منتهی الآمال تاریخ چهارده معصوم (جلد اول )

حاج شیخ عباس قمی (رضوان الله علیه) تحقیق: صادق حسن زاده‏

[پیشنهاد سلمان در جنگ خندق ]

امّا از آن سوى، چون این خبر به پیغمبر(صلى الله علیه و آله) رسید با اصحاب در این باب مشورت فرمود، سلمان(رضى الله عنه) عرض كرد كه در ممالك ما چون لشكرى انبوه بر سر بلدى تاختن كند از بهر حصانت گرد آن شهر را خندقى كنند تا روى جنگ از یك سوى باشد، حضرت سخن او را پسندید اصحاب را امر به حَفْر خندق فرمود. هر ده كس را چهل ذَرْع و به روایتى ده ذرع بهره رسید و پیغمبر(صلى الله علیه و آله) نیز با ایشان در حفر خندق مدد مى فرمود تا مدت یك ماه كار خندق را به پایان رسانیدند و طُرق آن را بر هشت باب نهادند و پیغمبر(صلى الله علیه و آله) فرمان داد تا در هر باب یك تن از مهاجر و یك تن از انصار با چند كس از لشكر حارس و حافظ باشند و حصار مدینه را نیز استوار فرموده زنان و كودكان را با اموال و اثقال جاى دادند سه روز پیش از آمدن قریش این كارها به نظام شد.
امّا از آن سوى ابوسفیان حُیَىّ بن اَخطب را طلبید و گفت: اگر توانى جهود بنى قریظه را از محمد(صلى الله علیه و آله) بگردانى نیكوكارى است. حُیَىّ ابن اخطب به در حصار كعب بن اسد كه قائد قبیله بنى قریظه بود آمد در بكوفت. كعب دانست كه حُیَىّ است و از بهر چه آمده پاسخ نداد. دوباره سندان بكوفت و فریاد كرد كه اى كعب در بگشاى كه عزّت ابدى آورده ام اشراف قریش و قبائل عرب همدست و همداستان شده اینك ده هزار مرد جنگى در مى رسند. كعب گفت: ما در جوار محمد(صلى الله علیه و آله) جز نیكوئى مشاهده نكرده ایم بى موجبى معاهده او را نشكنیم.
بالجمله؛ حُیَىّ بن أَخطب به حیله و شیطنت داخل در حصار شده و دل كَعْب را نرم كرد و سوگند یاد كرد كه اگر قریش از محمّد(صلى الله علیه و آله) بازگردند من به حصار تو درآیم تا آنچه از براى تو است مرا باشد آنگاه عهدنامه پیغمبر(صلى الله علیه و آله) را گرفت و پاره كرد و بیرون شده به ابوسفیان پیوست و او را بدین نقض عهد مژده داد. چون نقض عهد قریظه در چنین وقت كه لشكر قریش مى رسید خَطْبى عظیم بود مسلمانان را كسرى در قلوب افتاد، پیغمبر(صلى الله علیه و آله) ایشان را دل همى داد و از جانب خداى وعده نصرت نهاد.
در این هنگام لشكر كفّار فوج فوج از قفاى یكدیگر رسیدند بعضى از مسلمین كه دلهاى ضعیف داشتند چون این لشكر انبوه بدیدند چنان ترسیدند كه چشمها در چشمخانه ها جا به جاى شد و دلها از فزع به گلوگاه رسید.
كَما قالَ اللَّهُ تعالى: «اِذْ جآؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَ مِنْ اَسْفَلَ مِنْكُمْ وَاِذْ زاغَتِ الاَبْصارُ.»(237)
بالجمله؛ لشكر كفّار از دیدن خندق شگفت ماندند؛ چه هرگز خندق ندانسته بودند. پس از آن سوى خندق بیست و چهار روز یا بیست و هفت روز مسلمانان را حصار دادند. اصحاب پیغمبر(صلى الله علیه و آله) در تنگناى محاصره گرفتار رنج و تَعَب بودند بعضى از منافقین مسلمانان را بیم داد و ایشان را بیاموخت كه حفظ خانه هاى خود را بهانه كرده رو به سوى مدینه كنند.
