فهرست کتاب


منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

فصل دهم :در ذكر احوال چند نفر از اصحاب پیغمبر(صلى الله علیه و آله) و اشاره به فضائل آنها

[شرح حال جناب سلمان(رحمه الله ) ]

اوّل سلمان محمّدى است رضوان اللَّه علیه (382)، كه اوّل اركان اربعه و مخصوص به شرافت «سَلْمانُ منَّا اَهْلَ الْبَیْتِ»(383) و منخرط در سِلك اهل بیت نبوّت و عصمت است و در فضیلت او، جناب رسول خدا(صلى الله علیه و آله) فرموده:
سَلْمانُ بَحْرٌ لایُنْزَفٌ وَكَنْز لایُنْفَدُ، سلمانُ مِنّا اَهْلَ الْبَیْتِ یَمْنَحُ الْحِكمَةَ وَیُؤتى الْبُرهانَ.(384)
و حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) او را مثل لقمان حكیم بلكه حضرت صادق(علیه السلام) او را بهتر از لقمان فرموده و حضرت باقر(علیه السلام) او را از «متوسّمین»(385) شمرده است.(386) و از روایات مستفاد شده كه آن جناب «اسم اعظم» مى دانست (387)و از مُحدَّثین (388) (به فتح دال) بوده. و از براى ایمان ده درجه است و او در درجه دهم بوده و عالم به غیب و منایا و از تُحَف بهشت در دنیا میل فرموده و بهشت مشتاق و عاشق او بوده و خدا و رسول(صلى الله علیه و آله) او را دوست مى داشتند. و حق تعالى پیغمبر(صلى الله علیه و آله) را امر فرموده به محبّت چهار نفر كه سلمان یكى از ایشان است و آیاتى در مدح او و اَقران او نازل شده و جبرئیل هر وقت بر حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) نازل مى شد امر مى كرده از جانب پروردگار كه سلمان را سلام برساند و مطّلع گرداند او را به علم منایا و بلایا و اَنساب (389)؛ و شبها براى او در خدمت رسول خدا(صلى الله علیه و آله) مجلس خلوتى بوده و حضرت رسول و امیرالمؤمنین صلوات اللَّه علیهما و آلهما چیزهائى تعلیم او فرمودند از مكنون و مخزون علم اللَّه كه احدى غیر او قابل و قوّه تحمّل آن را نداشته؛ و رسیده به مرتبه اى كه حضرت صادق(علیه السلام) فرموده:
«اَدْرَكَ سَلْمانُ الْعِلْمَ الاَوَّلَ وَالْعِلْمَ الاخِرَ وهُوَ بَحْرٌ لا یُنْزَحُ وَهُوَ مِنّا اَهْلَ الْبَیْتِ».(390)
سلمان درك كرد علم اوّل و آخر را و او دریائى است كه هرچه از او برداشته شود تمام نشود و او از ما اهل بیت است.
قاضى نوراللَّه فرموده: «سلمان فارسى از عنفوان صبا در طلب دین حقّ ساعى بود و نزد علماء ادیان از یهود و نصارى و غیرهم تردّد مى نمود و در شدائدى كه از این ممَرّ به او مى رسید صبر مى ورزید تا آنكه در سلوك این طریق زیاده از ده خواجه او را فروختند و آخر الأمر نوبت به خواجه كاینات - علیه و آله افضل الصّلوة رسید و او را از قوم یهود به مبلغى خرید و محبّت و اخلاص و مودّت و اختصاص او نسبت به آستان نبوى به جائى رسید كه از زبان مبارك آن سرور به مضمون عنایت مشحون سَلْمانُ مِنّا اَهْلَ الْبَیْتِ سرافراز گردید وَلَنِعْمَ ما قیلَ:
كانَتْ مَوَدَّةُ سَلْمان لَهُ نَسَباً ----- وَلَمْ یَكُنْ بَیْنَ نُوحٍ وَابْنِه رَحِماً».(391)
شیخ اجلّ ابوجعفر طوسى نَوَّرَاللَّهُ مَشْهَدَهُ در كتاب «امالى» از منصور بن بزرج روایت نموده كه گفت به حضرت امام جعفر صادق(علیه السلام) گفتم كه اى مولاى من از شما بسیار ذكر سلمان فارسى مى شنوم سبب آن چیست؟ آن حضرت در جواب فرمودند كه مگو سلمان فارسى بگو سلمان محمّدى و بدان كه باعث بر كثرت ذكر من او را سه فضیلت عظیم است كه به آن آراسته بود، اوّل اختیار نمودن اوهواى امیرالمؤمنین(علیه السلام) را بر هواى نفس خود، دیگر دوست داشتن او فقرا را و اختیار او ایشان را بر اغنیاء و صاحبان ثروت و مال، دیگر محبّت او به علم و علماء.
