منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

وقایع سال نهم هجرى

در مستهلّ سال نهم هجرى، حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) براى اخذ زكات عاملان بگماشت تا به قبائل مسلمانان سفر كرده زكات اموال ایشان را مأخوذ دارند. بنو تمیم زكات خود را ندادند پنجاه نفر براى كیفر آنها كوچ كردند پس ناگهانى برایشان بتاختند و یازده مرد و یازده زن و سى كودك از ایشان اسیر كرده به مدینه بردند. از دنبال ایشان، بزرگان بنى تَمیم مانند عُطارد بْن حاجب بن زُرارَة و زِبْرِقانْ بن بَدْر و عَمْرو بْن اَهْتَمْ و اَقْرَع بن حابِس با خطیب و شاعر خود به مدینه آمدند و به در حُجُرات پیغمبر(صلى الله علیه و آله) عبور مى كردند و مى گفتند: یا محمد(صلى الله علیه و آله) ! بیرون آى؛ آن حضرت را از خواب قیلوله بیدار كردند. این آیه مباركه در این باب نازل شد:
«اِنَّ الَّذینَ یُنادُونَكَ مِنْ وَرآءِ الْحُجُراتِ اَكْثَرُهُمْ لا یَعْقِلُونَ وَلَوْ اَنَّهُمْ صَبَروُا حَتّى تَخْرُجَ اِلَیْهِمْ لَكَانَ خَیْراً لَهُم وَاللَّهُ غَفُور رَحیمٌ».(293)
پس بنوتَمیم عرض كردند كه ما شاعر و خطیب خود را آورده ایم تا با تو به طریق مفاخرت سخن كنیم. حضرت فرمود: ما بِالشِّعْرِ بُعِثْتُ وَلا بِالْفِخارِ اُمِرْتُ [من نه براى شعر گفتن مبعوث شده ام و نه براى مفاخرت كردن امر شده ام ]بیارید تا چه دارید. عُطارِد برخاست و خطبه در فضیلت بنوتمیم خواند؛ پس زِبْرِقان (294) بن بدر این اشعار انشاد كرد:
نَحْنُ الْكِرامُ فَلاحَىٌّ یُعادِلُنا ----- نَحْنُ الرُّؤُسُ وَفینا السّادَةُ الرُّفَعُ
وَنُطْعِمُ النّاسَ عِنْدَ الْقَحْطِ كُلَّهُمُ ----- مِنَ الشَّریف اِذا لَمْ یُونَسِ الْفَزَعُ
چون خطیب و شاعر بنوتمیم سخن به انجام بردند، ثابت بن قیس خطیب انصار به فرمان حضرت سید ابرار(صلى الله علیه و آله) خطبه اى اَفْصَح و اَطْوَل از خطبه ایشان ادا كرد؛ آنگاه حضرت، حَسّان را طلبید و امر فرمود ایشان را جواب گوید؛ حسّان قصیده اى در جواب گفت كه این چند شعر از آن است:
اِنَّ الذَّوائِبَ مِنْ فِهْرٍ وَاِخْوَتِهِمْ ----- قَدْ بَیَّنُوا سُنَّةً لِلنّاسِ تُتَّبَعُ
یَرْضى بِها كُلُّ مَنْ كانَتْ سَریرَتُهُ ----- تَقْوىَ الاِلهِ وَبِالاَمْرِ الَّذی شَرَعُوا
قَوْمٌ اِذا حارَبُوا ضَرُّوا عَدُوَّهُم ----- اَوْ حاوَلُوا النَّفْعَ فی اَشْیاعِهِمْ نَفَعُوا
سَجِیَّةٌ تِلْكَ مِنْهُمْ غَیْرُ مُحْدَثَةٍ ----- إنّ الخَلائِقَ حَقاً شَرُّها البَدَعُ
لا یَرْفَعُ النَّاسُ ما اَوْهَتْ اَكُفُّهُمْ ----- عِنْدَ الدِّفاعِ وَلا یُوهُونَ ما رَفَعُوا
اِنْ كانَ فِی النّاسِ سَبّاقُونَ بَعْدَهُمُ ----- فَكُلّ سَبْقٍ لاَدْنى سَبْقِهمْ تَبِعُ
لایَجْهَلُونَ وَاِنْ حاوَلَتْ جَهْلَهُمُ ----- فی فَضْلِ اَحْلامِهِمْ عَنْ ذاكَ مُتَّسَعُ
اِنْ عِفَّةٌ ذُكِرَتْ فِی الْوَحْی عِفَّتُهُمْ ----- لایَطْمَعُونَ وَلا یُرْدیهِمُ الطَّمَعُ
اَقْرَع بن حابِس گفت: سوگند به خداى كه محمّد را از غیب ظفر كرده اند، خطیب او از خطیب ما و شاعر او از شاعر ما نیكوتر است و اسلام خویش را استوار كردند؛ پس حضرت اسیران ایشان را بازگردانید و هر یك را عطائى درخور او عنایت فرمود.