قالَ اللَّهُ تَعالى: «وَیَسْتَاْذِنُ فَریقٌ مِنْهُمُ النَّبِىَ یَقُولُونَ اِنَّ بُیُوتَنا عَوْرَةٌ وَ ماهِىَ بِعَوْرَةٍ اِنْ یُریدوُنَ اِلاّ فِراراً.»(238)
بالجمله؛ در ایّام محاصره حربى واقع نشد جز آنكه تیر و سنگ به هم مى انداختند. پس یك روز عمرو بن عَبْدَودّ و نَوْفَلْ بن عبداللَّه بن الْمُغَیْرَه و ضِرار بْن الْخَطّاب و هُبَیْرَة بن اَبى وَهب و عِكْرِمَة بن اَبى جَهْل و مِرْداس فِهْرى كه همه از شُجْعان و فُرْسان قریش بودند تا كنار خندق تاختن كردند و مضیقى پیدا كرده از آن تنگناى جستن كردند و ابوسفیان و خالد بن الولید با جماعتى از مبارزان قریش در كنار خندق صف زدند، عمرو بانگ داد كه شما هم درآئید. گفتند شما ساخته باشید اگر حاجت افتد ما نیز به شما پیوسته شویم.
پس عمرو چون دیو دیوانه اسب بر جهاند و لختى گرد میدان براند و ندائى ضخم در داد و مبارز طلبید چون عمرو را «فارس یَلْیَل» مى نامیدند و او را با «هزار سوار» برابر مى نهادند واصحاب، وصف شجاعت او را شنیده بودند لا جَرَم كَاَنَّ عَلى رُؤُسِهِمُ الطَّیْرُ سرها به زیر افكندند. ابن الخطّاب به جهت عذر اصحاب سخنى چند از شجاعت عمرو تذكره كرد كه خاطر اصحاب شكسته تر شد و منافقان چیره تر شدند. رسول خدا(صلى الله علیه و آله) چون شنید كه عمرو مبارز مى طلبد فرمود: هیچ دوستى باشد كه شر این دشمن بگرداند؟ على مرتضى صلوات اللَّه علیه عرض كرد: من به میدان او شوم و با او مبارزت كنم. حضرت خاموش شد. دیگر باره عمرو ندا در داد كه كیست از شما كه به نزد من آید و نبرد آزماید و گفت اَیُّها النّاس شما را گمان آن است كه كشتگان شما به بهشت روند و كشتگان ما به جهنّم، آیا دوست نمى دارد كسى از شما كه سفر بهشت كند یا دشمن خود را به جهنّم فرستد؟ پس اسب خود را به جولان درآورد و گفت:
وَلَقَدْ بَحِحْتُ مِنَ النِّداءیِجَم ----- عِكُمْ هَلْ مِنْ مبارز؟(239)؛ یعنى بانگ من درشت و خشن شد از بس طلب مبارز كردم. حضرت رسول(صلى الله علیه و آله) فرمود: كیست كه این سگ را دفع كند؟ كسى جواب نداد، امیرالمؤمنین(علیه السلام) برخاست و گفت: من مى روم او را دفع كنم. حضرت پیغمبر(صلى الله علیه و آله) فرمود كه: یا على، این عمرو بن عَبْدَودّ است! على(علیه السلام) عرض كرد: من على بن ابى طالبم!
