فهرست کتاب


زیباییهای اخلاق

استاد حسین انصاریان

تقوا و پرهیزكاری

لقمان در سخنان حكیمانه اش به فرزندش می گوید : در این دنیایی كه دریایی عمیق است و خلق بسیاری در آن غرق شده اند كشتی خود را تقوا قرار داده تا این كشتی تو را از میان امواج خطر و طوفان های خانمان برانداز هوا و هوس سالم به ساحل نجات برساند .
تقوا از ماده ی « وقی » است . وقی یعنی حصار ، قلعه ی حمایت ، حافظ ، نگهدار و سپر كه این حصار محكم الهی با تمرین ترك گناه به وجود می آید و انسان را در پناه و حمایت و حفظ خود قرار می دهد و در نتیجه در دنیا از شرور و فتن و فساد و معصیت و گناه و تجاوز در امان قرار می گیرد و در آخرت از عذاب دوزخ و آتش ابد مصونیت می یابد .
از امام صادق (علیه السلام) از تفسیر تقوا پرسیدند : حضرت جوابی معنوی و پاسخی ملكوتی دادند :
أن لاَ یَفْقِدَك اللهُ حَیثُ أمرَك وَلاَ یَراك حَیثُ نَهاك(493) .
﴿صفحه 357﴾
در آنجا و در موقعیت و مكانتی كه فرمانت داده قرار داشته باشی (مانند بودن در همه ی عبادات و بودن در عرصه ی خدمت به خلق و انجام كار خیر جایت را خالی نبیند ) و در آنجا كه تو را نهی فرموده نباشی مشاهده ات نكند .
و این توضیح حضرت در حقیقت بیان عمق تقواست .

قرآن و آثار تقوا

آنان كه علاقه دارند خود را تا آنجا كه قدرت دارند و می توانند از دچار شدن به فتنه و فساد و گناه و معصیت و خلاصه گرفتار شدن به عذاب قیامت حفظ كنند و در این زمینه ها تقوا به خرج دهند هدایت قرآن نسبت به آنان مؤثر است .
( ذلِكَ الْكِتَابُ لاَ رَیْبَ فِیهِ هُدیً لِلْمُتَّقِینَ )(494) .
این است كتابی كه در ( حقانیت ) آن هیچ تردیدی نیست ، ( و ) مایه ی هدایت تقوا پیشگان است .
آنان كه می خواهند برّ و نیكی از افق وجودشان طلوع كند و به هر خیر و خوبی آراسته شوند همه ی برّ و خیر و خوبی و نیكی در تقواست .
( وَلَكِنَّ الْبِرِّ مَنِ اتَّقَی )(495) .
بلكه نیكی آن است كه كسی تقوا پیشه كند .
آنان كه می خواهند فردای قیامت علم بی جهل ، عزت بی ذلّت ، ثروت بی فقر ، حیات بی مرگ به دست آورند(496) راهی جز پیشه كردن تقوا و پرهیز از همه ی معاصی و روی آوردن به همه ی واجباتی كه به آنان تعلّق می گیرد ندارند .
﴿صفحه 358﴾
( . . . وَاتَّقُوا اللّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ )(497) .
و از خدا بترسید ، باشد كه رستگار گردید .
آنان كه مشتاق معیت با حق هستند و علاقه دارند همیشه و در همه جا با خدا باشند و از انس با او لذت ببرند و از سرمایه ی همراهی با او و همراهی او با خود بهره مند شوند باید تقوا پیشه كنند .
( . . . وَاتَّقُوا اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ )(498) .
و از خدا پروا بدارید و بدانید كه خدا با تقوا پیشگان است .
آنان كه از سختی عقاب و جریمه ی خدا بیم دارند و نمی خواهند چشم به هم زدنی دچار عذاب قیامت شوند ، چاره ای جز تقوا ورزیدن ندارند .
( . . . وَاتَّقُوْا اللّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ )(499) .
و از خدا بترسید و بدانید كه خدا سخت كیفر است .
آنان كه دوست دارند برای آخرت خود بهترین زاد و توشه را تهیه كنند و كنار آن زاد و توشه تا ابد با آسودگی خاطر بهره مند گردند و از هر شر و رنج و مشكلی در امان باشند باید به تهیه ی تقوا برخیزند كه به فرموده ی قرآن ، تقوا بهترین زاد و توشه برای انسان است .
( . . . وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی . . . )(500) .
و برای خود توشه برگیرید كه در حقیقت ، بهترین توشه ، پرهیزگاری است .
﴿صفحه 359﴾
آنان كه می خواهند در همه ی شؤون حیات و برای همیشه مورد محبت خدا قرار گیرند و در عرصه ی محبوبیت حضرت دوست راه یابند ، تنها كاری كه این محبوبیت را تحقق می دهد ، تقوا است .
( . . . فَإِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ )(501) .
بی تردید خداوند ، پرهیزگاران را دوست دارد .
آنان كه علاقه دارند از كید و مكر دشمنان در امان بمانند و دوست دارند هیچ كیدی از سوی دشمن به آنان زیان نزند باید در حصار تقوا منزل گزینند و در پناه تقوا بیارامند .
كسانی كه می خواهند زحماتشان و كار و كوششان چه در مرحله ی عبادت و چه در زمینه ی خدمت به خلق خدا و چه در اعمال خیر مورد قبول حضرت حق قرار گیرد و به این خاطر به بهشت ابد راه یابند واجب است تقوا پیشه كنند ، یعنی درب همه ی گناهان را به روی خود ببندند ; زیرا باطن گناه آتش است و این آتش خوبی ها را می سوزاند و نمی گذارد باقی بماند تا به نقطه ی قبول حق برسد !
( . . . إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ )(502) .
خدا فقط از تقوا پیشگان می پذیرد .
كسانی كه عاشق رحمت خدایند و اشتیاق رسیدن به آن را دارند و می خواهند هم چون ماهی در دریا غرق رحمت دوست شوند باید از راه تقوا خود را به آن حقیقت الهیه برسانند و با بال تقوا به آن آسمان بی نهایت پرواز كنند .
( . . . وَاتَّقُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ )(503) .
﴿صفحه 360﴾
و پرهیزگاری نمایید ، باشد كه مورد رحمت قرار گیرید .
جامعه و ملّتی كه دنبال برف و باران به موقع و از پی ارزاق فراوان هستند و علاقه دارند از هر دری بركات الهی به آنان ببارد و همه ی مشكلاتشان از بركت آن بركات حل شود باید به ایمان و تقوا روی آرند و در این دو زمینه قدم ثابت داشته باشند .
( وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَی آمَنُوا وَاتَّقَوا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِمْ بَرَكَات مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ . . . )(504) .
و اگر مردم شهرها ایمان آورده و به تقوا گراییده بودند قطعاً بركاتی از آسمان و زمین برایشان می گشودیم .
آنان كه می خواهند قدرت تشخیص حق را از باطل در همه ی امور پیدا كنند و زشتی هایشان محو شود و مورد آمرزش حضرت حق قرار گیرند و ازفضل و احسان عظیم پروردگار بهره مند شوند واجب است در همه ی امور زندگی خویش تقوا را رعایت نمایند .
( یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِن تَتَّقُوا اللّهَ یَجْعَل لَكُمْ فُرْقَاناً وَیُكَفِّرْ عَنكُمْ سَیِّئَاتِكُمْ وَیَغْفِرْ لَكُمْ وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ )(505) .

