منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

[شهادت سمیه رحمة اللَّه علیها]

وبالجمله؛ كفّار قریش یاسر و سمیّه را هر دو را شهید كردند و این فضیلت از براى عمّار است كه خودش و پدر و مادرش در راه اسلام شهید شدند. و سمیّه مادر عمّار از زنهاى خَیْرات و فاضلات بود و صدمات بسیار در اسلام كشید آخرالأمر ابوجهل او را شتم و سَبّ بسیار نمود و حربه بر او زد و او را شقّه نمود و او اوّل زنى است كه در اسلام شهید شده.
وَ فى الْخَبَر اَنَّهُ قالَ عَمّارُ لِلنَّبِىِّ(صلى الله علیه و آله) : یا رَسُولَ اللَّهِ! بَلَغَ الْعَذابُ مِنْ اُمّی كُلَّ مَبْلَغٍ فَقالَ صَبْراً یا اَبّا الْیَقْظانِ اَللّهُمَّ لاتُعَذِّبْ اَحَداً مِنْ آلِ یاسِرٍ بِالنّار(464)
و امّا عمّار؛ نقل است كه مشركین قریش او را در آتش افكندند رسول اكرم(صلى الله علیه و آله) فرمود: یا نارُ كونی بَرْداً وَسَلاماً عَلى عَمّار كَما كُنْتِ بَرداً وَسَلاماً عَلى اِبْراهیمَ.(465)
آتش او را آسیب نكرد. و حمل كردن عمّار در وقت بناء مسجد نبوى(صلى الله علیه و آله) دو برابر دیگران احجار را و رجز او و گفتگوى او با عثمان و فرمایش رسول خدا(صلى الله علیه و آله) در جلالت شأن او مشهور است و از «صحیح بخارى» نقل است كه عمّار دو برابر دیگران حمل اَحْجار مى نمود تا یكى از براى خود و یكى در ازاى پیغمبر(صلى الله علیه و آله) باشد؛ آن حضرت گرد از سر و روى او مى سترد و مى فرمود:
وَیْح عَمّار تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْباغِیَة یَدْعُوهُمْ اِلَى الْجَنَّةِ وَیَدْعُونَهُ اِلَى النَّارِ.(466)
و هم روایت است كه رسول خدا(صلى الله علیه و آله) در حق او فرموده:
عَمّارٌ مَعَ الْحَقِّ وَالْحَقُّ مَعَ عَمّار حَیْثُ كانَ عَمّار جَلَدة بَیْنَ عَیْنى وَاَنْفى تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الباغِیَة.(467) و نیز فرمود كه عمّار از سر تا پاى او مملو از ایمان است.(468)
وبالجمله؛ عمّار در نهم صفر سنه 37 به سن نود در صِفّین شهید شد رضوان اللَّه علیه و در «مجالس المؤمنین» است كه حضرت امیر(علیه السلام) به نفس نفیس بر عمّار نماز كرد و به دست مبارك خود او را دفن نمودو مدّت عمرعمّاریاسر نودویك سال بود.(469)
و بعضى از مورّخین آورده اند كه عمار یاسر(رضى الله عنه) در آن روزى كه به سعادت شهادت فائز شد روى سوى آسمان كرد و گفت: اى بار خداى! اگر من دانم كه رضاى تو در آن است كه خود را در آب فرات انداخته غرقه گردانم چنین كنم و نوبتى دیگر گفت كه اگر من دانم كه رضاى تو در آن است كه من شمشیر بر شكم خود نهاده زور كنم تا از پشت من بیرون رود چنین كنم و بار دیگر فرمود كه اى بار خداى! من هیچ كارى نمى دانم كه بر رضاى تو اقرب باشد از محاربه با این گروه و چون از این دعا و مناجات فارغ شد با یاران خویش گفت كه ما در خدمت رسول(صلى الله علیه و آله) سه نوبت با این عَلَمها كه در لشكر معاویه اند با مخالفین و مشركین حرب كرده ایم و این زمان با اصحاب این رایات حرب مى باید كرد و بر شما مخفى و پوشیده نماند كه من امروز كشته خواهم شد و من چون از این عالم فانى رو به سراى جاودانى نهم كار من حواله به