اِنَّ سَلْمانَ كانَ عَبْداً صالحاً حَنیفاً مُسْلِماً وَ ما كانَ مِنَ الْمُشْرِكینَ (392)
و همچنین روایت نموده به اسناد خود از سُدَیْر صیرفى از حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام) كه جماعتى از صحابه با هم نشسته بودند و ذكر نسب خود مى نمودند و به آن افتخار مى كردند و سلمان نیز در آن میان بود، پس عُمر رو به جانب سلمان كرد و گفت: اى سلمان! اصل و نسب تو چیست؟
فَقالَ سَلْمانُ: اَنَا سَلْمانُ بْنُ عَبْدِاللَّهِ كُنْتُ ضالاً فَهَد انِىَ اللَّهُ بِمُحمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَكُنْتُ عائِلاً فَاَغْنانِىَ اللَّهُ بِمُحمَّدِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَكُنْتُ مَمْلوكاً فَاَعْتَقَنى اللَّهُ تعالى بِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَهذا حَسَبی وَنَسَبی یا عُمَرُ. انتهى.(393)
و در خبر است كه وقتى ابوذر بر سلمان وارد شد در حالتى كه دیگى روى آتش گذاشته بود ساعتى با هم نشستند و حدیث مى كردند ناگاه دیگ از روى سه پایه غلطید و سرنگون شد و ابداً از آنچه در دیگ بود قطره اى نریخت ، سلمان آن را برداشت و به جاى خود گذاشت؛ باز زمانى نگذشته بودكه دوباره سرنگون شد و چیزى از آن نریخت؛ دیگر باره سلمان آن را برداشت و به جاى خود گذاشت. ابوذر وحشت زده از نزد سلمان بیرون شد و به حالت تفكّر بود كه جناب امیرالمؤمنین(علیه السلام) را ملاقات نمود و حكایت را براى آن حضرت بگفت، آن جناب فرمود: اى ابوذر! اگر خبر دهد سلمان ترا به آنچه مى داند هرآینه خواهى گفت رَحِم اللَّهُ قاتِلَ سَلْمانَ! اى ابوذر سلمان باب اللَّه است در زمین، هر كه معرفت به حال او داشته باشد مؤمن است و هركه انكار او كند كافر است و سلمان از ما اهل بیت است.(394)
و هم وقتى مقداد بر سلمان وارد شد دید دیگى سر بار گذاشته بدون آتش مى جوشد، به سلمان گفت: اى ابوعبداللَّه! دیگ بدون آتش مى جوشد؟! سلمان دودانه سنگ برداشت و در زیر دیگ گذاشت سنگها شعله كشیدند مانند هیزم دیگ جوشش زیادتر شد. سلمان فرمود: جوش دیگ را تسكین كن. مقداد گفت: چیزى نیست كه در دیگ بزنم تا جوش او را فرو نشانم. سلمان دست مبارك خود را مانند كفچه داخل در دیگ كرد و دیگ را بر هم زد تا جوشش ساكن شد و مقدارى از آن آش برداشت با دست خود و با مقداد میل فرمود. مقداد از این واقعه خیلى تعجّب كرد و قصّه را براى رسول خدا(صلى الله علیه و آله) نقل كرد.(395)
بالجمله؛ روایات در مدح او زیاده از آن است كه ذكر شود و بیاید جمله اى از آنها در احوال حضرت ابوذر(رضى الله عنه) .
