زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

انفاق

قرآن مجید و روایات به طور مكرر از انسان خواسته اند كه بخشی از مال خود را برای حلّ مشكل تهیدستان و كارهای خیر و امور عام المنفعه هزینه كنند ، گرچه خود هنگام انفاق در مضیقه ی مالی و فشار مادی قرار داشته باشند !!
راستی ، انفاق چه خصلت باارزشی است كه معارف الهیه انسان را گرچه تنگدست باشد به انجام آن دعوت كرده اند .
ممكن است تنگدست بگوید حكم پرارزش انفاق شامل حال من نمی شود ; زیرا چراغی كه به خانه رواست به مسجد حرام است .
ولی اسلام این توجیه را كه انسان را از یكی از بهترین خصلت ها و از پی آن از پاداش های عظیم الهی محروم می كند نمی پذیرد . اسلام انفاق تنگدست را به اندازه ی شأن مادی او از وی خواسته است .
در كتاب های قدیمی نقل شده : هنگامی كه نمرودیان برای سوزاندن ابراهیم آتش فراوانی افروخته بودند ، جبرئیل زنبوری را دید كه به سوی آن آتش می رود تا آب بسیار اندكی كه با دهانش حمل می كند روی آن آتش بریزد . به او گفت : مگر ممكن است این آب بسیار اندك این آتش فراوان را خاموش كند ؟ زنبور گفت : من هم به اندازه ی ظرفیتم وظیفه دارم به خاموش كردن این آتش كمك كنم ، كوچكی من و حجم غیرقابل توجه دهان من باعث نمی شود كه من وظیفه ی الهی خود را ترك كنم ، بر من هم لازم است در این دستگاه الهی به اندازه ی توان
﴿صفحه 378﴾
و قدرتم به یاری ابراهیم بشتابم !
بی تردید اگر چند نفر تنگدست پول اندك خود را كه فرض كنید با روی هم گذاشتن آن مجموعاً ده هزار تومان می شود به تهیدستی بپردازند ، یقیناً گوشه ای از مشكل او را حل می كند ، پول نسخه ی بیمار او را تأمین می نماید یا كفشی برای فرزندش تهیه می شود ، یا با آن ورقه ی آب و برقی را می پردازد و یا . . . .
بنابراین تنگدستان هم باید در كنار مؤمنانی كه گشایش مالی دارند و پیوسته در كار خیر شركت می كنند ، به اندازه ی شأن مادی خود گرچه یك درهم باشد ، گرچه یك متر پارچه باشد ، گرچه یك عدد خرما باشد ، شركت كنند تا حضرت محبوب آنان را نیز جزء انفاق كنندگان ثبت كند و در قیامت به پاداش عظیم و اجر كریم و ثواب بی نهایت برساند .
( آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُم مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ فَالَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِیرٌ )(531) .
به خدا و پیامبرش ایمان بیاورید و از مال و ثروتی كه شما را در تصرف و هزینه كردنش جانشین خود قرار داده ام انفاق كنید و كسانی از شما كه ایمان آورده اند و انفاق كرده اند دارای پاداش بزرگ هستند .
انفاق مال برای حل مشكل آبروداران و انجام امور خیر از قبیل مسجد ، مدرسه ، حمام ، پل ، راه سازی ، غرس درخت برای بهرهوری عموم مردم ، درمانگاه ، بیمارستان ، نشر معارف اسلامی عبادت و طاعت خداست .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید :
إنّ إنفاقَ هَذَا المالِ فی طاعَةِ اللهِ أعظَمُ نِعمَة ، وَإنّ إنفاقَه فی مَعاصِیهِ أعظَمُ
﴿صفحه 379﴾
مِحنة(532) .
بی تردید انفاق مال در طاعت خدا بزرگ ترین نعمت ، و هزینه كردنش در معاصی بزرگ ترین مصیبت است .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
أرضُ القِیامَةِ نارٌ مَا خَلاَ ظِلَّ المُؤمِنِ : فَإنَّ صَدَقَتَهُ تُظِلُّهُ(533) .
زمین قیامت یك پارچه آتش است ، مگر سایبان مؤمن ، زیرا صدقه ی مؤمن او را در سایه ی خود می پوشاند .
امام صادق (علیه السلام) می فرماید :
مَلعونٌ مَلعونٌ مَن وَهَبَ اللهُ لَهُ مَالاً فَلمْ یَتَصَدَّقْ مِنهُ بِشَیء(534) .
ملعون است ، ملعون است كسی كه خدا مالی به او بخشیده و او چیزی از آن را صدقه نداده است .
و نیز آن حضرت فرمود :
أنفِقْ وَأیْقِنْ بِالخَلَفِ(535) .
از مال خود در راه خدا هزینه كن و یقین داشته باش كه آنچه را هزینه كرده ای جایگزین دارد .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
﴿صفحه 380﴾
مَن مَنَعَ مَالَهُ مِن الأخْیَارِ إختِیاراً صَرَفَ اللهُ مَالَهُ إلَی الأشرَارِ إضطِراراً(536) .
كسی كه مالش را به اختیار خود از هزینه كردن برای خوبان منع كند ، خدا مالش را به ناچار مصرف بدان خواهد كرد .
حضرت سجاد (علیه السلام) فرمود :
إنَّ مِن أخْلاقِ المُؤمِنِ الإنفاقُ عَلَی قَدْرِ الأقْتَارِ(537) .
بی تردید از خصلت های مؤمن هزینه كردن مال در حدّ تنگدستی است .
این نكته ی بسیار مهم را نیز نباید از یاد برد كه عمل به آیات انفاق و روایات مربوط به آن در صورتی برای انسان میسّر است كه از بیماری خطرناك بخل سالم باشد ; زیرا این خصلت نكوهیده و خطرناك برای باطن انسان هم چون ترمز شدیدی است كه نمی گذارد انسان یك قدم به سوی عمل به آیات كتاب خدا و فرهنگ اهل بیت بردارد و در نتیجه به خاطر تعطیل آیات خدا و فرمان های اهل بیت در زندگی اش دچار عذاب قیامت خواهد شد !
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این زمینه می فرماید :
البُخلُ یَكسِبُ العارَ وَیُدخِلُ النَّارَ(538) .
بخل برای انسان كسب عار و ننگ می كند و او را وارد آتش دوزخ می نماید .

