منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

[شرح حال خالد بن سعید]

هشتم خالد بن سَعید بن العاص بن اُمیّة بن عبدالشمس بن عبدمناف بن قصّى القرشى الأموى، نجیب بنى امیّه و از سابقین اوّلین و متمسّكین به ولایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) بوده. و سبب اسلام او آن شد كه در خواب دید آتش افروخته است و پدرش مى خواهد او را در آن آتش افكند حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) او را به سوى خود كشید و از آتش نجاتش داد. خالد چون بیدار شد اسلام آورد.(440) و او با جعفر به حبشه مهاجرت كرد و با جعفر مراجعت نمود و در غزوه طائف و فتح مكّه و حُنَین بوده و از جانب حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) والى بر صدقات یمن بوده و اوست كه با نجاشى پادشاه حبشه، امّ حبیبه دختر ابوسفیان را در حبشه براى حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) عقد بستند. خالد بعد از وفات پیغمبر(صلى الله علیه و آله) با ابوبكر بیعت نكرد تا آنگاه كه امیرالمؤمنین(علیه السلام) را اكراه بر بیعت نمودند او از روى كراهت بیعت نمود و او یكى از آن دوازده نفر بود كه انكار بر ابوبكر نمودند و محاجّه كردند با او در روز جمعه در حالى كه بر فراز منبر بود و حدیث آن در كتاب «احتجاج»و «خصال» است.(441)
در «مجالس المؤمنین» است كه دو برادران او ابان و عمر نیز از بیعت با ابوبكر ابا نمودند و متابعت اهل بیت نمودند. وَقالُوا لَهُمْ اِنَّكُمْ لَطُوالُ الشَّجَرِ طَیِّبَةُ الثَّمَر وَ نَحْنُ تَبَعٌ لَكُمْ.(442)
نهم خُزیمَة(443) ابن ثابت الأنصارى مُلَقَّب به «ذوالشَّهادَتَیْن»؛ به سبب آنكه حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) شهادت او را به منزله دو شهادت اعتبار فرموده در غزاى بدر و مابعد آن از مَشاهد حاضر بوده و از سابقین كه رجوع كردند به امیرالمؤمنین(علیه السلام) معدود است. از «كامل بهائى» نقل است كه در روز صِفّین خُزَیمة بن ثابت و ابوالهیثم انصارى جِدى مى نمودند در نصرت على(علیه السلام) ، آن حضرت فرمود: اگرچه در اوّل امر مرا خذلان كردند امّا به آخر، توبه كردند و دانستند كه آنچه كردند بد بود.(444)صاحب «استیعاب»(445)آورده كه خزیمه در حرب صفین ملازم حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) بود و چون عمّار یاسر شهید شد او نیز شمشیر كشیده با دشمنان كارزار مى كرد تا شربت شهادت چشید رضوان اللَّه تعالى علیه.
و روایت شده كه امیرالمؤمنین(علیه السلام) در هفته آخر عمر خود خطبه خواند و آن آخر خطبه حضرت بود و در آن خطبه فرمود:
اَیْنَ اِخْوانِى الَّذینَ رَكِبُوا الطَّریقَ وَمَضَوْا عَلَى الحَقِّ؟ اَیْنَ عَمّارُ؟ وَاَیْنَ ابْنُ التَّیِهانُ؟ وَاَیْنَ ذُو الشَّهادَتَیْنِ؟ وَاَیْنَ نُظَرآؤُهُمْ مِنْ اِخْوانِهِمُ الَذینَ تَعاقَدوُا عَلَى الَمَنِیَّةِ وَاُبْرِدَ بِرُؤُسِهِمْ اِلَى الْفَجَرَةِ. ثُمَّ ضَرَبَ(علیه السلام) یَدَهُ اِلى لِحْیَتِهِ الشَریفَةِ فَاَطالَ البُكاءَ ثُمَّ قالَ أَوْهِ عَلى اِخْوانِىَ الَّذینَ تَلَوُا الْقُرآنَ فَاَحْكَمُوهُ.(446)[یعنى: كجایند برادران من كه راه حق را سپردندو با حق رخت به خانه آخرت بردند؟ كجاست عمّار؟ كجاست پسر تیهان؟ و كجاست ذوالشَّهادتَیْن؟ و كجایند همانندانِ ایشان از برادرانشان كه با یكدیگر به مرگ پیمان بستند و سرهاى آنان را به فاجران هدیه كردند؟ پس دست به ریش مبارك خود گرفت و زمانى دراز گریست سپس فرمود: دریغا! از برادرانم كه قرآن را خواندند و در حفظ آن كوشیدند].