در سَنَه 36 در مدائن وفات كرد و حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) در همان شب از مدینه به «طىّ الارض» بر سر جنازه او حاضر شد و او را غسل داد و كفن كرد و نماز بر او خواند و در همانجا به خاك رفت. و در روایتى است كه چون امیرالمؤمنین(علیه السلام) بر سر جنازه سلمان وارد شد رِداء از صورت او برداشت سلمان به صورت آن جناب تبسّمى كرد حضرت فرمود:
«مَرْحَبا یااَبا عَبْداللَّهِ اِذا لَقیتَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وآلِهِ فَقُلْ لَهُ مامَرَّ عَلى اَخیك مِنْ قَوْمِكَ».
پس حضرت او را تجهیز كرد و بعد از تجهیز و تكفین ایستاد به نماز بر او، حضرت جعفر طیّار و حضرت خضر در نماز حضرت سلمان حاضر شدند در حالتى كه با هر كدام از آن دو نفر هفتاد صف از ملائكه بود كه در هر صفى هزار هزار فرشته بود.(396) و حضرت امیر(علیه السلام) در همان شب به مدینه مراجعت فرمود و فعلاً قبر شریف سلمان در مدائن بابقعه و صحن بزرگى ظاهر و مزار هر بادى و حاضر است. و من در «هدیة الزّائرین» و «مفاتیح» زیارت آن جناب را نقل كرده ام.(397)

[شرح حال ابوذر غفارى ]

دوم اَبُوذَر(رضى الله عنه) است، اسم آن جناب جُندب بن جُناده (398) از قبیله بَنى غِفار است و آن جناب یكى از اركان اربعه و سوم كس و به قولى چهارم یا پنجم كس است كه اسلام آورد(399) و بعد از مسلمانى به اراضى خود شد و در جنگ بَدْر و اُحُد و خَنْدق حاضر نبود آنگاه به خدمت حضرت رسول خداى(صلى الله علیه و آله) شتافت و ملازمت خدمت داشت و مكانت او در نزد رسول خداى(صلى الله علیه و آله) زیاده از آن است كه ذكر شود و حضرت در حق او فراوان فرمایش كرده و او را «صِدّیقُ امّت»(400) و «شبیه عیسى بن مریم»(401) در زهد گرفته و در حق او حدیث مشهور «ما اَظَلَّتِ الخَضْراء الخ» فرموده.(402)
علامه مجلسى در «عین الحیاة» فرموده كه آنچه از اخبار خاصّه و عامّه مستفاد مى شود آن است كه بعد از رتبه معصومین(علیهم السلام) در میان صحابه كسى به جلالت قدر و رفعت شأن سلمان فارسى و ابوذر و مقداد نبود و از بعضى اخبار ظاهر مى شود كه سلمان بر او ترجیح دارد و او بر مقداد.(403)
و فرموده از حضرت امام موسى كاظم(علیه السلام) مروى است كه در روز قیامت منادى از جانب ربّ العزّة ندا كند كه كجایند حوارى و مخلصان محمّد بن عبداللَّه كه بر طریقه آن حضرت مستقیم بودند و پیمان آن حضرت را نشكستند؟ پس برخیزد سلمان و ابوذر و مقداد.(404) و مروى است از حضرت صادق(علیه السلام) كه حضرت پیغمبر(صلى الله علیه و آله) فرمود كه خدا مرا امر كرده است به دوستى چهار كس از صحابه، گفتند: یا رسول اللَّه كیستند آن جماعت؟ فرمود كه علىّ بن ابى طالب و مقداد و سلمان و ابوذر.(405) و به اسانید بسیار در كتب سنى و شیعه مروى است كه حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) فرمود كه آسمان سایه نكرده بر كسى و زمین برنداشته كسى را كه راستگوتر از ابوذر باشد.(406)