ذكر غزوه تَبُوك (295)

و آن نام موضعى است میان حِجْر(296) و شام؛ و نام حِصن و چشمه اى است كه لشكر اسلام تا آنجا براندند و این غزوه را غزوه فاضحه نیز گویند؛ چه بسیار كس از منافقین در این غزوه فضیحت شدند و این لشكر را جیش العُسْره گویند؛ چه در سختى و قحطى زحمت فراوان دیدند. و این غزوه واپسین غزوات رسول خدا(صلى الله علیه و آله) است و سبب این غزوه آن بود كه كاروانى از شام به مدینه آمد براى تجارت به مردم مدینه ابلاغ كردند كه سلطان روم تجهیز لشكرى كرده و قبائل لَخْم و حُذام و عامله و غَسّان نیز بدو پیوسته اند و آهنگ مدینه دارند، و اینك مقدّمه این لشكر به «بَلْقاء» رسیده لاجَرَم رسول خدا(صلى الله علیه و آله) فرمان كرد كه مسلمانان از دور و نزدیك ساخته جنگ شوند. لكن این سفر به مردم مدینه دشوار مى آمد؛ چه هنگام رسیدن میوه ها و نباتات و درودن حبّات و غلات بود و این سفر دور و هوا گرم و اعداء بسیار بودند لاجرم تثاقل مى ورزیدند آیه شریفه آمد كه:
«یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا مالَكُمْ اِذا قیلَ لَكُمْ انْفِرُوا فی سَبیلِ اللَّهِ اثّاقَلْتُمْ...».(297)
پس جماعتى براى تجهیز جیش صدقات خود را آوردند و ابوعقیل انصارى مزدورى كرده بود، دو صاع خرما تحصیل كرده یك صاع براى عیال خود نهاد و یك صاع دیگر براى ساز لشكر آورد. حضرت آن را گرفت و داخل صدقات كرد، منافقان بر قِلّت صدقه او سُخریّه كردند و بعضى حرفها زدند، آیه شریفه نازل شد:
«اَلَّذینَ یَلْمِزوُنَ الْمُطَّوِّعینَ مِنَ الْمُؤمِنینَ فِى الصَّدَقاتِ...»(298)
بالجمله؛ بسیارى از زنان مسلمین زیورهاى خود را براى حضرت فرستادند تا در اِعداد و تهیه سپاه به كار برد،پس حضرت كار لشكر بساخت و همى فرمود نَعْلَینْ فراوان با خود بردارید؛ چه مردم را چون نعلین باشد به شمار سواران رود؛ پس سى هزار لشكر آهنگ سفر تَبوك كرد و از این جماعت هزار تن سواره بود. جماعتى كه هشتاد و دو تن به شمار آمدند به عذر فقر و عدم بضاعت خواستند با لشكر كوچ نكنند و دیگر عذرها تراشیدند، پیغمبر (صلى الله علیه و آله) فرمود: زود باشد كه خداوند حاجت مرا به شما نگذارد ؛ پس این آیه نازل شد:
«وَجآءَ الْمُعَذِّرُونَ مِنَ الاَعْرابِ لِیُؤذَنَ لَهُمْ..».(299)
و دیگر گروهى از منافقین بدون آنكه عذرى بتراشند از كوچ دادن تقاعد ورزیدند و بعلاوه مردم را نیز از این سفر بیم مى دادند و مى گفتند هوا گرم است یا آنكه مى گفتند محمد(صلى الله علیه و آله) گمان مى كند كه حرب روم مانند دیگر جنگها است، هرگز یك نفر هم از این لشكر كه با وى مى روند برنمى گردند، و امثال این سخنان مى گفتند، در شأن ایشان نازل شد «فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ..».(300)

