاك گذاشت و صد مرتبه گفت: اَلْعَفْوَ اَلْعَفْوَ پس برخاست و از مسجد بیرون رفت و من هم همراه آن حضرت رفتم تا رسید به صحراء پس خطى كشید از براى من و فرمود: از این خط تجاوز مكن! و گذاشت مرا و رفت و آن شب، شب تاریكى بود من با خودم گفتم مولاى خودت را تنها گذاشتى در این صحراء با آنكه دشمن بسیار دارد، پس از براى تو چه عذرى خواهد بود نزد خدا و رسول خدا(صلى الله علیه و آله) ؟ به خدا قسم كه در عقب او خواهم رفت تا از او با خبر باشم و اگر چه مخالفت امر او خواهم نمود. پس به جستجوى آن حضرت رفتم تا یافتم او را كه سر خود را تا نصف بدن در چاهى كرده و با چاه مخاطبه و گفتگو مى كند همین كه احساس كرد مرا فرمود: كیستى؟ گفتم: میثمَمْ، فرمود: آیا امر نكردم ترا كه از خط خود تجاوز نكنى؟ عرض كردم: اى مولاى من! ترسیدم بر تو از دشمنان تو پس دلم طاقت نیاورد. فرمود آیا شنیدى چیزى از آنچه مى گفتم؟ گفتم: نه اى مولاى من، فرمود: اى میثم! وَفىِ الصَّدْرِ(778)لِباناتٌ اِذا ضاقَ لَها صَدْری نَكَتُّ الاَْرْضَ بِالْكَفِّ وَاَبْدَیْتُ لَها سِرّى فَمَهْما تُنْبِتُ الاَْرْضُ فَذاك النَّبْتُ مِنْ بَذْری.
علّامه مجلسى در «جلاء العیون» فرموده كه شیخ كشّى و شیخ مفید و دیگران روایت كرده اند كه میثم تمّار غلامِ زنى از بنى اَسَد بود حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) او را خرید و آزاد كرد پس از او پرسید كه چه نام دارى؟ گفت: سالم، حضرت فرمود: خبر داده است مرا رسول خدا(صلى الله علیه و آله) كه پدر تو در عجم ترا میثم نام كرده، گفت: راست گفته اند خدا و رسول خدا(صلى الله علیه و آله) و امیرالمؤمنین(علیه السلام) ، به خدا سوگند كه مرا پدرم چنین نام كرده است. حضرت فرمود كه سالم را بگذار و همین نام كه حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) خبر داده است داشته باش، نام خود را میثم كرد و كنیت خود را ابوسالم. (779)
روزى حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) به او فرمود كه ترا بعد از من خواهند گرفت و بردار خواهند كشید و حربه برتو خواهند زد و در روز سوّم خون از بینى و دهان تو روان خواهد شد و ریش تو از آن رنگین خواهد شد پس منتظر آن خضاب باش و ترا بر دَر خانه عَمرو بن الحریث با نُه نفر دیگر به دار خواهند كشید و چوب دار تو از همه آنها كوتاهتر خواهد بود و تو به منزلت از آنها نزدیكتر خواهى بود، با من بیا تا به تو بنمایم آن درختى كه ترا بر چوب آن خواهند آویخت، پس آن درخت را به من نشان داد. (780) به روایت دیگر حضرت به او گفت: اى میثم! چگونه خواهد بود حال تو در وقتى كه ولدالزناى بنى امیّه ترا بطلبد و تكلیف كند كه از من بیزار شوى؟ میثم گفت: به خدا سوگند كه از تو بیزار نخواهم شد، حضرت فرمود: به خدا سوگند كه ترا خواهد كشت و بردار خواهد كشید! میثم گفت: صبر خواهم كرد واینها در راه خدا كم است و سهل است! حضرت فرمود كه اى میثم، تو در آخرت با من خواهى بود و در درجه من. پس بعد از حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) میثم پیوسته به نزد آن درخت مى آمد و نماز مى كرد و مى گفت: خدا بركت دهد ترا اى درخت كه من از براى تو آفریده شده ام و تو از براى من نشو و نما مى كنى. به عَمْروبن الحُرَیْث مى رسید مى گفت: من وقتى كه همسایه تو خواهم شد رعایت همسایگى من بكن؛ عمرو گمان مى كرد كه خانه مى خواهد در پهلوى خانه او بگیرد مى گفت: مبارك باشد خانه ابن مسعود را خواهى خرید یا خانه ابن حكم را؟ و نمى دانست كه مراد او چیست.
پس در سالى كه حضرت امام حسین(علیه السلام) از مدینه متوجّه مكّه شد و از مكّه متوجّه كربلا، میثم به مكّه رفت و به نزد امّ اسلمه(علیها السلام) زوجه حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) رفت، امّ سلمه گفت: تو كیستى؟ گفت: منم میثم؛ امّ سلمه گفت: به خدا سوگند كه بسیار شنیدم كه حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) دردل شب یاد مى كرد ترا و سفارش ترا به حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) مى كرد؛ پس میثم احوال حضرت امام حسین(علیه السلام) را پرسید، امّ سلمه گفت كه به یكى از باغهاى خود رفته است، میثم گفت: چون بیاید سلام مرا به او برسان و بگوى در این زودى من و تو به نزد حق تعالى یكدیگر را ملاقات خواهیم كرد ان شاءاللَّه. پس امّ سلمه بوى خوشى طلبید و كنیزك خود را گفت: ریش او را خوشبو كن، چون ریش او را خوشبو كرد و روغن مالید میثم گفت: تو ریش مرا خوشبو كردى و در این زودى در راه محبّت شما اهل بیت به خون خضاب خواهد شد.