[شرح حال زید بن حارثه ]

دهم زید بن حارثة بن شُراحیل الكَلْبى، و او همان است كه در زمان جاهلیت اسیر شد حكیم بن حزام او را در بازار عُكاظ از نواحى مكّه بخرید از براى خدیجه آورد؛ خدیجه- رضى الله عنها او را به رسول خدا(صلى الله علیه و آله) بخشید. حارثه چون این بدانست خدمت رسول خدا(صلى الله علیه و آله) آمد و خواست تا فدیه دهد و پسر خود را برهاند، حضرت فرمود: او را بخوانید و مختار كنید در آمدن با شما یا ماندن به نزد من؛ زید گفت: هیچ كس را بر محمّد(صلى الله علیه و آله) اختیار نكنم! حارثه گفت: اى فرزند! بندگى را بر آزادگى اختیار مى نمائى و پدر را مهجور مى گذارى؟ گفت: من از آن حضرت آن دیده ام كه ابداً كسى را بر آن حضرت اختیار نخواهم كرد. چون حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) این سخن از زید شنید او را به حجر مكّه آورد و حضّار را فرمود: اى جماعت! گواه باشید كه زید فرزند من است، ارث از من مى برد و من ارث از او مى برم. چون حارثه این بدید از غم فرزند آسوده گشت و مراجعت كرد. از آن وقت مردم او را زید بن محمد(صلى الله علیه و آله) نام كردند. این بود تا خداوند اسلام را آشكار نمود و این آیه مباركه فرود شد: «ما جَعَلَ اَدْعِیآءَكُمْ اَبْنآءَكُمْ..».(447)
چون حكم برسید فى قَوْلِهِ تعالى: «اُدْعُوهُمْ لابائهِمْ» كه فرزند خوانده را به اسم پدرش بخوانند، این هنگام زید بن حارثه خواندند و دیگر زید بن محمّد(صلى الله علیه و آله) نگفتند(448) و آیه شریفه «ما كانَ مُحَمَّدٌ اَبا اَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ»(449) نیز اشاره به همین مطلب است نه آنكه مراد آن باشد كه پدر حسن و حسین نیست؛ چه آنها پسران رسول خدا(صلى الله علیه و آله) مى باشند به حكم «اَبْنآئَنا»(450) در آیه مباهله و غیره. و زید، كُنْیَه اش ابواُسامه است به نام پسرش اُسامه و شهادتش در مؤته واقع شد در همان جائى كه جعفر بن ابى طالب(علیه السلام) شهید گشته.(451)

[شرح حال سَعْد بن عُباده ]