و چه نیكو گفته مرحوم ملك الشعرا در این مقام:
پیمبر سرودش كه عمرو است این ----- كه دست یلى آخته زآستین
على گفت اى شاه اینك منم ----- كه یك بیشه شیر است در جوشنم
پس پیغمبر(صلى الله علیه و آله) زره خود را كه «ذات الفضول» نام داشت بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) پوشانید و عمامه سحاب خود را بر سر او بست و دعا در حق او كرد و او را به میدان فرستاد. امیرالمؤمنین(علیه السلام) به سرعت آهنگ عمرو كرد و در جواب اشعار او فرمود:
لاتَعْجَلَنَّ فَقَدْ اَتا ----- كُ مُجیبُ صَوتِكَ غَیْرَ عاجزٍ
ذُونِیَّةٍ وَبَصیرَةٍ ----- وَالصِدْقُ مُنْجى كُلَّ فائزٍ
اِنّى لَاَرْجُو اَنْ اُقیمَ ----- عَلَیْكَ نائِحَةَ الْجَنائِزِ
مِنْ ضَرْبَةٍ نَجْلاء یَبْقى ----- صَوْتُها بَعْدَ الْهَزائِز(240)
این وقت پیغمبر (صلى الله علیه و آله) فرمود: «بَرَزَ الأیمانُ كُلُّهُ اِلَى الشِّركِ كُلِهِ» (241) پس امیرالمؤمنین(علیه السلام) عمرو را دعوت فرمود به یكى از سه امره یا اسلام آورد، یا دست از جنگ پیغمبر(صلى الله علیه و آله) بدارد، یا از اسب پیاده شود.عمرو امر سوم را اختیار كرد امّا در نهان از جنگ با امیرالمؤمنین(علیه السلام) ترسناك بود. لاجَرَم گفت: یا على به سلامت باز شو هنوز ترا میدان و نبرد با مردان نرسیده، «هنوزت دهان شیر بوید همى» و من اینك هشتاد ساله مَردم، دیگر آنكه من با پدرت دوست بودم و دوست ندارم كه ترا بكشم و نمى دانم پسر عمّت به چه ایمنى ترا به جنگ من فرستاد و حال آنكه من قدرت دارم ترا به نیزه ام برُبایم و در میان آسمان و زمین مُعلّق بدارم كه نه مرده باشى و نه زنده.
امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرمود: این سخنان بگذار، همانا من دوست مى دارم كه ترا در راه خدا بكشم. پس عمرو پیاده شد و اسب خود راپى كرد و با شمشیر كشیده بر سر امیرالمؤمنین(علیه السلام) تاخت و با یكدیگر سخت بكوشیدند كه زمین از گرد تاریك شد و لشكریان از دو جانب ایشان را نمى دیدند. آخِر الأَمر عمرو فرصتى كرد و شمشیر خود را بر امیرالمؤمنین(علیه السلام) فرود آورد، امیرالمؤمنین (علیه السلام) سپر در سر كشید شمشیر عمرو سپر را دو نیمه كرد و سر آن جناب را جراحتى رسانید، حضرت امیرالمؤمنین(علیه السلام) چون شیر زخم خورده شمشیرى بر پاى او زد و پاى او را قطع كرد، عمرو به زمین افتاد، حضرت بر سینه اش نشست، عمرو گفت: یا على! قَدْ جَلَسْتَ مِنّی مَجْلِساً عَظیما، یعنى اى على! در جاى بزرگى نشستى. آنگاه گفت: چون مرا كشتى جامه از تن من باز مكن، فرمود این كار بر من خیلى آسان است.

