زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

شیعه در كلام اهل بیت (علیهم السلام)

انسان با اطاعت از خدا و رسول و اهل بیت به عنوان شیعه یعنی مؤمن واقعی ، مطیع كامل شناخته می شود وحرمتی مافوق حرمت همه ی موجودات پیدا می كند.
امام صادق (علیه السلام) فرمود :
إنَّ لِكُلِّ شَیء جُوهراً وَجُوهَرُ وُلْدِ آدَمَ مُحَمَّدٌ وَنَحْنُ وَشِیعَتُنا(522) .
بی تردید برای هر چیزی مادّه و ذاتی است و ماده و ذات فرزندان آدم ، محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) و ما اهل بیت و شیعیان ما هستند .
امام صادق (علیه السلام) به فضیل بن یسار فرمود :
أنتُم وَاللهِ نورٌ فِی ظُلُماتِ الأرض(523) .
به خدا سوگند شما شیعیان روشنایی و نور در تاریكی های زمین هستید .
امام هشتم (علیه السلام) فرمود :
حَقٌّ علی اللهِ أن یَجعَلَ وَلِیّنا رَفیقاً لِلنَّبِیّینَ وَالصدّیقِینَ وَالشُّهَداءِ وَالصّالِحِینَ وَحَسُنَ أولئكَ رَفِیقاً(524) .
بر عهده ی خداست كه عاشق و یار ما را هم نشین با پیامبران و صدیقین و شهیدان و صالحین قرار دهد و اینان نیكو رفیقانی هستند .
از فرزند عمر بن خطاب معروف به ابن عمر روایت شده است كه پیامبر (صلی الله علیه وآله وسلم)فرمود :
﴿صفحه 374﴾
مَن أحبّ عَلیّاً قَبلَ الله عنه صَلاتَه وَصِیامَه وَقِیامَه واستجابَ دُعاءَه ، ألا ومَن أحبّ عَلیّاً أعطاهُ اللهُ بِكُلِّ عَرَق فِی بَدنِه مَدینَةٌ فِی الجنّةِ ، ألا وَمَن أحبَّ آلَ مُحمّد أمِنَ مِن الحِسابِ وَالمِیزانِ والصِراطِ ، ألا وَمَن مَاتَ عَلی حُبِّ آلِ مُحمّد فَأنا كَفیله بِالجَنَّةِ مَعَ الأنبِیاء ، ألا وَمَن أبغَض آلَ مُحمّد جاءَ یَوم القِیامَةِ مَكتُوباً بَینَ عَیْنَیْهِ : آیِسٌ مِن رَحمَة الله(525) .
كسی كه علی (علیه السلام) را دوست بدارد ، خدا نماز و روزه و عبادت شبش را می پذیرد و دعایش را مستجاب می كند ، آگاه باشید هركس به علی عشق ورزد خدا برابر هر رگی كه در بدن دارد شهری در بهشت به او عطا می كند ، آگاه باشید هركس عاشق آل محمد باشد از حساب و میزان و صراط در امان است ، آگاه باشید هركس با آل محمد دشمنی ورزد روز قیامت می آید در حالی كه به پیشانی اش نوشته شده : ناامید از رحمت خداست .
امام صادق (علیه السلام) در توضیح آیه ی شریفه ی زیر فرمودند :
( إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْرَاهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ وَهذَا النَّبِیُّ وَالَّذِینَ آمَنُوا وَاللّهُ وَلِیُّ الْمُؤْمِنِینَ )(526) .
كه شایسته ترین مردم به ابراهیم كسانی هستند كه او را پیروی كردند و شایسته ترین مردم ، این پیامبر و مؤمنانند و خدا یار مؤمنان است .
منظور از مؤمنان در این آیه ائمه و پیروانشان هستند .
امامان بزرگوار پیوسته عاشقان شیعه بودن را به عبادات و حسنات اخلاقی سفارش می كردند و می فرمودند : هركس عامل به عبادات و آراسته به حسنات اخلاقی باشد شیعه و پیرو ما و مؤمن حقیقی است . و اعلام می كردند دسترسی به
﴿صفحه 375﴾
حقیقت تشیع و ایمان بدون عمل و زیبایی های اخلاق میسّر نیست .
امام صادق (علیه السلام) می فرمود :
أمّا وَاللهِ إنَّكُم لَعَلَی دِینِ اللهِ وَمَلائِكَتِهِ فَأعِینُونَا عَلَی ذَلِكَ بِوَرَع وَإجتهاد ، عَلیكُم بِالصَّلاةِ وَالعِبادَةِ عَلَیكُم بِالوَرَعِ(527) .
بیدار باشید به خدا سوگند شما شیعیان بر دین خدا و فرشتگان هستید ، پس ما را بر پابرجا بودن به این دین به كمك پرهیزكاری و سخت كوشی در امور خیر یاری دهید ، بر شما باد به نماز و بندگی خدا ، بر شما باد به پرهیزكاری و تقوا .
سلیمان به مهران می گوید : خدمت حضرت صادق (علیه السلام) رسیدم ، گروهی از شیعیان نزد حضرت بودند و امام خطاب به آنان می فرمود :
مَعاشِرَ الشِّیعةِ ! كُونُوا لَنَا زَیناً وَلاَ تَكُونُوا عَلَیْنا شَیْناً ، قُولُوا لِلنَّاسِ حُسناً وَاحْفَظُوا ألسِنَتَكُم ، وَكُفُّوها عَنِ الفُضُولِ وَقَبِیحِ القَوْلِ(528).
ای جمعیت شیعه ! برای ما زینت باشید نه مایه ی بدنامی ، با مردم سخن به نیكی و خوشی گویید ، زبانتان را از گناهان مربوط به زبان حفظ كنید ، و آن را از زیاده گویی و زشت گویی نگاه دارید .
امام صادق (علیه السلام) در این روایت بسیار مهم اوصاف شیعه را بیان می كنند :
شِیعَتُنَا أهلُ الوَرَعِ وَالإجتِهادِ ، وَأهلُ الوَفاءِ وَالأمانَةِ ، وَأهلُ الزُّهدِ وَالعِبادَةِ ، أصحابُ إحدَی وَخَمسینَ رَكعةً فِی الیَومِ وَاللَّیلَةِ ، القائِمونَ بِاللَّیلِ ، الصَّائِمونَ
﴿صفحه 376﴾
بِالنَّهارِ ، یُزَكُّونَ أموالَهُم وَیَحُجُّونَ البَیْتَ وَیَجْتَنِبونَ كُلَّ مُحرَّم(529) .
شیعیان ما اهل پرهیزكاری و كوشش در راه خدا و اهل وفای به عهد و امانت و اهل بی رغبتی به دنیا و عبادت و اهل پنجاه و یك ركعت نماز واجب و مستحب در روز و شب هستند ، آنان شب بیدار و روزه دار در روزند ، زكات مال خود را می پردازند و حج بیت را به جا می آورند و از همه ی حرام های دوری می كنند .
آنچه در صفحات گذشته خواندید شمه ای از فرهنگ پاك اهل بیت (علیهم السلام)و تعلیمات مدرسه ی آل محمد (صلی الله علیه وآله وسلم) و ویژگی های پیروان آن بزرگواران بود ، این فرهنگ راهی فراروی انسان به سوی خوشبختی در دنیا و رضوان الهی در آخرت است و به جانب خوشبختی و بهشت راهی و طریقی جز این راه وجود ندارد و هر راهی جز این راه بی تردید ضلالت و گمراهی است .

