زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

روایات و تقوا

یعقوب بن شعیب می گوید : از حضرت صادق (علیه السلام) شنیدم می فرمود :
مَا نَقَلَ اللهُ عَزّ وَجلّ عَبداً مِن ذُلِّ المَعَاصِی إلَی عِزِّ التَّقوَی إلاّ أغنَاهُ مِن غَیرِ مَال وَأعَزَّهُ مِن غَیرِ عَشِیرَة وَآنَسَهُ مِن غَیرِ بَشَر(506).
خدای عز و جل بنده ای را از ذلّت گناهان به عزت تقوا منتقل نكرد مگر این كه او را بدون مال بی نیاز كرد و بدون قوم و قبیله عزت بخشید و بدون یك بشر انس داد .
امام باقر (علیه السلام) می فرماید : امیرالمؤمنین (علیه السلام) همواره می فرمود : برای اهل تقوا نشانه هایی است كه به آنها شناخته می شوند : راستی در سخن ، ادای امانت ، وفای به پیمان ، كمی عجز و بخل ، صله ی ارحام ، مهرورزی به ناتوانان ، كمی موافقت با زنان ، بذل نیكی ، حسن خلق ، گستردگی بردباری و پیروی دانش در آنچه كه انسان را به خدا نزدیك می كند ، خوشا به حال اهل تقوا ، و بر آنان باد خوبی عاقبت(507) .
مردی به محضر حضرت سجاد (علیه السلام) آمد و گفت : من گرفتار زنانم ، روزی زنا می كنم و روزی روزه می گیرم ، آیا روزه ام كفاره ی زنایم می شود ؟ حضرت به او فرمود : چیزی نزد خدا محبوب تر از این نیست كه اطاعت شود و از معصیت او بپرهیزند ، بنابراین نه زنا كن و نه روزه بگیر ، سپس او را نزدیك خود خواند و دستش را گرفت و به او خطاب كرد ، عمل اهل دوزخ را انجام می دهی و امید به ورود به بهشت را داری ؟(508)
﴿صفحه 362﴾
در وصیت پیامبر به ابوذر است :
عَلَیكَ بِتَقویَ الله فإنّهُ رأسُ الأمرِ كُلّه(509) .
بر تو باد به تقوا و خداترسی ، زیرا تقوا رأس همه ی كارهاست .

ایمان

ایمان كه ظرف پاك و باارزشش قلب است به معنای باور واقعی و تصدیق حقیقی است .
باور داشتن خدا و قیامت و فرشتگان و پیامبران و وحی بودن قرآن ایمان است كه محصولش عمل صالح و اخلاق حسنه است و از بركت آن اعمال را می پذیرند و گناه را می بخشند .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) در روایتی بسیار مهم درباره ی ارزش ایمان می فرماید :
مَا مِن شیء أحبّ إلی الله مِن الإیمان والعملِ الصالِحِ وَتَركُ مَا أُمِرَ أن یُترَك(510) .
چیزی نزد خدا محبوب تر از ایمان و عمل شایسته و ترك محرماتی كه به ترك آن فرمان داده اند نیست .
امام صادق (علیه السلام) درباره ی ارزش مؤمن فرموده :
المُؤمنُ أعظمُ حُرمَةً مِن الكَعْبَة(511) .
مؤمن از نظر حرمت و احترام از كعبه عظیم تر است .
و در روایتی آمده كه رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) به كعبه نظر انداخت و فرمود :
مَرحباً بالبیتِ مَا أعظَمَك وأعظمَ حُرمَتك عَلی الله ، والله للمؤمِن أعظَمُ حُرمَةً مِنك ;
﴿صفحه 363﴾
لأنّ اللهَ حَرَّمَ مِنْكَ وَاحِدَةً وَمِنَ الْمُؤْمِنِ ثَلاثَة : مَالَه وَدَمَه وَأن یظن بِه الظن السوء(512) .
خوشا به بیت ، چه باعظمتی و چه بزرگ است حرمتت بر خدا ، به خدا سوگندن مؤمن حرمتش از حرمت تو بزرگ تر است ، زیرا خدا یك حرمت برای تو قرار داده و برای مؤمن سه حرمت ، حرمت مال ، حرمت خون و حرمت این كه به او گمان بد برده شود .
امیرالمؤمنین (علیه السلام) درباره ی ایمان فرموده :
الإیمان شجرةٌ أصلُها الیَقین ، و فرعُها التُقی ، وَنورُها الحیاء ، وثَمرُها السّخا(513) .
ایمان درختی است كه ریشه اش باور استوار قلبی و تنه اش تقوا و نورش حیا و میوه اش سخاست .
و نیز از آن حضرت روایت شده است :
أصلُ الإیمانِ حُسنُ التَّسلیمِ لاِمرِ الله(514) .
ریشه ی ایمان نیكو تسلیم بودن نسبت به فرمان خداست .
حضرت رضا (علیه السلام) فرمود :
الإیمان عقدٌ بِالقلبِ ولَفظٌ باللسانِ وعَملٌ بِالجَوارِح(515) .
ایمان اعتقاد به قلب و گفتن به زبان و عمل بوسیله ی اعضا است .
ایمان بار بسیار سنگین معنوی است كه كشتی زندگی انسان را از میان امواج
﴿صفحه 364﴾
و طوفان های دریای دنیای مادی و از میان خطرات و فتنه ها با آرامی و استواری به ساحل نجات می رساند .