[كشته شدن عمرو بن عبدودّ به دست على(علیه السلام) ]

و ابن ابى الحدید و غیر او گفته اند كه چون امیرالمؤمنین(علیه السلام) از عمرو ضربت خورد چون شیر خشمناك بر عمرو شتافت و با شمشیر سر پلیدش را از تن بینداخت و بانگ تكبیر برآورد مسلمانان از صداى تكبیر على(علیه السلام) دانستند كه عمرو كشته گشت. پس رسول خدا(صلى الله علیه و آله) فرمود كه ضربت على در روز خندق بهتر است از عبادت جن و انس تا روز قیامت.(242)
شیخ اُزْرى قصّه قتل عمرو را در قصیده «هائیّه» ایراد فرموده مناسب مى دانم در اینجا ذكر نمایم؛ قالَ(رضى الله عنه) :
ظَهَرَتْ مِنْهُ فِی الْوَرى سَطَواتٌ ----- ما اَتَى الْقَوْمُ كُلُّهُمْ ما اَتیها
یَوْمَ غَصَّتْ بِجَیْشِ عَمْرو بْنِ وَدٍّ ----- لَهَواتِ الْفَلا وَضاقَ فَضاها
وَتَخَطّى اِلىَ الْمَدینَةِ فَرْداً ----- لایَهابُ الْعِدى وَلایَخْشاها
فَدَعاهُمْ وَ هُمْ اُلوُفٌ وَلكِنْ ----- یَنْظُرُونَ الَّذی یَشِبُّ لَظاها
اَیْنَ اَنتُمْ مِنْ قَسْوَرٍ عامِرىٍّ ----- تَتَّقِى الاُسْدَ بَاْسَهُ فی شَراها
اَیْنَ مَنْ نَفْسُهُ تَتُوقُ اِلَى الْجَنّاتِ ----- اَوْ یُورِدُ الْجَحیمَ عِداها
فَابْتَدَى الْمُصْطَفى یُحَدِّثُ ----- عَمّایُوجَرُ الصّابِرُونَ فى اُخْریها
قائلاً اِنَّ لِلْجَلیلِ جِناناً ----- لَیْسَ غَیْرَ الْمُهاجِرینَ یَراها
مَنْ لِعَمْرٍو وَقَدْ ضَمِنْتُ عَلَى اللَّهِ ----- لَهُ مِنْ جِنانِهِ اَعْلاها
فَالْتَوَوْا عَنْ جَوابِهِ كَسَوامٍ (243) ----- لاتَراها مُجیبَةً مَنْ دَعاها
فَاِذاهُمْ بِفارِسٍ قُرَشِىٍّ ----- تَرْجُفُ الاَرْضَ خیفَةً اَنْ یَطاها
قائلاً ما لَها(244)سِواىَ كَفیلٌ ----- هذِهِ ذِمَّةٌ عَلَىَّ وَفاها
وَمَشى یَطْلُبُ الْبراز كَما ----- تَمْشی خِماصُ الْحشى اِلى مَرْعاها
فَانْتَضى مُشْرِفِیَّةً فَتلَقّى ----- سَاقَ عَمْروٍ بِضَرْبَةٍ فَبَراها
وَاِلَى الْحَشْرِ رَنَّةُ السَّیْف مِنْهُ ----- یَمْلاَءُ الْخافِقَیْنِ رَجْعُ صَداها
یا لَها ضَرْبَةً حَوَتْ مَكْرُماتٍ ----- لَمْ یَزِنْ ثِقْلَ اَجْرِها ثَقَلاها
هذِهِ مِنْ عُلاهُ اِحْدى الْمَعالى ----- وَعَلى هذِهِ فَقِسْ ماسِواها
از جابر روایت است كه چون عمرو بر زمین افتاد رفقاى او گریختند و از خندق عبور كردند و نوفل بن عبداللَّه در میان خندق افتاد، مسلمانان سنگ بر او مى افكندند او گفت مرا به این مذلّت مكشید كسى بیاید و با من مقاتله كند. امیرالمؤمنین(علیه السلام) پیش شده و به یك ضربت كارش بساخت و هُبَیْره را ضربتى بر قرپوس زینش زد زره اش را افكند و بگریخت. پس جابر گفت: چه بسیار شبیه است قصّه كشتن عمرو به قصّه كشتن داود جالوت را!