پس امّ سلمه گفت كه حضرت امام حسین(علیه السلام) تو را بسیار یاد مى كرد. میثم گفت: من نیز پیوسته در یاد اویم و من تعجیل دارم و براى من و او امرى مقدّر شده است كه مى باید به او برسیم. چون بیرون آمد عبداللَّه بن عبّاس را دید كه نشسته است گفت: اى پسر عبّاس! سؤال كن آنچه خواهى از تفسیر قرآن كه من قرآن را نزد امیرالمؤمنین(علیه السلام) خوانده ام و تأویلش از او شنیده ام. ابن عبّاس دواتى و كاغذى طلبید و از میثم مى پرسید و مى نوشت تا آنكه میثم گفت كه چون خواهد بود حال تو اى پسر عبّاس در وقتى كه ببینى مرا با نُه كس به دار كشیده باشند؟
چون ابن عبّاس این را شنید كاغذ را درید و گفت: تو كهانت مى كنى! میثم گفت: كاغذ را مَدَر اگر آنچه گفتم به عمل نیاید كاغذ را بِدَر. چون از حجّ فارغ شد متوجّه كوفه شد و پیش از آنكه به حج رود با معرّف كوفه مى گفت: كه زود باشد حرام زاده بنى امیّه مرا از تو طلب كند و از او مهلتى بطلبى و آخر مرا به نزد او ببرى تا آنكه بر در خانه عَمْربن الحُرَیْث مرا بردار كشند.
چون عبیداللَّه زیاد به كوفه آمد فرستاد معرّف را طلبید و احوال میثم را از او پرسید، معرّف گفت: او به حجّ رفته است، گفت به خدا سوگند اگر او را نیاورى ترا به قتل رسانم؛ پس او مهلتى طلبید و به استقبال میثم رفت به قادسیّه و در آنجا ماند تا میثم آمد و میثم را گرفت و به نزد آن ملعون برد و چون داخل مجلس شد حاضران گفتند: این مقرّبترین مردم بود نزد على بن ابى طالب(علیه السلام) گفت: واى بر شما این عجمى را اینقدر اعتبار مى كرد؟ گفتند: بلى، عبیداللَّه گفت: پروردگار تو در كجاست؟ گفت: در كمین ستمكاران است و تو یكى از ایشانى. ابن زیاد گفت: تو این جرئت دارى كه این روش سخن بگوئى اكنون بیزارى بجوى از ابوتراب، گفت: من ابوتراب را نمى شناسم. ابن زیاد گفت: بیزار شو از على بن ابى طالب(علیه السلام) میثم گفت: اگر نكنم چه خواهى كرد؟ گفت به خدا سوگند ترا به قتل خواهم رسانید، میثم گفت: مولاى من مرا خبر داده است كه تو مرا به قتل خواهى رسانید و بر دار خواهى كشید با نُه نفر دیگر بر دَرِ خانه عمرو بن الحریث؛ ابن زیاد گفت: من مخالفت مولاى تو مى كنم تا دروغ او ظاهر شود؛ میثم گفت: مولاى من دروغ نگفته است و آنچه فرموده است از پیغمبر(صلى الله علیه و آله) شنیده است و پیغمبر(صلى الله علیه و آله) از جبرئیل شنیده و جبرئیل از خداوند عالمیان شنیده پس چگونه مخالفت ایشان مى توانى كرد و مى دانم به چه روش مرا خواهى كشت و در كجا به دار خواهى كشید و اوّل كسى را كه در اسلام بر دهان او لجام خواهند بست من خواهم بود پس امر كرد میثم و مختار را هر دو به زندان بردند و در زندان میثم به مختار گفت: تو از حبس رها خواهى شد و خروج خواهى كرد و طلب خون امام حسین(علیه السلام) خواهى كرد و همین مرد را خواهى كشت!
چون مختار را بیرون برد كه بكشد پیكى از جانب یزید رسید و نامه آورد كه مختار را رها كن و او را رها كرد، پس میثم را طلبید و امر كرد او را بردار كشند بر در خانه عمرو بن الحریث و در آن وقت عمرو دانست كه مراد میثم چه بوده است، پس جاریه خود را امر كرد كه زیر دار او را جاروب كند و بوى خوشى براى او بسوزاند پس او شروع كرد به نقل احادیث در فضایل اهل بیت و در لعن بنى امیّه و آنچه واقع خواهد شد از قتل و انقراض بنى امیّه، چون به ابن زیاد گفتند كه این مرد رسوا كرد شما را، آن ملعون امر كرد كه دهان او را لجام نمودند و بر چوب دار بستند كه سخن نتواند گفت، چون روز سوّم شد ملعونى آمد و حربه در دست داشت و گفت: به خدا سوگند كه این حربه را به تو مى زنم با آنكه مى دانم روزها روزه بودى و شبها به عبادت حق تعالى ایستاده بودى، پس حربه را بر تهیگاه او زد كه به اندرونش رسید ودر آخر روز خون از سوراخهاى دماغش روان شد و بر ریش و سینه مباركش جارى شد و مرغ روحش به ریاض جِنان پرواز كرد.(781) و شهادت او پیش از آن بود كه حضرت امام حسین(علیه السلام) وارد عراق شود به ده روز. (782)
ایضا روایت كرده است كه چون آن بزرگوار به رحمت پروردگار واصل شد هفت نفر از خرما فروشان كه هم پیشه او بودند شبى آمدند در وقتى كه پاسبانان همه بیدار بودند و حق تعالى دیده ایشان را پوشانید تا ایشان میثم را دزدیدند و آوردند و به كنار نهرى دفن كردند و آب بر روى او افكندند و هر چند پاسبانان تفحّص كردند از او اثرى نیافتند.(783)