خوش رویی

از خصلت های بسیار زیبا كه غم و اندوه را از دل دیگران می زداید نشان دادن خوش رویی است ، كاری كه برای انسان هیچ هزینه ای ندارد .
﴿صفحه 381﴾
چقدر شایسته است انسان هنگامی كه می خواهد با زن و فرزند ، پدر و مادر ، اقوام و خویشان و همه ی مردم برخورد كند همه ی غم و اندوهش را در پس پرده ی باطن پنهان نماید و همه ی نشاط و سرسبزی و خرمی اش را در چهره ظاهر كند و با خوش رویی كامل با همگان دیدار كند .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) وقتی خصلت های مؤمن را می شمارد می فرماید :
المُؤمِنُ بِشرُهُ فِی وَجهِهِ وَحُزنُهُ فِی قَلْبِهِ(539) .
مؤمن شادی و خرمی اش در چهره اش نمایان و غم و اندوهش در دلش پنهان است .
و نیز آن حضرت در روایاتی می فرمایند :
البَشاشَةُ إحسان(540) .

خوش رویی احسان و نیكی نسبت به مردم است .
البَشاشةُ حِبالَةُ المَودّة(541) .
خوش رویی ریسمان محبت و عشق است .
البِشرُ یُطفِئُ نارَ المُعانَدة(542) .
خوش رویی آتش دشمنی و كینهورزی را خاموش می كند .
البِشرُ شِیمَةُ الحُرّ(543) .
خوش رویی خصلت آزاده است .
﴿صفحه 382﴾
بِشرُكَ یَدلُّ عَلی كَرَمِ نَفسِك وَتَواضُعِك یُنبِئُ عَن شریفِ خَلقِك(544) .
خوش روییت دلیل بر بزرگواری نفست و فروتنی ات خبردهنده ی از اخلاق بلند مرتبه ات می باشد .
طلاقَةُ الوَجهِ بِالبِشرِ وَالعَطیّةُ وَفِعلُ البِرّ وَبذلُ التَحیّةِ داع إلی محبّةَ البَریّة(545) .
گشاده روییت با خوش رویی و دست دهنده ات و كار نیكت و سلام كردنت كشاننده ی تو به سوی محبوبیت نزد همه ی مردم است .