بالجمله؛ آنگاه كه جنگ به پاى رفت قریش كس فرستادند كه جَسَد عمرو و نوفل را از مسلمانان بخرند و ببرند، رسول خداى(صلى الله علیه و آله) فرمود: هُوَ لَكُمْ لا نَاْكُلُ ثَمَنَ الْمَوْتى؛ جسدها مال خودتان باشد ما بهاى مردگان نمى خواهیم.
چون اجازت برفت خواهر عمرو بر بالین او بنشست دید كه زره عمرو كه مانند آن در عرب یافت نمى شد با سایر اسلحه و جامه از تن عمرو بیرون نكرده اند، گفت: ماقَتَلَهُ اِلاّ كُفْوٌ كَریمٌ؛ یعنى برادر مرا نكشته است مگر مردى كریم. پس پرسید: كیست كشنده برادر من؟ گفتند: على بن ابى طالب(علیه السلام) ! آنگاه این دو بیت انشاء كرد:(245)
لَوْ كانَ قاتِلُ عَمرْوٍوغَیْرَ قاتِلهِ ----- لَكُنْتُ اَبْكی عَلَیْهِ آخِرَ الْاَبَدِ
لكِنّ قاتِلَهُ مَنْ لایُعابُ بِهِ ----- مَنْ كانَ یُدْعى اَبُوهُ بَیْضَة الْبَلَدِ(246)
[یعنى اگر كُشنده عَمْرو، غیر كشنده او(یعنى على(علیه السلام) ) مى بود، هر آینه گریه مى كردم بر او تا آخرالزمان. لیكن كشنده عمرو كسى است كه عیب كرده نمى شود عمرو به كشته شدن از دست او آن كسى كه خوانده مى شد پدرش مهتر مردم.]
وبالجمله؛ در این محاصره قریش اصحاب پیغمبر(صلى الله علیه و آله) را، كار بر اصحاب پیغمبر(صلى الله علیه و آله) كه سخت بود.
ابوسعید خُدرى خدمت پیغمبر(صلى الله علیه و آله) عرض كرد: قَدْ بَلَغَتِ الْقُلُوبُ الحَناجِرَ؛ جانهاى ما به لب آمد آیا كلمه اى تلقین مى فرمایید كه بدان ایمنى جوئیم؟ حضرت فرمود: بگویید اَللهُمَّ استُرْ عَوْراتِنا وَ امِنْ رَوْعاتِنا. منافقین نیز زبان شناعت دراز داشتند، پیغمبر(صلى الله علیه و آله) به مسجد فتح درآمد و دست به دعا برداشت و گفت: یاصَریخَ الْمَكْرُوبینَ (الدّعاء) و از حق تعالى خواست كفایت دشمنان را، حق تعالى باد صبا را بر ایشان فرستاد كه زلزله در لشكرگاه كفّار درانداخت و خیمه ها و دیگ آنهارا سرنگون همى ساخت و به روایتى فرشتگان آتشها را مى نشاندند و میخهاى خِیام برمى كندند و طنابها را مى بریدند چندان كه كفار از هول و هیبت جز فرار و هزیمت چاره اى ندیدند و سبب انهزام مشركین عمده اش قتل عمرو و نوفل شد.
«وَكَفَى اللَّهُ الْمُؤمِنینَ الْقِتالَ»(بعلى بن ابى طالب) «وَكانَ اللَّهُ قَویّاً عَزیزاً»(247)
بعضى از عُلما گفته اند كه اگر نه پیغمبر(صلى الله علیه و آله) رَحمَةً لِلْعالمین بودى این باد كه بر اَحْزابْ وزید از باد عقیم عادیان در شدت و سورت افزون آمدى.
از حُذیقه نقل است كه ابوسفیان گفت كه دیرى است در این بلد ماندیم و چهارپایان خویش را سقط كردیم و كارى نساختیم جهودان نیز با ما مخالفت كردند اكنون ببینید این باد با ما چه مى كند، بهتر آن است كه به سوى مكّه كوچ دهیم و از این زحمت برهیم. این بگفت و راه برگرفت، قریش نیز جنبش كردند و به حمل اثقال مشغول گشتند و به ابوسفیان ملحق شدند.