و ابن عبدالبرّ كه از اعاظم علماى اهل سنت است در كتاب «استیعاب» از حضرت رسالت(صلى الله علیه و آله) روایت كرده است كه فرمود: ابوذر در میان امّت من به زهد عیسى بن مریم است. و به روایت دیگر شبیه عیسى بن مریم است در زهد.(407) و ایضاً روایت نموده است ك حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمودند كه ابوذر علمى چند ضبط كرد كه مردمان از حمل آن عاجز بودند و گرهى بر آن زد كه هیچ از آن بیرون نیامد.(408)
ابن بابویه(رضى الله عنه) به سند معتبر از حضرت صادق(علیه السلام) روایت كرده است كه روزى ابوذر(رضى الله عنه) بر حضرت رسالت پناه(صلى الله علیه و آله) گذشت، جبرئیل به صورت دحیه كلبى در خدمت آن حضرت به خلوت نشسته و سخنى در میان داشت، ابوذر گمان كرد كه دحیه كلبى است و با حضرت حرف نهانى دارد بگذشت، جبرئیل گفت: یا رسول اللَّه! اینك ابوذر بر ما گذشت و سلام نكرد اگر سلام مى كرد ما او را جواب سلام مى گفتیم به درستى كه او را دعائى هست كه در میان اهل آسمانها معروف است، چون من عروج كنم از وى سؤال كن. چون جبرئیل برفت ابوذر بیامد، حضرت فرمود كه اى ابوذر! چرا بر ما سلام نكردى؟ ابوذر گفت: چنین یافتم كه دحیه كلبى در حضرتت بود و براى امرى او را به خلوت طلبیده اى نخواستم كلام شما را قطع كنم؛ حضرت فرمود كه جبرئیل بود و چنین گفت، ابوذر بسیار نادم شد، حضرت فرمود: چه دعا است كه خدا را به آن مى خوانى كه جبرئیل خبر داد كه در آسمانها معروف است؟ گفت این دعا را مى خوانم:
اَللّهُمَّ اِنّی اَسْئَلُكَ الایمانَ بِكَ وَالتَّصْدیقَ بِنَبِیِّكَ وَالْعافِیَةَ مِنْ جَمیعِ الْبَلاءِ وَالشُّكْرَ عَلى الْعافیَةِ وَالْغِنى عَنْ شِرار النّاسِ.(409)
از حضرت امام محمّد باقر(علیه السلام) منقول است كه ابوذر از خوف الهى چندان گریست كه چشم او آزرده شد، به او گفتند كه دعا كن كه خدا چشم تو را شفا بخشد. گفت: مرا چندان غم آن نیست. گفتند چه غم است كه ترا از چشم خود بى خبر كرده؟ گفت: دو چیز عظیم كه در پیش دارم كه بهشت و دوزخ است!(410)
ابن بابویه از عبداللَّه بن عبّاس روایت كرده كه روزى رسول خدا(صلى الله علیه و آله) در مسجد قُبا نشسته بود و جمعى از صحابه در خدمت او بودند فرمود: اوّل كسى كه از این در درآید در این ساعت، شخصى از اهل بهشت باشد! چون صحابه این را شنیدند جمعى برخاستند كه شاید مبادرت به دخول نمایند؛ پس فرمود: جماعتى الحال داخل شوند كه هر یك بر دیگرى سبقت گیرند هركه در میان ایشان مرا بشارت دهد به بیرون رفتن آذرماه، او از اهل بهشت است؛ پس ابوذر با آن جماعت داخل شد، حضرت به ایشان فرمود: ما در كدام ماهیم از ماههاى رومى؟ ابوذر گفت كه آذر به در رفت یا رسول اللَّه. حضرت فرمود كه من مى دانستم ولیكن مى خواستم كه صحابه بدانند كه تو از اهل بهشتى و چگونه چنین نباشى و حال آنكه ترا بعد از من از حرم من به سبب محبّت اهل بیت من و دوستى ایشان بیرون خواهند كرد، پس تنها در غربت زندگانى خواهى كرد و تنها خواهى مرد، و جمعى از اهل عراق سعادت تجهیز و دفن تو خواهند یافت آن جماعت رفیقان من خواهند بود در بهشتى كه خدا پرهیزكاران را وعده فرموده.(411)