یازدهم سَعْد بْن عُبادَة بْن دُلَیْم بْن حارِثَةِ الْخَزْرَجى الأنصارى، سیّد انصار و كریم روزگار و نقیب رسول مختار(صلى الله علیه و آله) بوده؛ در عقبه و بدر حاضر شده و در روز فتح مكّه رایت مبارك حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) به دست او بوده و او مردى بزرگ بوده وجودى به كمال داشت و پسرش قیس و پدر و جدّش نیز «جواد» بودند و در اطعام مهمان و واردین خوددارى نمى فرمودند؛ چنانچه در زمان دُلیم جدّش منادى ندا درمى داد هر روز در اطراف دارضیافت او «مَنْ اَرادَ الشَّحْمَ وَاللَّحْمَ فَلْیَأْتِ دارَ دُلَیْم». بعد از دُلَیْم، پسرش عُباده نیز به همین طریق بود و از پس او سعد نیز بدین قانون مى رفت و قیس بن سعد از پدران بهتر بود. و دُلَیْم و عُباده هر سال ده نفر شتر از براى صنم منات هدیه مى كردند و به مكّه مى فرستادند و چون نوبت به سعد و قیس رسید كه مسلمانى داشتند آن شتران را همه سال به كعبه مى فرستادند. و وارد شده كه وقتى ثابت بن قیس با رسول خدا(صلى الله علیه و آله) ، گفت: یا رسول اللَّه! قبیله معد در جاهلیّت پیشوایان جوانمردان ما بودند، حضرت فرمود:
النّاسُ مَعادِنُ كَمَعادِنِ الذَّهَبِ وَالفِضَّةِ خِیارُهُمْ فِى الْجاهِلِیَّةِ خِیارُهُمْ فِى الاِسْلامِ اِذا فَقَهُوا.
و سعد چندان غیور بود كه غیر از دختر باكره تزویج نكرد و هر زنى كه طلاق گفت كسى جرئت تزویج او نكرد.(452)
بالجمله؛ این سعد همان است كه در روز سقیفه او را آورده بودند در حالتى كه مریض بود و خوابانیده بودند و خَزْرَجیان مى خواستند با او بیعت كنند و مردم را نیز به بیعت او مى خواندند لكن بیعت از براى ابوبكر شد و چون مردم جمع شدند كه با ابوبكر بیعت كنند بیم مى رفت كه سعد در زیر قدم طریق عدم سپارد، لاجَرَم فریاد برداشت كه اى مردم مرا كشتید! عُمر گفت: اُقْتُلُوا سَعْداً قَتَلَهُ اللَّهُ؛ بكشید او را كه خدایش بكشد. قیس بن سعد كه چنین دید برجست و ریش عمر را بگرفت و بگفت: اى پسر صَهّاك حبشیّه و اى ترسنده گریزنده در میدان و شیر شرزه امن و امان! اگر یك موى سَعد بن عُباده جنبش كند از این بیهوده گوئى یك دندان در دهان تو به جاى نماند از بس دهانت با مشت بكوبند.(453) و سعد بن عباده به سخن آمد و گفتا: اى پسر صَهّاك! اگر مرا نیروى حركت بود در كیفر این جسارت كه ترا رفت هرآینه تو و ابوبكر در بازار مدینه از من نعره شیرى مى شنیدید كه با اصحاب خود از مدینه بیرون مى شدید و شما را ملحق مى كردم به جماعتى كه در میان ایشان بودید ذلیل و ناكس تر مردم به شمار مى شدید. آنگاه گفت: یا آلَ خَرْزَج احْمِلُونى مِنْ مَكانِ الْفِتْنَةِ. او را به سراى خویش حمل كردند و بعد هم هرچه خواستند كه از وى بیعت بگیرند بیعت نكرد و گفت: سوگند به خداى كه هرگز با شما بیعت نكنم تا هرچه تیر در تیركش دارم بر شما بیندازم و سنان نیزه ام را از خون شما خضاب كنم و تا شمشیر در دستم است بر شما شمشیر زنم و با اهل بیت و عشیره ام با شما مقاتلت كنم و به خدا سوگند كه اگر تمام جن و انس با شما جمع شوند من با شما دو عاصى بیعت نكنم تا خداى خود را ملاقات كنم. و آخر الأمر بیعت نكرد تا در زمان عمر از مدینه به شام رفت و او را قبیله بسیار در حوالى دمشق بود هر هفته در دهى پیش خویشان خود مى بود در یك وقتى از دهى به دهى دیگر مى رفت از باغى كه در رهگذر او بود او را تیر زدند و به قتل رسانیدند و نسبت دادند قتل او را به جنّ و اززبان جنّ ساختند:
قَدْ قَتَلْنا سَیّدَ الخَزْرَج سَعْدَ بْنَ عُبادَه ----- فَرَمَیْناهُ بِسَهْمَیْن فَلَمْ نَخْطَ فُؤادَهُ (454)