ای كسانی كه ایمان آورده اید ، اگر از خدا پروا دارید ، برای شما ] نیروی [تشخیص ] حق از باطل [ قرار می دهد ; و گناهانتان را از شما می زداید ; و شما را می آمرزد ; و خدا دارای بخشش بزرگ است .
﴿صفحه 361﴾

روایات و تقوا

یعقوب بن شعیب می گوید : از حضرت صادق (علیه السلام) شنیدم می فرمود :
مَا نَقَلَ اللهُ عَزّ وَجلّ عَبداً مِن ذُلِّ المَعَاصِی إلَی عِزِّ التَّقوَی إلاّ أغنَاهُ مِن غَیرِ مَال وَأعَزَّهُ مِن غَیرِ عَشِیرَة وَآنَسَهُ مِن غَیرِ بَشَر(506).
خدای عز و جل بنده ای را از ذلّت گناهان به عزت تقوا منتقل نكرد مگر این كه او را بدون مال بی نیاز كرد و بدون قوم و قبیله عزت بخشید و بدون یك بشر انس داد .
امام باقر (علیه السلام) می فرماید : امیرالمؤمنین (علیه السلام) همواره می فرمود : برای اهل تقوا نشانه هایی است كه به آنها شناخته می شوند : راستی در سخن ، ادای امانت ، وفای به پیمان ، كمی عجز و بخل ، صله ی ارحام ، مهرورزی به ناتوانان ، كمی موافقت با زنان ، بذل نیكی ، حسن خلق ، گستردگی بردباری و پیروی دانش در آنچه كه انسان را به خدا نزدیك می كند ، خوشا به حال اهل تقوا ، و بر آنان باد خوبی عاقبت(507) .
مردی به محضر حضرت سجاد (علیه السلام) آمد و گفت : من گرفتار زنانم ، روزی زنا می كنم و روزی روزه می گیرم ، آیا روزه ام كفاره ی زنایم می شود ؟ حضرت به او فرمود : چیزی نزد خدا محبوب تر از این نیست كه اطاعت شود و از معصیت او بپرهیزند ، بنابراین نه زنا كن و نه روزه بگیر ، سپس او را نزدیك خود خواند و دستش را گرفت و به او خطاب كرد ، عمل اهل دوزخ را انجام می دهی و امید به ورود به بهشت را داری ؟(508)
﴿صفحه 362﴾
در وصیت پیامبر به ابوذر است :
عَلَیكَ بِتَقویَ الله فإنّهُ رأسُ الأمرِ كُلّه(509) .
بر تو باد به تقوا و خداترسی ، زیرا تقوا رأس همه ی كارهاست .