زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

انصاف

انصاف دادن به مردم كه از زیباترین خصلت های اخلاقی است از نظر لغت به معنای عدالت ورزی و اجرای قسط و اقرار به حقوق مردم و ادای آنهاست و این كه هر خیری را كه برای خود می خواهم برای دیگران هم بخواهم و هر زیان و ضرری كه برای خود نمی پسندم برای دیگران هم نپسندم .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
أعدَلُ النّاسِ مَن رَضِیَ لِلنّاسِ مَا یَرْضَی لِنَفْسِهِ وَكَرِهَ لَهُم مَا یَكْرَهُ لِنَفْسِهِ(546) .
با انصاف ترین مردم كسی است كه آنچه را برای خود می پسندد برای همه ی مردم هم بپسندد و هرچه را برای خود نمی پسندد برای مردم هم نپسندد .
و نیز آن حضرت فرمود :
مَن وَاسَی الفَقِیرَ وَأنصَفَ النَّاسَ مِن نَفْسِهِ فَذَلِكَ المُؤمِنُ حَقّاً(547) .
﴿صفحه 383﴾
كسی كه با مال خود به تهیدست كمك كند و از سوی خود به همه ی مردم انصاف دهد مؤمن حقیقی است .
حضرت علی (علیه السلام) به محمد بن ابوبكر كه از طرف آن حضرت استاندار مصر بود نوشت :
أحِبّ لعامّة رَعِیّتك مَا تُحِبُّ لِنَفسِك وَأهل بَیتِك ، وَأكرِه لَهُم مَا تَكرَهُ لِنَفسِك وَأهلِ بَیتِك(548) .
آنچه را برای خود و خانواده ات دوست داری برای همه ی افراد تحت حكومتت دوست بدار و آنچه را برای خود و خانواده ات دوست نداری برای آنان هم دوست نداشته باش .
امام صادق (علیه السلام) به حذّاء كه از اصحابشان بود فرمود :
ألا أخبِرُكَ بِأشَدِّ مَا افْتَرَضَ اللهُ عَلَی خَلقِهِ ؟ إنصافُ النّاسِ مِن أنفُسِهِم ، مُوَاسَاةُ الإخوَانِ فِی اللهِ عَزَّ وجَلَّ وَذِكرُ اللهِ عَلی كُلِّ حَال ، فَإنْ عَرَضْتَ لَهُ طَاعةُ اللهِ عَمِلَ بِها وَإن عَرَضْتَ لَهُ مَعصِیَةٌ تَرَكَها(549) .
آیا تو را به قوی ترین اموری كه خدا بر مردم واجب نموده خبر دهم ؟ انصاف دهی به همه ی مردم از سوی خودشان ، و كمك دادن به برادران دینی با مالشان و یاد خدا در همه حال ، پس اگر طاعتی به آنان روی آورد به آن عمل كنند و اگر گناهی به آنان عرضه شد آن را ترك كنند .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
السَّابِقونَ إلَی ظِلِّ العَرشِ طُوبَی لَهُم . قِیلَ : یَا رَسولَ اللهِ ! وَمَن هُم ؟ فَقَالَ : الَّذِین یَقبَلُونَ الحَقَّ إذا سَمِعُوهُ ، وَیَبْذُلونَه إذا سُئِلُوهُ ، وَیَحكُمُونَ لِلنَّاسِ كَحُكمِهِم
﴿صفحه 384﴾
لاِنفُسِهِم ، هُمُ السَّابِقون إلَی ظِلِّ العَرْشِ(550) .
خوشا به حال پیشی گیرندگان به سوی سایه ی عرش . گفتند : ای پیامبر خدا آنان كیانند ؟ فرمود : كسانی كه وقتی حق را می شنوند می پذیرند و زمانی كه حق را از آنان می طلبند عاشقانه در اختیار خواهندگان می گذارند و همانند داوریِ نسبت به خود در حق همه ی مردم داوری می كنند ، اینان پیشی گیرندگان به سوی سایه ی عرشند .