ارباب سِیَر معتمده نقل كرده اند كه حاصلش این است كه ابوذر در زمان عُمَر به ولایت شام رفت و در آنجا بود تا زمان خلافت عثمان و بنابر آنكه مُعاویة بن ابى سفیان از جانب عثمان والى آن ولایت بود و به تجملات دنیا و تشیید مبانى و عمارات عُلیا مشعوف و مایل بود زبان به توبیخ و سرزنش او گشاده و مردم را به ولایت خلیفه بحق حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) ترغیب مى نمود و مناقب آن حضرت را بر اهل شام مى شمرد به نحوى كه بسیارى از ایشان را به تشیّع مایل گردانید و چنین مشهور است كه شیعیانى كه در شام و «جَبَل عامل»اند به بركت ابوذر است. مُعاویه حقیقت حال را به عثمان نوشت و اعلام نمود كه اگر چند روز دیگر در این ولایت بماند مردم این ولایت را از تو منحرف مى گرداند. عثمان در جواب او نوشت كه چون نامه من به تو برسد البتّه باید كه ابوذر را بر مركبى درشت رَوْ نشانى و دلیلى عنیف با او فرستى كه آن مركب را شب و روز براند تا خواب بر او غالب شود و ذكر من و ذكر تو از خاطر او فراموش شود. چون آن نامه به معاویه رسید ابوذر را بخواند و او را بر كوهان شترى درشت رَوْ و برهنه بنشاند و مرد درشت عنیف را با او همراه كرد. ابوذر(رضى الله عنه) مردى دراز بالا و لاغر بود و آن وقت شیب و پیرى اثرى تمام بر او كرده بود و موى سر و روى او سفید گشته ضعیف و نحیف شده. «دلیل» شتر را به عنف مى راند و شتر جهاز نداشت از غایت سختى و ناخوشى كه آن شتر مى رفت رانهاى ابوذر مجروح گشت و گوشت آن بیفتاد و كوفته و رنجور به مدینه داخل شد و با عثمان ملاقات نموده آنجا نیز بر اعمال و اقوال عثمان اعتراض مى كرد و هرگاه او را مى دید این آیه را مى خواند:
«یَوْمَ یُحْمى عَلَیْها فى نار جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ..».(412)
و غرضش تعریض بر عثمان بود الى غیر ذلك.(413)
بالجمله؛ عثمان تاب امر به معروف و نهى از منكر ابوذر نیاورد و حكم به خروج او و اهل و عیال او را از مدینه به رَبَذَه كه بهترین مواضع نزد او بودنمود و به این اكتفا نكرده او را از فتوى دادن مسلمانان منع نمود و به این نیز اكتفا ننموده در حین خروج ابوذر، حكم نمود كه هیچ كس بر تشییع او اقدام ننماید. امیرالمؤمنین(علیه السلام) و حسنین(علیهماالسلام) و عقیل و عمّار یاسر و بعضى دیگر به مشایعت او بیرون رفتند و مروان بن الحكم در راه ایشان را پیش آمده گفت: چرا از شما حركتى صادر گردد كه خلاف حكم خلیفه عثمان باشد؟ و میان امیرالمؤمنین(علیه السلام) و مروان گفتگویى شد حضرت امیر(علیه السلام) تازیانه در میان دو گوش اشتر مروان زد، مروان نزد عثمان رفته شكایت كرد. چون حضرت امیر(علیه السلام) و عثمان با هم ملاقات كردند عثمان به حضرت امیر(علیه السلام) ، گفت كه مروان از تو شكوه دارد كه تازیانه در میان دو گوش اشتر او زده اى؟ آن حضرت جواب دادند كه اینك شتر من بر دَر سراى ایستاده است حكم بفرماى تا مروان بیرون رود و تازیانه در میان دو گوش او زند.(414)
