زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

چهار حق واجب اخلاقی

اسلام كه دین كامل و جامع پروردگار مهربان است و منابع معارفش قرآن مجید و سنت پیامبر و فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام) است همه ی مردم را از نظر اخلاقی نسبت به یكدیگر مسؤول شناخته و انسان های بی تفاوت را از دایره ی محبت خدا خارج می داند .
بر هر مسلمانی واجب شده كه هر حقی را از دیگر مسلمانان به عنوان حق انسانی یا شرعی به عهده دارد حتماً ادا كند و در صورت سهل انگاری باید به انتظار عقوبت خدا باشد !
رسول بزرگوار اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) در گفتاری حكیمانه چهار حق را بر عهده ی مردم نسبت به یكدیگر واجب دانسته و ادای آن را الزامی اعلام فرموده است :
یلزَمُ الحَقّ لأُمّتی فی أربَع : یُحبّون التائبَ ، وَیَرحَمونَ الضَّعیفَ ، وَیُعینُونَ المُحسِنَ ، وَیَستَغفِرونَ لِلمُذنِب(551) .
برای امتم در چهار چیز حقّ واجب است : دوست داشتن توبه كننده ، مهرورزی به ناتوان ، یاری دادن به نیكوكار ، و طلب آمرزش برای گناهكار .
﴿صفحه 385﴾

تائب

از انسان هایی كه در پیشگاه خدای مهربان ارزش والایی می یابند و مورد احترام و دعای فرشتگان قرار می گیرند توبه كنندگان هستند .
آری ، آنان كه با گناه قطع رابطه می كنند و در حقیقت از ستم به خود و به دیگران و از تجاوز به مقررات دینی دست برمی دارند و به سوی حقایق و واقعیات شرعیه و انجام عبادت و خدمت به خلق و پاك سازی درون و برون می شتابند شایسته ی ارزش یافتن هستند .
مگر نه این است كه خدای مهربان در صریح قرآن مجید به تائبان اعلام محبت فرموده است و آنان را در مدار عشقورزی به آنان از سوی خود قرار داده است ؟
( إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ )(552) .
بی تردید خدا توبه كنندگان را دوست دارد .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
لَیسَ شَیءٌ أحبُّ إلَی اللهِ مِن مُؤمِن تَائب أَو مُؤمِنَة تَائِبَة(553) .
چیزی نزد خدا از مرد و زن مؤمنی كه به توبه برخاسته اند محبوب تر نیست .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید :
غَرسوا أشجارَ ذُنوبِهم نصب عُیونِهِم وقُلوبِهِم ، وَسَقوها بِمِیاه الندمِ فأثمَرَت لهُم السّلامَة وأعقبتهُم الرّضا وَالكِرامة(554) .
درختان گناهان را در دیده و دل كاشتند و آنها را به آب پشیمانی سیراب
﴿صفحه 386﴾
كردند ، آب پشیمانی به آنان سلامت را میوه داد و خشنودی خدا را از آنان و ارزش و كرامت را برای آنان به دنبال آورد .
بنابراین وقتی خدا اعلام می كند من توبه كننده را دوست دارم بر همه ی مردم واجب است كه توبه كننده را دوست داشته باشند و به او با دیده ی كرامت و بزرگواری بنگرند و از برخورد سرد و كسل كننده با او بپرهیزند و وی را به عنوان محبوب خدا در میان خود بپذیرند .
طرد كردن دیگران بویژه آنان كه موفق به اصلاح خود شده اند و نگاه به حقارت به دیگران به خصوص به تائبان كه گذشته ی بدی داشته اند میوه ی تلخ خودپسندی و اخلاقی شیطانی است .
هر آن كس كه خود را پسندیده باشد *** به هر مویش ابلیس خندیده باشد
نباشد پسندیده جز آن كه حقش *** در آیات قرآن پسندیده باشد
ز انوار ایمان و اسرار عرفان *** فروغی به سیماش تابیده باشد
ز دیدار او حق به دیدار آید *** كه نور خدا زو تراویده باشد
در آیینه ی روی آن صاحب دل *** خدای جهان را عیان دیده باشد
به حق بسته باشد دل غیب بین را *** ز بیگانه و خویش ببریده باشد
بود بهر حق جنبشی آن زنده دل *** نفرموده باشد نجنبیده باشد
خلایق ز حق سوی باطل گرایند *** ز حق سوی حق او گراییده باشد
بود مردمان را همه ترس از هم *** خدابین ز جز خود نترسیده باشد
نخسبد دو چشم دو بینان همه شب *** یكی بین دو چشمش نخسبیده باشد
پسندیده ی دشمنان نیز باشد *** زبس دوست او پسندیده باشد
خنك آن كه چون فیض گل های قدسی *** ز گلزار لاهوت می چیده باشد(555)

﴿صفحه 387﴾
محبتورزی به تائب او را به توبه اش دل خوش تر و نسبت به اصلاح وجودش شایق تر و در انجام عبادت و خدمت به خلق چالاك تر و نیرومندتر می كند .

رحمت آوردن به ناتوان

در رابطه با دومین حق واجب كه ادایش بر همگان لازم است و آن رحمت آوردن به حال ناتوان و جبران خلأهای او و یاری رساندنش برای برپا شدن خیمه ی زندگی اش و اداره شدن امورش در یكی از فصل های گذشته ی این نوشتار مطالبی ذكر شد .