انصاف

انصاف دادن به مردم كه از زیباترین خصلت های اخلاقی است از نظر لغت به معنای عدالت ورزی و اجرای قسط و اقرار به حقوق مردم و ادای آنهاست و این كه هر خیری را كه برای خود می خواهم برای دیگران هم بخواهم و هر زیان و ضرری كه برای خود نمی پسندم برای دیگران هم نپسندم .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) می فرماید :
أعدَلُ النّاسِ مَن رَضِیَ لِلنّاسِ مَا یَرْضَی لِنَفْسِهِ وَكَرِهَ لَهُم مَا یَكْرَهُ لِنَفْسِهِ(546) .
با انصاف ترین مردم كسی است كه آنچه را برای خود می پسندد برای همه ی مردم هم بپسندد و هرچه را برای خود نمی پسندد برای مردم هم نپسندد .
و نیز آن حضرت فرمود :
مَن وَاسَی الفَقِیرَ وَأنصَفَ النَّاسَ مِن نَفْسِهِ فَذَلِكَ المُؤمِنُ حَقّاً(547) .
﴿صفحه 383﴾
كسی كه با مال خود به تهیدست كمك كند و از سوی خود به همه ی مردم انصاف دهد مؤمن حقیقی است .
حضرت علی (علیه السلام) به محمد بن ابوبكر كه از طرف آن حضرت استاندار مصر بود نوشت :
أحِبّ لعامّة رَعِیّتك مَا تُحِبُّ لِنَفسِك وَأهل بَیتِك ، وَأكرِه لَهُم مَا تَكرَهُ لِنَفسِك وَأهلِ بَیتِك(548) .
آنچه را برای خود و خانواده ات دوست داری برای همه ی افراد تحت حكومتت دوست بدار و آنچه را برای خود و خانواده ات دوست نداری برای آنان هم دوست نداشته باش .
امام صادق (علیه السلام) به حذّاء كه از اصحابشان بود فرمود :
ألا أخبِرُكَ بِأشَدِّ مَا افْتَرَضَ اللهُ عَلَی خَلقِهِ ؟ إنصافُ النّاسِ مِن أنفُسِهِم ، مُوَاسَاةُ الإخوَانِ فِی اللهِ عَزَّ وجَلَّ وَذِكرُ اللهِ عَلی كُلِّ حَال ، فَإنْ عَرَضْتَ لَهُ طَاعةُ اللهِ عَمِلَ بِها وَإن عَرَضْتَ لَهُ مَعصِیَةٌ تَرَكَها(549) .
آیا تو را به قوی ترین اموری كه خدا بر مردم واجب نموده خبر دهم ؟ انصاف دهی به همه ی مردم از سوی خودشان ، و كمك دادن به برادران دینی با مالشان و یاد خدا در همه حال ، پس اگر طاعتی به آنان روی آورد به آن عمل كنند و اگر گناهی به آنان عرضه شد آن را ترك كنند .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
السَّابِقونَ إلَی ظِلِّ العَرشِ طُوبَی لَهُم . قِیلَ : یَا رَسولَ اللهِ ! وَمَن هُم ؟ فَقَالَ : الَّذِین یَقبَلُونَ الحَقَّ إذا سَمِعُوهُ ، وَیَبْذُلونَه إذا سُئِلُوهُ ، وَیَحكُمُونَ لِلنَّاسِ كَحُكمِهِم
﴿صفحه 384﴾
لاِنفُسِهِم ، هُمُ السَّابِقون إلَی ظِلِّ العَرْشِ(550) .
خوشا به حال پیشی گیرندگان به سوی سایه ی عرش . گفتند : ای پیامبر خدا آنان كیانند ؟ فرمود : كسانی كه وقتی حق را می شنوند می پذیرند و زمانی كه حق را از آنان می طلبند عاشقانه در اختیار خواهندگان می گذارند و همانند داوریِ نسبت به خود در حق همه ی مردم داوری می كنند ، اینان پیشی گیرندگان به سوی سایه ی عرشند .