توكل

بادبان كشتی نجات بخش انسان توكل است ، حقیقتی كه قرآن و روایات انسان را برای حل مشكلات و تقویت روح و آسان شدن زندگی و ادامه ی حیات دینی به آن دعوت می كنند .
توكل تسلیم بودن به خواسته های حق و اعتماد صد در صد به قدرت و كارگشای او و او را در همه ی امور زندگی وكیل و كارگذار گرفتن است .
انسان هنگامی كه به طور جدی به خدا اعتماد كند و حضرت او را وكیل خود بگیرد ، یقیناً آن محبوب مهربان و آن قادر مشكل گشا همه ی زمینه های مادی و معنوی و انسانی را به گونه ای به نفع انسان هماهنگ می كند كه امور در جریان اصلی خود قرار می گیرد و هر كاری در جهت منافع مشروع انسان پیش می رود .
( . . . فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَی اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِینَ )(516) .
هنگامی كه بر انجام كاری پس از طی مقدمات آن و مشورت با صالحان تصمیم گرفتی بر خدا اعتماد و توكل نما ، زیرا خدا متوكّلان را دوست دارد .
( . . . فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَی اللّهِ وَكَفَی بِاللّهِ وَكِیلاً )(517) .
از منافقان و دورویان و سست دینان و یاوه گویان روی گردان و بر خدا توكل كن و خدا از نظر كارسازی و قیام به امور بندگان كافی است .
امام صادق (علیه السلام) می فرماید : ابلیس گفت : پنج كس است كه مرا بر آنها تسلطی
﴿صفحه 365﴾
نیست و دیگر مردمان در قبضه ی قدرت من هستند :
مَنِ اعتَصَمَ بِاللهِ عَن نیّة صَادِقَة وَاتَّكَلَ عَلَیهِ فِی جَمیعِ أُمورِهِ ، وَمَن كَثُر تَسبیحَه فی لَیلِه وَنَهارِهِ ، وَمَن رَضِیَ لاِخیهِ المُؤمِنِ مَا یَرضاهُ لِنَفسِهِ ، ومَن لَم یَجْزَعْ عَلَی المُصیبَةِ حِینَ تُصیبُه ، ومَن رَضِیَ بِما قَسَّم اللهُ لَه وَلَم یَهْتَمَّ لِرِزْقِه(518) .
كسی كه از روی نیت صادقه به خدا تمسك جوید و در همه ی امورش بر خدا توكل نماید و تسبیحش در شب و روز زیاد باشد و برای برادر مؤمنش آنچه را برای خود می پسندد بپسندد و بر مصیبت چون به او رسد بی تابی ننماید و به آنچه خدا از روزی ، نصیب او نموده ، راضی باشد و برای روزی خود تن به زحمت و رنج غیرمتعارف ندهد .
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) از امین وحی جبرئیل پرسید توكّل بر خدا چیست ؟ جبرئیل گفت :
العِلمُ بِأنَّ المَخلُوقَ لاَ یَضُرُّ وَلاَ یَنْفَعُ ، وَلاَ یُعطِی وَلاَ یَمنَعُ ، وَإستِعمَالُ الیَأْس مِنَ الخَلقِ . فَإذَا كانَ العَبدُ كَذلك لَم یَعمَل لاِحد سِوَی اللهِ ، وَلَم یَرْجُ وَلَم یَخفْ سِوَی اللهِ ، وَلَم یَطمَعْ فِی أحَدِ سِوَی اللهِ فَهذا هُوَ التَّوكُّلُ(519) .
آگاهی به این كه مخلوق زیان و سود نمی زند و عطا و منع به دست او نیست و ناامید بودن از همه ی خلق . چون عبد این چنین باشد برای احدی جز خدا نمی كوشد ، و به احدی امید نمی بندد ، و از كسی نمی ترسد جز خدا ، و طمع در كسی نمی كند جز خدا ، این است توكل .
﴿صفحه 366﴾