[خیانت بنى قریظه و حكم سعد بن معاذ]

و نیز در سنه پنج، غزوه بنى قُرَیْظَه واقع شد و آن (به ضمّ قاف بر وزن جُهَیْنه است) ؛ چون پیغمبر(صلى الله علیه و آله) از جنگ خندق فارغ گشت به خانه فاطمه(علیها السلام) شد و تن بشست و مجمره طلبید تا بخور طیب كند، جبرئیل آمد و عرض كرد كه سلاح جنگ باز كردى و هنوز فرشتگان در سلاح جنگند اكنون ساخته جنگ باش و بر یهودان بنى قریظه تاختن فرماى سوگند به خداى من اینك بروم تا حصار ایشان را مانند بیضه مرغى كه بر سنگ شكنند در هم شكنم. پس بلال از جانب پیغمبر(صلى الله علیه و آله) مردم را ندا داد كه حركت كنند و نماز عصر در بنى قریظه گذاشته شود. پس پانزده روز و به قولى بیست و پنج روز گرد حصار ایشان بودند و هر روز با سنگ و تیر حرب قائم بود تا آنكه حق تعالى هَوْلى در دل یهودان افكند و از محاصره اصحاب ایشان را به تنگ آمده بودند از قِلاع خویش به زیر آمدند و به حكومت سَعد بن مُعاذ در حقّ ایشان راضى شدند. سعد گفت: حكم من آن است كه مردان بنى قریظه را بكشید و زنان و كودكانشان را برده گیرید و اموال ایشان را قسمت كنید. پس مردان ایشان كشته گشتند و زنانشان اسیر شدند و مالهایشان بهره مسلمانان شد.(248)
قال اللَّه تعالى: «وَ اَنْزَلَ الذَّینَ ظاهَرُوهُمْ مِنْ اَهْلِ الْكِتابِ مِنْ صَیاصیهِمْ وَقَذَفَ فى قُلوبِهِمُ الرُّعْبَ فریقاً یَقْتُلُونَ وَ تأْسِرونَ فرَیقاً وَاَوْرَثَكُمْ اَرْضَهُمْ وَدِیارَهُمْ وَ اَمْوالَهُمْ وَاَرْضاً لَمْ تَطَؤها وَكانَ اللَّهُ على كُلِّ شَى ء قَدیراً».(249)
و روایت است كه در غزوه خندق تیرى به رگ اكحل سَعْد بن مُعاذ رسید خون نمى ایستاد از حق تعالى خواست كه خون بایستد تا انجام امر بنى قُریظه را بر مراد دیده آن وقت زخم باز شود. این است كه كار بر مُراد او شد به همان جراحت از جهان فانى درگذشت. رَحْمةُ اللَّه عَلَیْهِ.
و نیز در سنه پنج، ماه بگرفت جهودان مدینه طاس همى زدند و رسول خداى(صلى الله علیه و آله) نماز خسوف گذاشت. و هم در این سال غزوه دومة الجندل پیش آمد.
در آن اراضى گروهى از اشرار همدست شده بر مجتازان و كاروانیان تاختن مى بردند رسول خداى(صلى الله علیه و آله) در 25 شهر ربیع الاوّل با هزار مرد رزم آزماى بیرون شده تا بدان نواحى تاختن برد. دزدان رهزن چون این بدانستند بجستند، مسلمانان مال و مواشى ایشان را مأخوذ داشته براندند و طریق مدینه پیش داشتند و بیستم ربیع الثانى وارد مدینه شدند و «دُومه»(250)موضعى است در پنج منزلى شام نزدیك «جَبَل طىّ» و مسافتش تا مدینه مشرفه پانزده یا شانزده روز است چون از سنگ بنا شده دومة الجندل گویند؛ چون كه «جندل» به معنى سنگ است.