بالجمله؛ ابوذر در رَبَذَه شد و ابتلاى او به جائى رسید كه فرزندش «ذَرّ» وفات یافت و او را گوسفندى چند بود كه معاش خود و عیال به آنها مى گذرانید آفتى در میان آنها به هم رسید و همگى تلف شدند و زوجه اش نیز در رَبَذَه وفات یافت. همین ابوذر مانده بود و دخترى كه نزد وى مى بود، دختر ابوذر گفت كه سه روز بر من و پدرم گذشت كه هیچ به دست ما نیامد كه بخوریم و گرسنگى بر ما غلبه كرد پدر به من گفت كه اى فرزند، بیا به این صحراى ریگستان رویم شاید گیاهى به دست آوریم و بخوریم؛ چون به صحرا رفتیم چیزى به دست نیامد؛ پدرم ریگى جمع نمود و سر بر آن گذاشت نظر كردم چشمهاى او را دیدم مى گردد و به حال احتضار افتاده، گریستم و گفتم: اى پدر من! با تو چه كنم در این بیابان با تنهائى و غربت؟ گفت: اى دختر! مترس كه چون من بمیرم جمعى از اهل عراق بیایند و متوجّه امور من شوند و به درستى كه حبیب من رسول خدا(صلى الله علیه و آله) مرا در غزوه تَبوك چنین خبر داده؛ اى دختر چون من به عالم بقاء رحلت كنم عبا را بر روى من بكش و بر سر راه عراق بنشین چون قافله پیدا شود نزدیك برو و بگو ابوذر كه از صحابه حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) است وفات یافته. دختر گفت كه در این حال جمعى از اهل رَبَذَه به عیادت او آمدند و گفتند: اى ابوذر! چه آزار دارى و از چه شكایت دارى؟ گفت: از گناهان خود. گفتند: چه چیز خواهش دارى؟ گفت: رحمت پروردگار خود مى خواهم. گفتند: آیا طبیبى مى خواهى كه براى تو بیاوریم؟ گفت: طبیب مرا بیمار كرده، طبیب خداوند عالمیان است درد و دوا از اوست! دختر گفت كه چون نظر وى بر ملك الموت افتاد گفت: مرحبا به دوستى كه در هنگامى آمده است كه نهایت احتیاج به او دارم و رستگار مباد كسى كه از دیدار تو نادم و پشیمان گردد، خداوندا! مرا زود به جوار رحمت خویش برسان به حق تو سوگند كه مى دانى كه همیشه خواهان لقاى تو بوده ام و هرگز كارِهْ مرگ نبوده ام. دختر گفت كه چون به عالم قدس ارتحال نمود عبا را بر سر او كشیدم و بر سر راه قافله عراق نشستم، جمعى پیدا شدند به ایشان گفتم كه اى گروه مسلمانان! ابوذر مصاحب حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) وفات یافته؛ ایشان فرود آمدند و بگریستند و او را غسل دادند و كفن كردند و بر او نماز گزارده و دفن كردند و مالك اشتر در میان ایشان بود.(415)
مروى است كه مالك گفت من او را در حلّه اى كفن كردم كه با خود داشتم و قیمت آن حلّه چهار هزار درهم بود.(416) و ابن عَبْدالبرّ ذكر كرده است كه وفات ابوذر در سال سى و یكم یا سى و دوم هجرت بود و عبداللَّه بن مسعود بر او نماز گزاشت.(417)