لطف ربّانى كنید و خاطر جمع دارید كه امیرالمؤمنین(علیه السلام) مقتداى ما است، فرداى قیامت از جهت اَخیار با اَشرار خصومت خواهد كرد. و چون عمّار از گفتن امثال این كلمات فارغ گشت تازیانه بر اسب خود زد و در میدان آمده قتال آغاز نهاد و على التّعاقب و التّوالى حمله ها مى كرد و رجزها مى گفت تا جماعتى از تیره دلان شام به گرد او درآمدند و شخصى مُكَنّى به اَبى العادیه زخمى بر تهیگاه وى زد و از آن زخم بى تاب و توان شد و به صف خویش مراجعت نمود و آب طلب داشت غلام او «رشد» نام قَدَحى شیر پیش او آورد، چون عمّار نظر در آن قدح كرد فرمود: صَدَقَ رَسُول اللَّه(صلى الله علیه و آله) و از حقیقت این سخن استفسار نمودند، جواب فرمود كه رسول خدا(صلى الله علیه و آله) مرا اخبار نموده كه آخر چیزى كه از دنیا روزى تو باشد شیر خواهد شد؛ آنگاه قدح شیر را بر دست گرفته بیاشامید و جان شیرین نثار جانان كرده به عالم بقا خرامید و امیرالمؤمنین(علیه السلام) بر این حال اطلاع یافته بر بالین عمار آمد و سر او را به زانوى مبارك نهاده فرمود:
اَلا اَیُّهَا الْمَوْتُ الَّذی هُوَ قاصِدی ----- اَرِحْنى فَقَدْ اَفْنَیْتَ كُلَّ خَلیلٍ
اَراكَ بَصیراً بِالَّذینَ اُحِبُّهُمْ ----- كَانَّكَ تَنْحُو نَحْوَهُمْ بِدَلیلٍ
پس زبان به كلمه اِنا للَّه و اِنا اِلَیْه راجِعُونَ گشوده فرمود هركه از وفات عمّار دلتنگ نشود او را از مسلمانى نصیب نباشد خداى تعالى بر عمّار رحمت كند در آن ساعت كه او را از بدو نیك سؤال كنند، هرگاه كه در خدمت رسول خدا(صلى الله علیه و آله) سه كس دیده ام چهارم ایشان عمار بوده و اگر چهار كس دیده ام عمّار پنجم ایشان بوده، نه یك بار عمار را بهشت واجب شد بلكه بارها استحقاق آن پیدا كرده جَنّات عَدْن او را مُهَیّا و مُهَنّا باد كه او را بكشتند و حق با او بود و او با حق بود؛ چنانكه رسول خدا(صلى الله علیه و آله) در شأن او فرموده: یَدُورُ مَعَ عَمّارٍ حَیْثُ دارَ و بعد از آن على(علیه السلام) فرمود كشنده عمّار و دشنام دهنده و رباینده سلاح او به آتش دوزخ معذب خواهد شد. آنگاه قدم مبارك پیش نهاد بر عمّار نماز گزارد و به دست همایون خویش او را در خاك نهاد. رَحْمَةُ اللَّهِ وَرِضْوانُه عَلَیْه وَطُوبى لَهُ و حُسْنُ مآب.
خوش دمى كز بهر یار مهربان میرد كسى ----- چون بباید مُردبارى این چنین میرد كسى
چون شهید عشق را در كوى خود جا مى دهند ----- جاى آن دارد كه بهر آن زمین میرد كسى (470)

[شرح حال قیس بن عاصم ]

پانزدهم قیس بْن عاصِم الْمِنْقَرىّ در سال نهم با وَفْد بنى تَمیم به خدمت حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) اسلام آورد حضرت فرمود: هذا سَیِّدُ اَهْلِ الْوَبَر.(471) و او مردى عاقل و حلیم بود؛ چندان كه احنف بن قیس معروف به كثرت حلم، حلم را از او آموخته؛ چنانكه در تاریخ است كه وقتى از احنف پرسیدند كه از خود حلیم تر كسى یافته اى؟ گفت: آرى من این حلم را از قیس بْن عاصم منقرى آموخته ام. یك روز به نزد او آمدم او با مردى سخن مى گفت ناگاه چند تن از مردم بَرادَر او را با دست بسته آوردند و گفتند هم اكنون پسرت را مقتول ساخت او را بسته آوردیم، قیس این بشنید و قطع سخن خویش نكرد آنگاه كه سخنش تمام گشت پسر دیگرش را طلبید و گفت: قُمْ یا بُنَىَّ اِلى عَمِّكَ فَاَطْلِقْهُ وَاِلى اَخیكَ فَاَدْفِنْهُ؛ یعنى برخیز اى پسرك من، دست عمویت را بگشا و برادرت را به خاك سپار! آنگاه فرمود: مادر مقتول را صد شتر عطا كن باشد كه حزن او اندك شود این بگفت و از طرف اَیمَن به سوى اَیْسَر تكیه زد و بگفت:
اِنّی امْرؤْ لایَعْتَری خُلْقی ----- دَنَسٌ یُفَنِّدُهُ ولا أَفِنُ (472)
و این قیس همان است كه با جماعتى از بنى تمیم خدمت حضرت رسول خدا(صلى الله علیه و آله) رسیدند و از آن حضرت موعظه نافعه خواستند آن حضرت ایشان را موعظه فرمود به كلمات خود، از جمله فرمود: اى قیس! چاره اى نیست از براى تو از قرینى كه دفن شود با تو و او زنده است و دفن مى شوى تو با او و تو مرده اى پس او اگر «كریم» باشد گرامى خواهد داشت ترا و اگر او «لئیم» باشد واخواهد گذاشت ترا و به داد تو نرسد و محشور نخواهى شد مگر با او و مبعوث نشوى مگر با او و سؤال كرده نخواهى شد مگر از او؛ پس قرار مده آن را مگر عمل صالح؛ زیرا كه اگر صالح باشد اُنس خواهى گرفت با او و اگر فاسد باشد وحشت نخواهى نمود مگر از او و او عمل تو است. قیس عرض كرد: یا نبى اللَّه! دوست داشتم كه این موعظه به نظم آورده شود تا ما افتخار كنیم به آن بر هر كه نزدیك ما است از عرب و هم آن را ذخیره خود مى كردیم. آن جناب فرستاد حَسّان بن ثابت شاعر را حاضر كنند كه به نظم آورد آن را؛ صَلْصال بن دَلْهَمِسْ حاضر بود و به نظم درآورد آن را پیش از آنكه حَسّان بیاید، و گفت:
تَخَیَّرْ خلیطاً مِنْ فِعالِكَ اِنَّما ----- قَرینُ الْفَتى فِی الْقَبْر ما كانَ یَفْعَلُ
ولابُدَّ قَبْلَ الْمَوْتِ مِنْ اَنْ تُعِدَّهُ ----- لِیَوْمٍ یُنادِى المَرْءُفیهِ فَیُقْبِلُ
فَاِنْ كُنْتَ مَشْغُولاً بِشَى ءٍ فلا تَكُنْ ----- بِغَیْرِ الَّذی یَرْضى بِهِ اللَّهُ تَشْغَلُ
فَلَنْ یَصْحُبَ الاِنْسانَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ ----- وَمِنْ قَبْلِهِ اِلاَّ الَّذی كانَ یَعْمَلُ
اَلا اِنَّمَا الإنسانُ ضَیْفٌ لاَهْلِهِ ----- یُقیمُ قَلیلاً بَیْنَهُمْ ثُمَّ یَرْحَلُ (473)

[شرح حال مالك بن نُوَیْره ]

شانزدهم مالِكِ بْنِ نُوَیْرَة الحنفى الیربوعى از ارداف ملوك و شجاعان روزگار و فُصحاى شیرین گفتار و صحابه سیّد مختار و مخلصان صاحب ذوالفقار بوده. قاضى نوراللَّه در «مجالس» شطرى از احوال خیر مآل او و شهادت یافتن او به سبب محبّت اهل بیت در دست خالد بن ولید ذكر كرده و هم در احوال او گفته از برآء بن عازب روایت كرده اند كه گفت در اثناى آنكه حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) با اصحاب خود نشسته بودند رؤساى بنى تمیم كه یكى از ایشان مالك بن نُوَیْره بود درآمدند و بعد از اداى خدمت گفت: یا رسول اللَّه! عَلِّمْنِى الایمانَ فَقالَ لَهُ رَسُولُ اللَّه(صلى الله علیه و آله) : الإیمانُ اَنْ تَشْهَدَ اَنْ لااِلهَ اِلاَّ اللَّهُ وَاَنّی رَسُولُ اللَّهِ وَتُّصَلِّىَ الْخَمْسَ وَتَصُومَ شَهْرَ رَمَضانَ وَتُؤَدِّىَ الزَّكوةَ وَتَحُجَّ الْبَیْتَ وَتُوالى وَصِیّى هذا. وَاَشارَ اِلى عَلِىّ بْنِ ابى طالب(علیه السلام) .