چهار حق واجب اخلاقی

اسلام كه دین كامل و جامع پروردگار مهربان است و منابع معارفش قرآن مجید و سنت پیامبر و فرهنگ اهل بیت (علیهم السلام) است همه ی مردم را از نظر اخلاقی نسبت به یكدیگر مسؤول شناخته و انسان های بی تفاوت را از دایره ی محبت خدا خارج می داند .
بر هر مسلمانی واجب شده كه هر حقی را از دیگر مسلمانان به عنوان حق انسانی یا شرعی به عهده دارد حتماً ادا كند و در صورت سهل انگاری باید به انتظار عقوبت خدا باشد !
رسول بزرگوار اسلام (صلی الله علیه وآله وسلم) در گفتاری حكیمانه چهار حق را بر عهده ی مردم نسبت به یكدیگر واجب دانسته و ادای آن را الزامی اعلام فرموده است :
یلزَمُ الحَقّ لأُمّتی فی أربَع : یُحبّون التائبَ ، وَیَرحَمونَ الضَّعیفَ ، وَیُعینُونَ المُحسِنَ ، وَیَستَغفِرونَ لِلمُذنِب(551) .
برای امتم در چهار چیز حقّ واجب است : دوست داشتن توبه كننده ، مهرورزی به ناتوان ، یاری دادن به نیكوكار ، و طلب آمرزش برای گناهكار .
﴿صفحه 385﴾

تائب

از انسان هایی كه در پیشگاه خدای مهربان ارزش والایی می یابند و مورد احترام و دعای فرشتگان قرار می گیرند توبه كنندگان هستند .
آری ، آنان كه با گناه قطع رابطه می كنند و در حقیقت از ستم به خود و به دیگران و از تجاوز به مقررات دینی دست برمی دارند و به سوی حقایق و واقعیات شرعیه و انجام عبادت و خدمت به خلق و پاك سازی درون و برون می شتابند شایسته ی ارزش یافتن هستند .
مگر نه این است كه خدای مهربان در صریح قرآن مجید به تائبان اعلام محبت فرموده است و آنان را در مدار عشقورزی به آنان از سوی خود قرار داده است ؟
( إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ )(552) .
بی تردید خدا توبه كنندگان را دوست دارد .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
لَیسَ شَیءٌ أحبُّ إلَی اللهِ مِن مُؤمِن تَائب أَو مُؤمِنَة تَائِبَة(553) .
چیزی نزد خدا از مرد و زن مؤمنی كه به توبه برخاسته اند محبوب تر نیست .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید :
غَرسوا أشجارَ ذُنوبِهم نصب عُیونِهِم وقُلوبِهِم ، وَسَقوها بِمِیاه الندمِ فأثمَرَت لهُم السّلامَة وأعقبتهُم الرّضا وَالكِرامة(554) .
درختان گناهان را در دیده و دل كاشتند و آنها را به آب پشیمانی سیراب
﴿صفحه 386﴾
كردند ، آب پشیمانی به آنان سلامت را میوه داد و خشنودی خدا را از آنان و ارزش و كرامت را برای آنان به دنبال آورد .
بنابراین وقتی خدا اعلام می كند من توبه كننده را دوست دارم بر همه ی مردم واجب است كه توبه كننده را دوست داشته باشند و به او با دیده ی كرامت و بزرگواری بنگرند و از برخورد سرد و كسل كننده با او بپرهیزند و وی را به عنوان محبوب خدا در میان خود بپذیرند .
طرد كردن دیگران بویژه آنان كه موفق به اصلاح خود شده اند و نگاه به حقارت به دیگران به خصوص به تائبان كه گذشته ی بدی داشته اند میوه ی تلخ خودپسندی و اخلاقی شیطانی است .
هر آن كس كه خود را پسندیده باشد *** به هر مویش ابلیس خندیده باشد
نباشد پسندیده جز آن كه حقش *** در آیات قرآن پسندیده باشد
ز انوار ایمان و اسرار عرفان *** فروغی به سیماش تابیده باشد
ز دیدار او حق به دیدار آید *** كه نور خدا زو تراویده باشد
در آیینه ی روی آن صاحب دل *** خدای جهان را عیان دیده باشد
به حق بسته باشد دل غیب بین را *** ز بیگانه و خویش ببریده باشد
بود بهر حق جنبشی آن زنده دل *** نفرموده باشد نجنبیده باشد
خلایق ز حق سوی باطل گرایند *** ز حق سوی حق او گراییده باشد
بود مردمان را همه ترس از هم *** خدابین ز جز خود نترسیده باشد
نخسبد دو چشم دو بینان همه شب *** یكی بین دو چشمش نخسبیده باشد
پسندیده ی دشمنان نیز باشد *** زبس دوست او پسندیده باشد
خنك آن كه چون فیض گل های قدسی *** ز گلزار لاهوت می چیده باشد(555)

﴿صفحه 387﴾
محبتورزی به تائب او را به توبه اش دل خوش تر و نسبت به اصلاح وجودش شایق تر و در انجام عبادت و خدمت به خلق چالاك تر و نیرومندتر می كند .