سه حقیقت بسیار مهم اخلاقی

امام صادق (علیه السلام) مردم را به سه خصلت بسیار مهم اخلاقی توجه می دهند كه اگر این سه خصلت به وسیله ی همه ی مردم به كار گرفته شود مشكل تهیدستان حل می شود ، و همه ی تلخی های روحی و باطنی و نزاع های خانمانسوز و برخوردهای نامناسب خاتمه می یابد ، و هركسی به هر حقی كه دارد می رسد ، و خیمه ی حیات از شیرینی و آرامش و امنیت و كرامت پر می شود . آن سه خصلت به اندازه ای باارزش و سودمند است كه امام صادق (علیه السلام) می فرمایند : هركسی یكی از این سه خصلت را به محضر حضرت حق بیاورد حضرت حق بهشت را بر او واجب می كند . آن سه خصلت عبارت است از :
﴿صفحه 377﴾
الإنفاقُ مِن إقتَار ، وَالبِشْرُ لِجَمیعِ العَالَمِ ، وَالإنصافُ مِن نَفسِهِ(530) .
هزینه كردن مال در عین تنگدستی ، برخورد با گشاده رویی با همه ی مردم و انصاف دادن به همگان از سوی خود .

انفاق

قرآن مجید و روایات به طور مكرر از انسان خواسته اند كه بخشی از مال خود را برای حلّ مشكل تهیدستان و كارهای خیر و امور عام المنفعه هزینه كنند ، گرچه خود هنگام انفاق در مضیقه ی مالی و فشار مادی قرار داشته باشند !!
راستی ، انفاق چه خصلت باارزشی است كه معارف الهیه انسان را گرچه تنگدست باشد به انجام آن دعوت كرده اند .
ممكن است تنگدست بگوید حكم پرارزش انفاق شامل حال من نمی شود ; زیرا چراغی كه به خانه رواست به مسجد حرام است .
ولی اسلام این توجیه را كه انسان را از یكی از بهترین خصلت ها و از پی آن از پاداش های عظیم الهی محروم می كند نمی پذیرد . اسلام انفاق تنگدست را به اندازه ی شأن مادی او از وی خواسته است .
در كتاب های قدیمی نقل شده : هنگامی كه نمرودیان برای سوزاندن ابراهیم آتش فراوانی افروخته بودند ، جبرئیل زنبوری را دید كه به سوی آن آتش می رود تا آب بسیار اندكی كه با دهانش حمل می كند روی آن آتش بریزد . به او گفت : مگر ممكن است این آب بسیار اندك این آتش فراوان را خاموش كند ؟ زنبور گفت : من هم به اندازه ی ظرفیتم وظیفه دارم به خاموش كردن این آتش كمك كنم ، كوچكی من و حجم غیرقابل توجه دهان من باعث نمی شود كه من وظیفه ی الهی خود را ترك كنم ، بر من هم لازم است در این دستگاه الهی به اندازه ی توان
﴿صفحه 378﴾
و قدرتم به یاری ابراهیم بشتابم !
بی تردید اگر چند نفر تنگدست پول اندك خود را كه فرض كنید با روی هم گذاشتن آن مجموعاً ده هزار تومان می شود به تهیدستی بپردازند ، یقیناً گوشه ای از مشكل او را حل می كند ، پول نسخه ی بیمار او را تأمین می نماید یا كفشی برای فرزندش تهیه می شود ، یا با آن ورقه ی آب و برقی را می پردازد و یا . . . .
بنابراین تنگدستان هم باید در كنار مؤمنانی كه گشایش مالی دارند و پیوسته در كار خیر شركت می كنند ، به اندازه ی شأن مادی خود گرچه یك درهم باشد ، گرچه یك متر پارچه باشد ، گرچه یك عدد خرما باشد ، شركت كنند تا حضرت محبوب آنان را نیز جزء انفاق كنندگان ثبت كند و در قیامت به پاداش عظیم و اجر كریم و ثواب بی نهایت برساند .
( آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُم مُسْتَخْلَفِینَ فِیهِ فَالَّذِینَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِیرٌ )(531) .
به خدا و پیامبرش ایمان بیاورید و از مال و ثروتی كه شما را در تصرف و هزینه كردنش جانشین خود قرار داده ام انفاق كنید و كسانی از شما كه ایمان آورده اند و انفاق كرده اند دارای پاداش بزرگ هستند .
انفاق مال برای حل مشكل آبروداران و انجام امور خیر از قبیل مسجد ، مدرسه ، حمام ، پل ، راه سازی ، غرس درخت برای بهرهوری عموم مردم ، درمانگاه ، بیمارستان ، نشر معارف اسلامی عبادت و طاعت خداست .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) می فرماید :
إنّ إنفاقَ هَذَا المالِ فی طاعَةِ اللهِ أعظَمُ نِعمَة ، وَإنّ إنفاقَه فی مَعاصِیهِ أعظَمُ
﴿صفحه 379﴾
مِحنة(532) .
بی تردید انفاق مال در طاعت خدا بزرگ ترین نعمت ، و هزینه كردنش در معاصی بزرگ ترین مصیبت است .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
أرضُ القِیامَةِ نارٌ مَا خَلاَ ظِلَّ المُؤمِنِ : فَإنَّ صَدَقَتَهُ تُظِلُّهُ(533) .
زمین قیامت یك پارچه آتش است ، مگر سایبان مؤمن ، زیرا صدقه ی مؤمن او را در سایه ی خود می پوشاند .
امام صادق (علیه السلام) می فرماید :
مَلعونٌ مَلعونٌ مَن وَهَبَ اللهُ لَهُ مَالاً فَلمْ یَتَصَدَّقْ مِنهُ بِشَیء(534) .
ملعون است ، ملعون است كسی كه خدا مالی به او بخشیده و او چیزی از آن را صدقه نداده است .
و نیز آن حضرت فرمود :
أنفِقْ وَأیْقِنْ بِالخَلَفِ(535) .
از مال خود در راه خدا هزینه كن و یقین داشته باش كه آنچه را هزینه كرده ای جایگزین دارد .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود :
﴿صفحه 380﴾
مَن مَنَعَ مَالَهُ مِن الأخْیَارِ إختِیاراً صَرَفَ اللهُ مَالَهُ إلَی الأشرَارِ إضطِراراً(536) .
كسی كه مالش را به اختیار خود از هزینه كردن برای خوبان منع كند ، خدا مالش را به ناچار مصرف بدان خواهد كرد .
حضرت سجاد (علیه السلام) فرمود :
إنَّ مِن أخْلاقِ المُؤمِنِ الإنفاقُ عَلَی قَدْرِ الأقْتَارِ(537) .
بی تردید از خصلت های مؤمن هزینه كردن مال در حدّ تنگدستی است .
این نكته ی بسیار مهم را نیز نباید از یاد برد كه عمل به آیات انفاق و روایات مربوط به آن در صورتی برای انسان میسّر است كه از بیماری خطرناك بخل سالم باشد ; زیرا این خصلت نكوهیده و خطرناك برای باطن انسان هم چون ترمز شدیدی است كه نمی گذارد انسان یك قدم به سوی عمل به آیات كتاب خدا و فرهنگ اهل بیت بردارد و در نتیجه به خاطر تعطیل آیات خدا و فرمان های اهل بیت در زندگی اش دچار عذاب قیامت خواهد شد !
امیرالمؤمنین (علیه السلام) در این زمینه می فرماید :
البُخلُ یَكسِبُ العارَ وَیُدخِلُ النَّارَ(538) .
بخل برای انسان كسب عار و ننگ می كند و او را وارد آتش دوزخ می نماید .