؛ یعنى مالك به حضرت رسالت گفت: مرا طریق ایمان بیاموز، آن حضرت فرمود: ایمان آن است كه گواهى دهى به آنكه لا اِلهَ اِلاَّ اللَّه و به آنكه من رسول خدایم و نماز پنجگانه بگزارى و روزه ماه رمضان بدارى و به اداى زكات و حجّ خانه خداى رو آورى و این را كه بعد از من وصِىّ من خواهد بود دوست دارى و اشاره به على بن ابى طالب(علیه السلام) كرد، و دیگر آنكه خون ناحق نریزى و از دزدى و خیانت بپرهیزى و از خوردن مال یتیم و شُرْب خَمْر بگریزى و ایمان به احكام شریعت من بیاورى و حلال مرا حلال و حرام مرا حرام دانى و حقگذارى ضعیف و قوى و صغیر و كبیر به جا آرى. آنگاه شرایع اسلام و احكام آن را بر او شمرد تا یاد گرفت. آنگاه مالك برخاست و از غایت نشاط دامن كشان مى رفت و با خود مى گفت: تَعَلَّمْتُ الایمانَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ؛ یعنى به خداى كعبه كه احكام دین آموختم و چون از نظر حضرت رسالت (صلى الله علیه و آله) دور شد آن حضرت فرمودند كه:
«مَنْ اَحَبَّ اَنْ یَنْظُرَ اِلى رَجُلٍ مِنْ اَهْلِ الجَنَّةِ فَلْیَنْظُرْ اِلى هذا الرّجُلِ»
دو نفر از حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) دستورى طلبیده از عقب او رفتند و آن بشارت به وى رسانیدند و از او التماس نمودند كه چون حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) ترا از اهل جنّت شمرده مى خواهیم كه جهت ما طلب مغفرت كنى، مالك گفت: لا غَفَرَ اللَّهُ لكُما؛خداى تعاى شما را نیامرزد كه حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) كه صاحب شفاعت است مى گذارید و از من درخواست مى كنید كه جهت شما استغفار كنم!؟ پس آن دو نفر مُكَدَّر بازگشتند چون حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) را نظر بر روى ایشان افتاد گفت كه فِى الْحَقِّ مَبْغضَةٌ؛ یعنى شنیدن سخن حق گاه است كه آدمى را خشمناك و مُكَدَّر سازد. و آخر چون حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) وفات یافت مالك به مدینه آمد و تفحّص نمود كه قائم مقام حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) كیست؟ در یكى از روزهاى جمعه دید كه ابوبكر بر منبر رفته و از براى مردم خطبه مى خواند، مالك بى طاقت شد با ابوبكر گفت كه تو همان برادر تیمى ما نیستى؟ گفت: بلى، مالك گفت: چه كار پیش آمد آن وصّى حضرت(صلى الله علیه و آله) را كه مرا به ولایت او مأمور ساخته بود؟ مردم گفتند: اى اعرابى! بسیار است كه كارى از پس كارى حادث مى شود. مالك گفت: واللَّه! هیچ كارى حادث نشده بلكه شما خیانت كرده اید در كار خدا و رسول خدا(صلى الله علیه و آله) بعد از آن متوجه ابوبكر شد و گفت: كیست كه ترا بر این منبر بالا برده و حال آنكه وصّى پیغمبر نشسته است، ابوبكر به حاضران گفت كه این اعرابى بَوالٌ عَلى عَقِبیه را از مسجد رسول(صلى الله علیه و آله) بیرون كنید. پس قُنْفُذ و خالد بن ولید برخاستند و مالك را پى گردنى زده از مسجد بیرون كردند. مالك بر اشتر خود سوار شد صلوات بر حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) فرستاد و بعد از صلوات این ابیات بر زبان راند:
اَطَعْنا رَسُولَ اللَّهِ ما كانَ بَیْنَنا ----- فَیا قَوْمِ ما شَاْنی وَشَاْنِ اَبى بَكْرٍ
اِذا ماتَ بَكْرٌ قامَ بَكْرٌ مَقامَهُ ----- فَتِلْكَ وَبَیْتِ اللَّهِ قاصِمَةُ الظَّهْرِ(474)
مؤلف گوید: كه شیعه و سنى نقل كرده اند كه خالد بن ولید، مالك را بى تقصیر بكشت و سر او را دیك پایه نمود و در همان شب كه او را به قتل رسانید با زوجه اش همبستر شد و طایفه مالك را بكشت و زنان ایشان را اسیر كرده به مدینه آوردند و ایشان را اهل «رِدَّه» نامیدند.(475)