[علّت شركت نكردن على(علیه السلام) در جنگ تبوك ]

چون رسول خداى(صلى الله علیه و آله) بعضى از منافقین را رخصت اقامت و تقاعد از سفر فرمود حق تعالى نازل فرمود «عَفَى اللَّهُ عَنْكَ لِمَ اَذِنْتَ لَهُمْ..».(301)
بالجمله؛ چون منافقین رخصت اقامت یافتند در خاطر نهادند كه هرگاه سفر پیغمبر(صلى الله علیه و آله) طول بكشد یا در تبوك شكسته شود خانه آن حضرت را نهب و غارت كنند و عشیرت و عیال را آن حضرت از مدینه بیرون نمایند. حضرت چون از مَكنون خاطر منافقین آگهى یافت، امیرالمؤمنین(علیه السلام) را به خلیفتى در مدینه گذاشت تا منافقین از قصد خود باز ایستند و هم مردم بدانند كه خلافت و نیابت بعد از پیغمبر(صلى الله علیه و آله) از براى على(علیه السلام) است، پس از مدینه بیرون شد منافقین گفتند رسول خداى(صلى الله علیه و آله) را از على(علیه السلام) ثقلى در خاطر است و اگرنه چرا او را با خود كوچ نداد. این خبر چون به امیرالمؤمنین(علیه السلام) رسید از مدینه بیرون شده در جُرْف به آن حضرت پیوست و این مطلب را به حضرتش عرض كرد، حضرت او را امر به برگشتن كرد و فرمود:
«اَما تَرْضى اَنْ تَكُونَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هارونَ مِنْ مُوسى اِلاّ اَنَّهُ لانَبِىَّ بَعْدى».(302)
بالجمله؛ رسول خداى(صلى الله علیه و آله) طریق تبوك پیش داشت و لشكر كوچ دادند و در هیچ سفر چنین سختى و صعوبت بر مسلمانان نرفت؛ چه بیشتر لشكریان هر ده تن یك شتر زیادت نداشتند و آن را به نوبت سوار مى گشتند و چندان از زاد و توشه تهى دست بودند كه دو كس یك خرما قوت مى ساخت، یك تن لختى مى مكید و یك نیمه آن را از بهر رفیق خود مى گذاشت!
«وَكانَ زادُهُمُ الشَّعیرَ الْمُسَوَّسَ (303) وَالتَّمْرَ الزَّهیدَ(304) وَالإهالَةَ(305)السَّخَنَةَ».(306)
و دیگر آنكه با حِدّت هوا و سورت گرما آب در منازل ایشان نایاب بود چندان كه با این همه قِلّت راحله، شتر خویش را مى كشتند و رطوبات اَحشاء و اَمعاى آن را به جاى آب مى نوشیدند و از این جهت این لشكر را جَیْشُ الْعُسْرَةِ مى نامیدند كه ملاقات سه عسرت بزرگ كردند.
قالَ اللَّه تَعالى: «لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِىِّ وَالْمُهاجِرینَ وَالاَنْصارِ الَّذینَ اتَّبَعُوهُ فى ساعَةِ الْعُسْرَةِ..».(307)